I SA/Wa 1995/23

I SA/Wa 1995/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-02-02
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-10-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Marta Kołtun-Kulik /przewodniczący/
Nina Beczek /sprawozdawca/
Przemysław Żmich
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik Sędziowie sędzia WSA Przemysław Żmich asesor WSA Nina Beczek (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 2 lutego 2024 r. sprawy ze skargi E.D. i M. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 sierpnia 2023 r. nr DNI.rn.625.46.2023 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania E. D. i M. K. wniesionego w części dotyczącej pkt 2 i pkt 3 decyzji Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z 27 lutego 2023 r. nr WSPN.I.7511.3.2017.ŁS, uchylił decyzję Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z 27 lutego 2023 r. w pkt 2 i 3 i:
1) umorzył postępowanie co do nieruchomości leśnych położonych w obrębach ewidencyjnych [...] P. i [...] S., j. ewid. C., powiat [...], o łącznym obszarze 1199,3544 ha, zapisanych w księgach wieczystych: [...] (933,2884 ha), [...] (w zakresie nieruchomości leśnej ujętej w tej księdze, położonej na aktualnej działce ewidencyjnej nr [...] o obszarze 2,2781 ha), [...] (w zakresie nieruchomości leśnych ujętych w tej księdze, położonych na aktualnych działkach ewidencyjnych: nr [...], nr [...], nr [...] o obszarze ogólnym 6,4418 ha), [...] (257,3461 ha), odpowiadających części byłego majątku ziemskiego N., była własność J. U., stanowiących aktualnie własność Skarbu Państwa w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D.;
2) stwierdził, że pozostałe nieruchomości wchodzące w skład byłego majątku ziemskiego N., stanowiącego byłą własność J. U., położone w obrębach ewidencyjnych [...] P. i [...] S., j. ewid. C., powiat [...], ujęte w księgach wieczystych: [...] (w części nieruchomości ujętych w tej księdze, stanowiących nieruchomości rolne, położone na aktualnych działkach ewidencyjnych: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] o obszarze ogólnym 2,62 ha), [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz nieruchomości stanowiące aktualne działki ewidencyjne: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], dla których nie są prowadzone księgi wieczyste, stanowiące dawne podwórze gospodarcze, pola uprawne, łąki, pastwiska, grunty pod rowami, nieużytki oraz drogi, stanowiące część byłego majątku ziemskiego N., własność J. U. – podpadały pod działanie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.).
Zaskarżona decyzja wydana została w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne.
Decyzją z 27 lutego 2023 r. Wojewoda Kujawsko-Pomorski orzekł:
- w pkt 1, że nieruchomość stanowiąca aktualną działkę ewidencyjną o nr [...] o pow. 0,4937 ha (dawny budynek dworu), zapisana w księdze wieczystej KW nr [...], położona w miejscowości N., gmina C., powiat [...], stanowiąca dawną własność J. U. - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,
- w pkt 2, że grunty o łącznej powierzchni 698,18 ha ujawnione w księgach wieczystych o numerach KW: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] oraz stanowiące działki: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz [...], dla których nie są prowadzone księgi wieczyste, będące dawnym podwórzem gospodarczym, polami uprawnymi, łąkami, nieużytkami oraz drogami, położone w obrębach ewidencyjnych P. i S., będące dawną własnością J. U., podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,
- w pkt 3 umorzył postępowanie, co do nieruchomości stanowiących las o łącznej powierzchni 705,98 ha, zapisanych w księdze wieczystej o numerze KW [...], obręb [...] S., należących do dawnego majątku N., stanowiącego byłą własność J. U.
