I SA/WA 2026/23

I SA/Wa 2026/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-01-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Milicka-Stojek /sprawozdawca/
Gabriela Nowak
Marta Kołtun-Kulik /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Minister Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik Sędziowie Sędzia WSA Gabriela Nowak Asesor WSA Anna Milicka-Stojek (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia [...] września 2023 r. nr [...] w przedmiocie nienależnego pobrania świadczeń rodzinnych i zobowiązania do ich zwrotu oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Rodziny i Polityki Społecznej (dalej jako "Minister" lub "organ") decyzją z 11 września 2023 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda") z 11 kwietnia 2022 r. nr [...] w sprawie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r.
Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
T. K. (dalej jako "skarżąca") w dniu 6 września 2013 r. wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci - D. K., K. K.(1) i K. K.(2) na rok szkolny 2013/2014.
Wójt Gminy [...] (dalej jako "Wójt") decyzją z 14 października 2013 r. nr [...] przyznał skarżącej:
1) zasiłek rodzinny na D. K. w wysokości 106 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. z dodatkami do tego zasiłku z tytułu: a) kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wysokości 80 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r.; b) rozpoczęcia roku szkolnego w wysokości 100 zł we wrześniu 2014 r.; c) podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania, w związku z dojazdem z miejsca zamieszkania do miejscowości, w której znajduje się szkoła w wysokości 50 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. z wyłączeniem okresu wakacji letnich (lipiec i sierpień);
2) zasiłek rodzinny na K. K.(1) w wysokości 106 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. z dodatkiem do tego zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w wysokości 100 zł we wrześniu 2014 r.;
3) zasiłek rodzinny na K. K.(2) w wysokości 106 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. z dodatkami do tego zasiłku z tytułu: a) rozpoczęcia roku szkolnego w wysokości 100 zł we wrześniu 2014 r.; b) wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej w wysokości 80 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r.
Wójt decyzją z 28 grudnia 2016 r. nr [...], działając na podstawie art. 23a ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (wówczas Dz.U. z 2015 r. poz. 114 ze zm.), uchylił własną decyzję z 14 października 2013 r. w sprawie przyznania skarżącej zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że w dniu 6 grudnia 2016 r. uzyskał informację, że w przypadku skarżącej od 1 stycznia 2011 r. i nadal mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z wykonywaniem działalności zarobkowej na terytorium Wielkiej Brytanii przez jej męża P. K..
[...] Urząd Wojewódzki w [...] pismem z 4 października 2019 r. nr [...] (pismo w sprawach o sygn. akt I SA/Wa 2027-2029/23) wezwał skarżącą do przedłożenia, w terminie 14 dni, dokumentów koniecznych do rozpatrzenia wniosku z 6 września 2013 r. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci za okres, w którym zastosowanie miały przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, tj. informacji dotyczących dochodu netto uzyskanego przez ojca dzieci - P. K. z tytułu aktywności zawodowej na terytorium Wielkiej Brytanii w latach 2011-2015. O nadesłanie ww. dokumentów wezwany został również mąż skarżącej.
Skarżąca w piśmie z 24 października 2019 r. oświadczyła, że nie jest w stanie złożyć dokumentów koniecznych do rozpatrzenia wniosku. Wyjaśniła, że od stycznia 2011 r., tj. od wyjazdu byłego męża za granicę, nie ma z nim żadnego kontaktu. Nie łożył on również na utrzymanie dzieci i nie kontaktował się z rodziną. Wskazała, że wyrokiem z 27 września 2018 r. sygn. akt [...] Sąd Okręgowy w [...] rozwiązał małżeństwo skarżącej z P. K. przez rozwód.
Wojewoda pismem z 25 sierpnia 2020 r. nr [...], w związku z nieprzedstawieniem przez skarżącą dokumentów dotyczących dochodu męża, zawiadomił skarżącą o pozostawieniu jej wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. bez rozpoznania.