Uzasadniając tak zajęte stanowisko, odnosząc się do pkt 2. Wojewoda wskazał m.in., że grunty o łącznej powierzchni 698,18 ha ujawnione we wskazanych księgach wieczystych oraz położone na wskazanych w nim działkach ewidencyjnych, dla których nie są prowadzone księgi wieczyste, będące dawnym podwórzem gospodarczym, polami uprawnymi, łąkami, nieużytkami oraz drogami, położone w obrębach ewidencyjnych N., P. i S. podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, gdyż stanowiły grunty, które można scharakteryzować jako rolne lub grunty, na których znajdowały się budynki gospodarcze wykorzystywane na cele działalności rolniczej. Na terenie majątku, jak wynika z dokumentacji archiwalnej oraz przeprowadzonych oględzin, była bowiem prowadzona typowa działalność rolnicza, w tym hodowlana. Hodowano owce i krowy. Stąd też przyjęto, że nieruchomości te podlegały pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej. Natomiast uzasadniając zajęte stanowisko w zakresie pkt 3. stwierdzono, że dokumenty otrzymane od Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w T. (w szczególności protokół przejęcia z 5 grudnia 1949 r.) wskazują, że obiekty leśne o pow. 705,98 ha, położone w gminie O., powiat [...], pod nazwą majątek N., zostały przejęte na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów. Pozostałe grunty leśne o łącznej powierzchni 513,12 ha wskazane w ewidencji gruntów przejętych na rzecz Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej w 1945 r. zostały zaś przekazane Samopomocy Chłopskiej oraz rolnikom małorolnym i jednocześnie wyłączone spod działania dekretu o przejęciu niektórych lasów. Dalej wyjaśniono, że nieruchomości leśne/lasy wchodzące w skład majątku N. miały całkowity obszar 1193,5 ha, a więc spełniały normy art. 1 ust. 1 dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa. W procedowanej sprawie wiadomo, że część lasów majątku N. o pow. 705,98 ha było wyłączone spod podpadania pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przedmiotowe grunty przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu o przejęciu niektórych lasów na rzecz Skarbu Państwa. Natomiast pozostała część gruntów leśnych majątku została przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ uznał, że "część terenów leśnych o łącznej pow. 705,98 ha nie powinna być zakwalifikowana pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Natomiast pozostała część terenów leśnych, która została wyłączona spod działania dekretu o przejęciu niektórych lasów o łącznej pow. 513,12 ha stanowiąca nieużytki, podpadała pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ I instancji jednocześnie podkreślił, że jego ustalenia w zakresie niepodpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej części leśnej majątku N., nie przesądzają czy teren ten mógł być przejęty na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Jednakże ustalenia w tym zakresie mogą być przedmiotem odrębnego postępowania, zainicjowanego przez strony niniejszego postępowania przed sądem powszechnym. Dlatego też organ I instancji w pkt 3. decyzji umorzył postępowanie co do nieruchomości stanowiących las o pow. 705,98 ha, zapisanych w księdze wieczystej o numerze KW [...], obręb [...] S., należących do dawnego majątku N., stanowiącego byłą własność J. U., przejętych na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na rzecz Skarbu Państwa.
Odwołanie od decyzji Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z 27 lutego 2023r., w zakresie pkt 2 i 3, wnieśli E. D. i M. K. (następcy prawni pierwotnej wnioskodawczym – J. K., spadkobierczyni J. U., byłego właściciela majątku).
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że z kopii "Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej" Urząd Wojewódzki Pomorski Dział Reform Rolnych, powiat L., załączonej do akt przez pełnomocnika spadkobierców wnioskodawczyni przy piśmie z 23 lutego 2017 r. wynika, że przejęta nieruchomość N., gm. O., stanowiąca byłą własność J. U. miała łączny obszar - 1400 ha, w tym 69 ha ziemi ornej; 26 ha łąk; 46 ha pastwisk; 1 ha sadów; 2 ha pod zabudowaniami, 50 ha nieużytków; 1,5 ha dróg; 1 ha rowów oraz 1193,5 ha lasów (z czego w kolumnie: "Wyłączono z zapasu ziemi", podkolumnie: "Lasy na podstawie dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r." o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa - wpisano obszar 1170 ha). W toku postępowania odnaleziono ponadto protokół z 5 grudnia 1949 r. w sprawie przejęcia na własność Skarbu Państwa lasów i gruntów leśnych oraz nieruchomości i ruchomości wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82), dotyczący "obiektu leśnego położonego w gminie O., powiatu [...], pod nazwą "majątek N." własność J. U., zapisany w księdze wieczystej w dniu 1 VIII 1946 r. na rzecz i własność Państwa pod Nr (nie wpisano konkretnej księgi)". Z protokołu tego wynika, że "dokonano przejęcia na własność Skarbu Państwa (Lasów Państwowych) wspomnianego wyżej obiektu leśnego, wg załączonego szkicu" (dokumentu tego nie odnaleziono, prawdopodobnie się nie zachował), stanowiącego część integralną protokołu, w skład którego "wchodzą: powierzchnia zalesiona 675,96 ha, powierzchnia niezalesiona 10,55 ha, linie i drogi 19,47 ha, razem: 705,98 ha". Z protokołu tego wynika ponadto, że "przekazywane tereny graniczą: ze wschodu z lasami państwowymi D. (dawniej b. majątku O.), z południa z rzeką M., z zachodu z gruntami majątku państwowego N. oraz wsi P., W. i K., z północy z lasami Nadleśnictwa Państwowego D. i gruntami wsi K.".