W konsekwencji Wojewoda decyzją z 11 kwietnia 2022 r. uznał, że świadczenia rodzinne w kwocie 6536,00 zł, wypłacone skarżącej za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązał ją do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty, które na dzień wydania decyzji wyniosły 3793,06 zł. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że w sprawie miały zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z zatrudnieniem ojca dzieci na terytorium Wielkiej Brytanii od 2011 r. Zwrócił uwagę, że wobec niedostarczenia przez skarżącą wymaganych dokumentów niezbędnych do wydania decyzji, pismem z 25 sierpnia 2020 r. pozostawił wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego bez rozpoznania, na podstawie art. 24a ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (wówczas Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r." Wojewoda zauważył, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. za nienależne pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Z akt wynika natomiast, że skarżąca składając w dniu 6 września 2013 r. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami została pouczona o warunkach przyznania świadczeń rodzinnych. We wniosku tym oświadczyła, że wskazane przez nią dane (w tym dotyczące dochodów rodziny) są prawdziwe oraz że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do zasiłku rodzinnego. Dodatkowo zobowiązała się do niezwłocznego powiadomienia Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej jako "OPS") o wystąpieniu zmian w sytuacji rodziny mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym o wyjeździe poza granice Rzeczypospolitej Polskiej, czy uzyskaniu dochodu. Już zatem w momencie składania wniosku skarżąca była świadoma, że winna poinformować OPS o wyjeździe ojca dzieci poza granice Polski oraz o osiągniętych dochodach zagranicznych. Z uwagi na fakt, że skarżąca zataiła powyższe okoliczności, Wojewoda uznał, że świadomie wprowadziła OPS w błąd, co skutkowało wypłatą świadczeń na podstawie fałszywych zeznań. Tym samym wypłacone skarżącej świadczenia rodzinne, są nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., które podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła Wojewodzie błąd w ustaleniach faktycznych polegający na nieprawidłowym uznaniu, że doszło do przekroczenia kryterium dochodowego, albowiem skarżąca jest rozwiedziona z ojcem dzieci i ma z nim orzeczoną rozdzielność majątkową od 31 stycznia 2011 r. Ponadto organ winien był zbadać świadomość skarżącej odnośnie do okoliczności związanych z otrzymywanymi świadczeniami.
Minister decyzją z 11 września 2023 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody z 11 kwietnia 2022 r. i wskazał, że zgodnie z art. 30 ust 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in.: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o którym mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5 tej ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Jak wynika z akt sprawy, we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego z 6 września 2013 r. skarżąca nie oświadczyła, by któryś z członków rodziny przebywał poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zarówno w decyzji przyznającej prawo do świadczeń rodzinnych, jak i w ww. wniosku została przy tym pouczona, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych w szczególności, zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie. We wniosku tym również wskazane, że niepoinformowanie organu o zmianach, o których mowa powyższej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Skarżąca została zatem skutecznie pouczona o grożących jej sankcjach za wprowadzenie organu w błąd. Co więcej, świadczenia rodzinne zostały przyznane decyzją Wójta, na skutek wniosku skarżącej i załączonych do wniosku dokumentów oraz braku oświadczenia, że któryś z członków rodziny przebywa poza granicami kraju oraz osiąga dochód z tytułu zatrudnienia zagranicą. W związku z powyższym brak jest okoliczności wskazujących na błędne działanie organu. Prawidłowo więc Wojewoda wskazał, że w związku z pozostawieniem wniosku skarżącej z 6 września 2013 r. bez rozpoznania z uwagi na niedoręczenie, mimo prawidłowego wezwania, dokumentów dotyczących uzyskania dochodu przez męża, należy uznać, że świadczenia rodzinne w kwocie 6536,00 zł wypłacone w okresie od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r., są świadczeniami nienależnie pobranymi i należy zobowiązać skarżącą do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca, następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych. Minister poinformował jednocześnie, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń, może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji, zarzucając organom naruszenie:
I. przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", w zw. z art. 1 ust. 1 i ust. 3, art. 23a i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez:
a) ich błędną wykładnię skutkującą wydaniem orzeczenia o zwrocie od skarżącej nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 6 536,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie;
b) przyjęcie, że wypłacone skarżącej świadczenia rodzinne zostały nienależnie pobrane, podczas gdy, ze względu na spełnienie przesłanek do ich przyznania, zostały one ustalone decyzją administracyjną, co w konsekwencji doprowadziło do bezpodstawnego uznania pobranego świadczenia za nienależne i wydania decyzji zarządzającej zwrot od skarżącej kwoty w wysokości 6 536,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie;
2. art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 u.ś.r., poprzez:
a) przyjęcie, że skarżąca miała świadomość, że pobierane przez nią świadczenia rodzinne się jej nie należą, w sytuacji gdy pozostawała ona (i nadal pozostaje) w przekonaniu, że świadczenia jej, jako samotnej matce, przysługują;
b) poprzez jego zastosowanie, w sytuacji gdy przesłanki uzasadniające zwrot nienależnie pobranych świadczeń, w tym stanie faktycznym nie zostały spełnione;
3. art. 4, art. 5, art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 pkt 6, pkt 7, art. 14 ust. 1, ust. 2, art. 15 ust. 1 pkt. 2, art. 24 u.ś.r. przez przyjęcie, że w sprawie zachodzą okoliczności opisane w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r, co w efekcie doprowadziło wydania decyzji o zwrocie pobranego świadczenia, mimo wystąpienia w sprawie okoliczności, których mowa w ww. przepisach;
4. art. 3 pkt 2 i pkt 16 u.ś.r. przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że były małżonek skarżącej wchodzi w skład rodziny, a jego dochód wchodzi w skład dochodu rodziny w rozumieniu ww. ustawy, podczas gdy P. K. porzucił rodzinę w 2011 r. i nie utrzymuje z nią kontaktu;
II. przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 7, art. 8 § 1, art. 10 § 1, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a. poprzez ich niezastosowanie polegające na zaniechaniu dążenia do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym:
a) braku ustalenia rzeczywistej przyczyny nieprzedłożenia przez skarżącą wymaganych dokumentów, co w konsekwencji doprowadziło do błędnych ustaleń w spranie;
b) błędne ustalenie, że pobrane przez skarżącą świadczenia były świadczeniami nienależnie pobranymi, co w konsekwencji doprowadziło do bezpodstawnego uznania pobranego świadczenia za nienależne i wydania decyzji o zwrocie 6 536,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie;
c) błędnego przyjęcia, że skarżąca nie załączyła do odwołania wyroku Sądu Rejonowego w [...] (sygn. akt [...]) ustanawiającego rozdzielność majątkową między małżonkami od 31 stycznia 2011 r., podczas gdy jest on wymieniony w treści odwołania, ewentualnie zaniechanie wezwania skarżącej do doręczenia organowi ww. wyroku, jeżeli nie został on załączony do odwołania;
2. art. 7, art. 8 § 1, art. 9 w zw. z art. 10 § 1 K.p.a. poprzez ich niezastosowanie polegające na niezgodnym z przepisami prowadzeniu postępowania, tj. bez zagwarantowania podstawowych zasad prawa administracyjnego, podważające zasadę ogólnego pogłębiania zaufania do organów państwa, naruszające zasadę udzielania informacji stronom, polegające na błędnym uznaniu, że pobrane przez skarżącą świadczenia rodzinne za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. w kwocie 6 536,00 zł, są świadczeniami nienależnie pobranymi i w konsekwencji zobowiązanie ją do ich zwrotu;
3. art. 7, art. 77, art. 107 w zw. z art. 110 K.p.a. poprzez ich niezastosowanie polegające na nieuwzględnieniu okoliczności faktycznych mających istotny wpływ na rozpoznanie sprawy, w szczególności przez błędne ustalenie, że wykonujący działalność zarobkową na terytorium Wielkiej Brytanii ojciec dzieci przekazuje środki na utrzymanie rodziny, a w konsekwencji bezpodstawne przyjęcie, że przebywanie P. K. za granicą ma wpływ na dochody rodziny oraz prawo do świadczeń rodzinnych, które pobierała skarżąca, co w konsekwencji doprowadziło do bezpodstawnego uznania pobranego świadczenia za nienależne i wydania decyzji zarządzającej zwrot od skarżącej tych świadczeń wraz z odsetkami za opóźnienie;
4. art. 10 § 1 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie polegające na:
a) niezapewnieniu skarżącej zastępowanej przez profesjonalnego pełnomocnika czynnego udziału w postępowaniu, w szczególności poprzez niedoręczenie pełnomocnikowi skarżącej odpisu zaskarżonej decyzji, co doprowadziło do jego pominięcia w sprawie;
b) zaniechaniu umożliwienia skarżącej wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów, podczas gdy organ odwoławczy przed wydaniem decyzji był do tego zobowiązany, co doprowadziło do bezpodstawnego uznania pobranego świadczenia za nienależne i wydania decyzji zarządzającej jego zwrot wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
W uzasadnieniu skargi wyjaśniono, że niewątpliwie skarżąca w dniu 6 września 2013 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego nie informując o fakcie wyjazdu ojca dzieci za granicę Rzeczypospolitej Polskiej oraz o osiągniętych dochodach zagranicznych. Jednak byli małżonkowie od 31 stycznia 2011 r. posiadają rozdzielność majątkową małżeńską, a P. K. , w związku z wyjazdem do Wielkiej Brytanii w 2011 r., zerwał wszelkie kontakty z rodziną. Tym samym uzyskiwany przez niego dochód poza granicami Polski nie stanowi dochodu rodziny, z tego też względu skarżąca nie podała ww. informacji ubiegając się o zasiłek rodzinny. Pobrane przez skarżącą świadczenia nie były zatem świadczeniami nienależnie pobranymi, bowiem jako samotna matka wychowująca trójkę dzieci spełniła ona warunki do przyznania tych świadczeń. Za nienależnie pobrane można uznać świadczenie, które zostało pobrane mimo osiągania dochodu przez członka rodziny za granicą, w sytuacji kiedy członek ten partycypuje w kosztach związanych z utrzymaniem tej rodziny. W niniejszej sprawie opisana sytuacja nie ma miejsca. Z tego powodu uznać należy, że informacja o wyjeździe i pobieraniu wynagrodzenia przez P. K. za granicą nie ma żadnego wpływu na sytuację finansową rodziny. Wydanie decyzji w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane powinno być poprzedzone ustaleniem, czy osoba, która pobierała dane świadczenie, była prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania tego konkretnego świadczenia. Dla oceny, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, że świadczenie im nie przysługuje. Skarżąca pozostawała (i nadal pozostaje) w przekonaniu, że świadczenie jej, jako samotnej matce, przysługuje. Posiada ona trójkę dzieci, a ojciec porzucił rodzinę pozostawiając ich bez środków do życia. Odwołując się do art. 3 pkt 16 u.ś.r. zawierającego definicję "rodziny" w kontekście art. 3 pkt 2 u.ś.r. zawierającego definicję "dochodu rodziny", skarżąca wskazała, że P. K. i skarżąca posiadają rozdzielność majątkową małżeńską od 31 stycznia 2011 r. W 2011 r. zerwał on kontakty z rodziną i od tego czasu nie przekazuje żadnych środków na utrzymanie i wychowanie dzieci, nie partycypuje w bieżących wydatkach, nie płaci alimentów.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga jest niezasadna.
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Ministra utrzymująca w mocy decyzję Wojewody z 11 kwietnia 2022 r., którą ustalono, że świadczenia rodzinne w kwocie 6536,00 zł, wypłacone skarżącej za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązał skarżącą do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty, które na dzień wydania decyzji wyniosły 3793,06 zł.
Materialnoprawną podstawę ww. decyzji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym zwłaszcza jej art. 23a ust. 9, zgodnie z którym Wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepis art. 30 stosuje się odpowiednio. Stosownie z kolei do art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależne świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Przy czym, za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się: świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.); świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.) oraz świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne (art. 30 ust. 2 pkt 3 u.ś.r.).
Pierwszy z ww. przepisów, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. (który błędnie jako podstawę prawną decyzji przyjął Minister), ma zastosowanie, gdy świadczenie zostało przyznane i w trakcie jego pobierania zajdą okoliczności uzasadniające zawieszenie bądź wstrzymanie ich wypłaty, lub ustanie prawa do ich pobierania i o tych okolicznościach świadczeniobiorca nie powiadomi organu, mimo pouczenia w tym zakresie.
Drugi z tych przepisów, tj. art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. (który znalazł zastosowanie w decyzji Wojewody) ma miejsce w sytuacji, gdy już w dacie wnioskowania o świadczenie istnieją okoliczności powodujące, że świadczenie to nie przysługuje. W postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego.
Z kolei w trzecim przypadku, tj. art. 30 ust. 2 pkt 3 u.ś.r. chodzi o sytuację, gdy członek rodziny, tj. małżonek, rodzic dziecka, opiekun faktyczny dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy (do członków rodziny nie zalicza się jedynie dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko) (por. art. 3 pkt 16 u.ś.r. w brzmieniu z daty wydania decyzji przyznającej skarżącej świadczenia rodzinne), w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie rodzinne lub po dniu jej wydania przebywają poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wówczas organ właściwy (wójt, burmistrz, prezydent miasta) występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Pozytywne ustalenie wojewody w tym zakresie stanowi obligatoryjną przesłankę do wydania przez właściwy organ, który przyznał i wypłacił świadczenie rodzinne decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej to świadczenie od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu wskazanego wyżej innego państwa w zakresie świadczeń na rodzinę w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W takim przypadku świadczenie rodzinne jest nienależne za okres od dnia, w którym wyżej wymienione osoby stały się uprawnione do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie rodzinne.
Cytowane wyżej przepisy wyraźnie wskazują, że w granicach materialnych rozpoznawanej sprawy, czego zdaje się nie dostrzegać skarżąca, pozostaje jedynie kwestia orzeczenia przez właściwy organ administracji publicznej o nienależnie pobranym świadczeniu rodzinnym i obowiązku jego zwrotu. Decyzja orzekająca w powyższym zakresie jest aktem ściśle związanym ze stanem faktycznym, na który składają się trzy elementy. Po pierwsze, przyznanie przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) świadczenia rodzinnego. Po drugie, stwierdzenie przez wojewodę, że w konkretnej sprawie po przyznaniu świadczenia rodzinnego znajdują zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Po trzecie, uchylenie z tej przyczyny przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) wcześniejszej decyzji przyznającej świadczenie rodzinne. Zaistnienie drugiego i trzeciego elementu implikuje wydanie decyzji orzekającej o nienależnie pobranym świadczeniu rodzinnym i obowiązku jego zwrotu. Przy czym jest to sprawa administracyjna materialnie i procesowo odrębna (autonomiczna) od sprawy stwierdzenia zaistnienia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz sprawy uchylenia decyzji przyznającej świadczenie rodzinne (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 10 marca 2020 r. sygn. akt II SA/Op 40/20 i z 20 kwietnia 2021 r. sygn. akt II SA/Op 99/21; https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W rozpoznawanej sprawie wszystkie ww. elementy zaistniały, bowiem świadczenie rodzinne przyznane skarżącej na dzieci decyzją Wójta z 14 października 2013 r. zostało następnie uchylone decyzją tego organu z 28 grudnia 2016 r. w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego od 1 stycznia 2011 r. do dnia wydania tej decyzji. Przy czym ta ostatnia decyzja nie została przez skarżącą zaskarżona i stała się prawomocna. W konsekwencji Wojewoda, jako organ właściwy do wydania rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, pismem z 25 sierpnia 2020 r. w związku z nieprzedstawieniem przez skarżącą dokumentów dotyczących dochodu męża, zawiadomił skarżącą o pozostawieniu jej wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. bez rozpoznania. Tym samym ww. obiektywne elementy stanu faktycznego stanowią obligatoryjne przesłanki dla sprawy stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego i obowiązku jego zwrotu, a zatem zastosowanie w sprawie znajdował art. 30 ust. 2 pkt 3 u.ś.r.
Zauważyć jednocześnie trzeba, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że "świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w ustawie o świadczeniach rodzinnych, to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, ustąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 października 2021 r. sygn. akt I OSK 539/21; LEX nr 3274140). Natomiast "świadomym wprowadzeniem w błąd", o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., na który to powołał się Wojewoda, jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. Z powyższego wynika, że dla zastosowania przesłanki wskazanej w ww. przepisie niezbędnym jest wykazanie, że przyznanie wnioskowanego świadczenia nastąpiło z winy strony. W przypadku przyjęcia, że strona celowo zataiła (przemilczała) okoliczności prawnie istotne w sprawie, konieczne jest stwierdzenie, czy strona była świadoma, że fakty, o których nie powiedziała, były istotne dla sprawy, a zatem czy zdawała sobie sprawę z prawnego znaczenia określonych faktów, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa. To natomiast wiąże się z pouczeniem jej o tym jakie okoliczności faktyczne są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 22 października 2021 r. sygn. akt I OSK 709/21; z 11 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 3595/18; z 17 czerwca 2016 r. sygn. akt I OSK 2234/14; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy czym skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, z tym zaznaczeniem, iż owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 8 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1529/12; z 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/12; z 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 2465/19; z 17 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 348/21; www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, Sąd podzielił stanowisko organów, że analiza treści kierowanych do skarżącej pouczeń, zawartych w złożonym przez nią w dniu 6 września 2013 r. na urzędowym formularzu wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego pozwala na uznanie, że skarżąca została w wystarczający, jasny i skonkretyzowany sposób pouczona zarówno o zasadach i warunkach przyznawania świadczeń rodzinnych (w tym o konieczności wskazania, czy któryś z członków rodziny przebywa poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, jak też czy nie jest on uprawniony do zasiłku rodzinnego za granicą), jak również o ciążącym na niej, jako adresatowi decyzji, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tych świadczeń, którego zaniechanie może skutkować uznaniem przyznanych świadczeń rodzinnych za świadczenie nienależnie pobrane oraz koniecznością ich zwrotu.
Co więcej, skarżąca w złożonym w dniu 6 września 2013 r. na urzędowym formularzu wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego, nie oznaczyła siebie jako samotnej matki, jak też wskazała P. K. jako członka rodziny (miała więc świadomość, że zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych jej mąż i rodzic dzieci należy do członków rodziny). Ponadto, co w sprawie bezsporne, składając powyższy wniosek skarżąca oświadczyła między innymi, potwierdzając to własnoręcznym podpisem, że przedstawione przez nią dane niezbędne do ustalenia prawa do wnioskowanych świadczeń rodzinnych są zgodne z prawdą, jak również że zapoznała się z treścią zawartych we wniosku pouczeń. W przypadku powstania jakichkolwiek wątpliwości co do treści składanych oświadczeń i pouczeń, skarżąca mogła i powinna była zwrócić się do pracownika socjalnego o stosowne wyjaśnienia. Wobec braku takiego działania, jak też wobec niewskazania jakichkolwiek okoliczności świadczących o potencjalnej niemożności zrozumienia treści podpisywanego dokumentu, nie sposób przyjąć, że skarżąca nie była świadoma okoliczności mających negatywny wpływ na przyznanie wnioskowanego przez nią zasiłku rodzinnego z dodatkami.
Nie można również pominąć faktu, że skarżąca do ww. wniosku załączyła podpisane osobiście przez P. K. (z klauzulą o świadomości odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia) dokumenty, w tym m.in. Załącznik nr 7 do wniosku "Oświadczenie członka rodziny o dochodzie niepodlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, osiągniętym w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy (k-11 akt organu pierwszej instancji), Załącznik nr 8 "Oświadczenie o wysokości składek na ubezpieczenie zdrowotne w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy" (k-4 akt organu pierwszej instancji), Załącznik nr 6 "Oświadczenie członka rodziny rozliczającego się na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiągniętych przez osoby fizyczne o dochodzie osiągniętym w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy" (k-2 akt organu pierwszej instancji).
W konsekwencji za niewiarygodne uznać należało oświadczenia skarżącej o całkowitym braku kontaktu z ojcem dzieci od 2011 r. i samotnym wychowywaniu dzieci, jak też o braku świadomości, że jest on członkiem jej rodziny, skoro jako członka rodziny wskazywała go w 2013 r. we wniosku o przyznanie zasiłku rodzinnego i składał on własnoręcznie podpisane oświadczenia stanowiące załącznik do wniosku wszczynającego to postępowanie. Sądowi z urzędu wiadome jest przy tym, że podobne oświadczenia, stanowiące załączniki do wniosków o przyznanie zasiłku rodzinnego z dodatkami za inne okresy, a podpisane przez P. K. (z oświadczeniem o świadomości odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia) skarżąca składała również w dniu 29 sierpnia 2012 r. (k-3 akt administracyjnych w sprawie o sygn. akt I SA/Wa 1870/23), w dniu 10 września 2014 r. (k-3, 9, 10 i 11 akt administracyjnych w sprawie o sygn. akt I SA/Wa 2029/23), w dniu 9 września 2015 r. (k-4, 6, 8 i 9 akt administracyjnych w sprawie o sygn. akt I SA/Wa 2104/23), w dniu 19 września 2016 r. (k-5, 8, 12 akt administracyjnych w sprawie o sygn. akt I SA/Wa 2105/23). W ww. sprawach skarżąca również wskazywała P. K., jako członka swojej rodziny, jednocześnie oświadczając, że członkowi rodziny nie przysługuje na dziecko zasiłek rodzinny za granicą, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
Odnosząc się natomiast do okoliczności podnoszonych przez skarżącą w skardze, a dotyczących posiadania z byłym już mężem (rozwód orzeczono dopiero wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z 27 września 2018 r. sygn. akt [...]) rozdzielności majątkowej małżeńskiej od 31 stycznia 2011 r. (rozdzielność majątkową orzeczono wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z 7 grudnia 2016 r. sygn. akt [...]), wskazać należy, że okoliczność posiadania rozdzielności majątkowej, bez formalnego rozwodu małżonków, czy też orzeczenia ich separacji nie jest dowodem w niniejszej sprawie, gdyż zgodne z art. 3 pkt 16 u.ś.r. członkiem rodziny jest m.in. małżonek, czy też rodzic dziecka, zaś z zgodnie z art. 3 pkt 17a u.ś.r. osoba samotnie wychowująca dziecko to: panna, kawaler, wdowa, wdowiec, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Przedłożony zaś do akt wyrok o rozdzielności majątkowej małżonków nie jest tożsamy z aktem separacji, czy rozwodu.
Tym samym w ocenie Sądu, skarżąca składając wniosek o przyznanie zasiłku rodzinnego z dodatkami i nie informując jednocześnie organu o fakcie przebywania ojca dzieci w Wielkiej Brytanii (przy jednoczesnym dołączaniu do akt podpisanych przez niego oświadczeń z lat 2012-2016 i wskazywaniu go w tych latach jako członka rodziny) zataiła w ten sposób istotne dla sprawy okoliczności, czym wypełniła przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., co czyni objęte niniejszą skargą rozstrzygnięcie zasadnym.
Końcowo wskazać należy, że Sąd ma świadomość, że orzeczona do zwrotu łączna kwota nienależnie pobranych przez skarżącą zasiłków rodzinnych z dodatkami (mając na uwadze również inne sprawy zainicjowane skargami skarżącej) jest kwotą wysoką, a sytuacja majątkowa strony, jak wskazała w skardze, jest trudna. Niemniej jednak, jak słusznie zauważyły organy, okoliczności te nie mają wpływu na ocenę legalności decyzji wydanych w przedmiocie uznania przedmiotowych zasiłków rodzinnych z dodatkami za świadczenie nienależnie pobrane. Okoliczności te mogą być natomiast brane ewentualnie pod uwagę w odrębnym postępowaniu dotyczącym sposobu i zakresu spłaty zadłużenia przez skarżącą, o którego wszczęcie strona może wnioskować na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r.
Z powyższych przyczyn skarga nie mogła odnieść zamierzonego skutku. Organy, w ocenie Sądu, przeprowadziły postępowanie nie tylko w zgodzie z przepisami postępowania, dokonując ustaleń istotnych okoliczności dla treści rozstrzygnięcia i kompleksowej oceny zebranego materiału dowodowego, w myśl art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a., ale także w prawidłowy sposób ustaliły obowiązujące przepisy prawa materialnego, w tym wskazane w skardze. Choć przy tym Minister w zaskarżonej decyzji błędnie powołał się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., to nie miało to wpływu na wynik sprawy, bowiem utrzymał jednocześnie w mocy prawidłową decyzję Wojewody o uznaniu wypłaconych zasiłków rodzinnych z dodatkami za świadczenia nienależnie pobrane. Motywy podjętych rozstrzygnięć zostały przedstawione w uzasadnieniach kwestionowanych decyzji w sposób, który nie uchybia postanowieniom art. 107 § 3 K.p.a.
Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 10 K.p.a. zauważyć należy, że uchybienie temu przepisowi może stanowić podstawę uchylenia decyzji jedynie wówczas, gdy wykaże się, że naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy. Innymi słowy, strona musi wykazać, że gdyby do takiego uchybienia nie doszło, wynik sprawy byłby odmienny (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2023 r. sygn. akt II OSK 2157/20, LEX nr 3604958). Takie okoliczności nie zostały wykazane. Co więcej, Wojewoda w wezwaniu z 4 października 2019 r. do nadesłania dokumentów dotyczących dochodów męża, poinformował jednocześnie skarżącą, że w sytuacji ich nieprzedłożenia zostanie wszczęte postępowanie w celu naliczenia świadczeń nienależnie pobranych. Z kolei po tej dacie organy obu instancji nie gromadziły już materiału dowodowego, zaś wydane decyzje, jak wskazano powyżej były bezpośrednią konsekwencją wydanej przez Wójta decyzji z 28 grudnia 2016 r. o uchyleniu decyzji z 14 października 2013 r. w sprawie przyznania skarżącej zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego na dzieci za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r., a następnie pozostawienia przez Wojewodę jej wniosku o przyznanie ww. świadczeń bez rozpoznania, które to rozstrzygnięcia skarżąca otrzymała.
Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji.
Rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 ww. ustawy, który to przepis dopuszcza stosowanie ww. trybu, gdy strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Taka zaś sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, w której skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zaś organ nie sprzeciwił się temu wnioskowi.