Na potrzeby postępowania wnioskodawcy przedstawili operat szacunkowy sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego. Przedmiotem tego opracowania było określenie wartości rynkowej prawa własności zabudowanej nieruchomości gruntowej (Dobra Ziemskie N. z przyległościami), położonej w N., S. i P., stanowiącej własność J. U. o ogólnym obszarze 1404,66 ha. Wartość rynkową tej nieruchomości określono na 32485000 zł.
Przy piśmie z 4 października 2022 r. Starosta T. nadesłał do akt uproszczone wypisy z rejestru gruntów na aktualne działki ewidencyjne, odpowiadające parcelom wchodzącym w skład nieruchomości położonych na terenach N., S. i P. o łącznej powierzchni 1404,66 ha, stanowiących dawną własność J. U. Wypisy te pozwalają na ustalenie aktualnych numerów działek ewidencyjnych, odpowiadających terenom dawnego majątku ziemskiego N., ich poszczególnych obszarów i aktualnych właścicieli oraz określenie rodzaju użytków i ich powierzchni, a także określenie numerów ksiąg wieczystych prowadzonych dla poszczególnych części dawnej nieruchomości ziemskiej, jak również określenie nieruchomości, dla których nie są prowadzone księgi wieczyste. Z analizy wypisów z rejestru gruntów przez organ odwoławczy wynika, że aktualnie dla terenów odpowiadających dawnym nieruchomościom majątku J. U. są prowadzone księgi wieczyste: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]. Natomiast dla nieruchomości stanowiących aktualne działki ewidencyjne: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], jak wynika z wypisów z rejestru gruntów, nie są prowadzone księgi wieczyste. Nieruchomości te stanowią w przeważającej części grunty pod rowami oraz łąki (o niewielkim obszarze).
Omawiając rodzaj użytków w poszczególnych księgach wieczystych Minister wskazał, że tereny te stanowią:
[...]: grunty orne, bezużytek, obręb [...] P., j. ew. C.; aktualnie stanowiące własność Skarbu Państwa, w użytkowaniu Gminy C.;
[...]: pastwisko, obręb [...] S., j. ew. C.; aktualnie własność Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa z siedzibą w W.;
[...]: grunty orne, łąki, grunty pod rowami, nieużytki, obręb [...] S., j. ew. C.; aktualnie własność Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa z siedzibą w W.;
[...]: grunty orne, grunty pod rowami, obręb [...] S., j. ew. C.; aktualnie własność osób fizycznych;
[...]: łąki, pastwiska trwałe, grunty pod rowami, obręb [...] S., j. ew. C.; aktualnie własność osób fizycznych;
[...]: grunty rolne zabudowane, obręb [...] S., j. ew. C.; aktualnie własność osób fizycznych;
[...]: grunty orne (w przeważającej części), pastwiska, lasy (0,02 ha), aktualnie własność osób fizycznych;
[...]: grunty orne /w przeważającej części/, łąki, pastwiska, lasy, grunty pod rowami, obręb [...] P., j. ew. C.; aktualnie własność Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym E. [...] sp. z o.o.
[...]: grunty orne (w przeważającej części), łąki i grunty pod rowami, obręb [...] P. j. ew. C.; aktualnie własność Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym E. [...] sp. z o.o.
[...]: grunty orne (w przeważającej części), łąki, las, nieużytki, obręb [...] P., j. ew. C.; aktualnie własność Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym E. [...] sp. z o.o.
[...]: nieruchomości z obrębu [...] P., j. ew. C.; na ujętych w tej księdze aktualnych działkach ewidencyjnych: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] o obszarze ogólnym 2,62 ha, położone są tereny rolne, łąki i pastwiska; obecnie stanowią one własność Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w W. oraz własność osób fizycznych; natomiast część nieruchomości ujęta w tej księdze położona na aktualnych działkach ewidencyjnych: nr [...], nr [...], nr [...] o obszarze ogólnym 6,4418 ha, oznaczona w ewidencji gruntów, jako las, łąka, grunty orne i pastwisko stanowi aktualnie własność Skarbu Państwa, w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D.;
[...]: nieruchomości z obrębu [...] P., j. ew. C.; lasy (w przeważającej części), użytki ekologiczne, grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, tereny rolne, pastwiska, łąki, nieużytki; ogólny obszar nieruchomości ujętych w tej księdze to 257,3461 ha; aktualnie stanowi własność Skarbu Państwa, w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D.;
[...]: nieruchomości z obrębu [...] S., j. ew. C.; lasy (w przeważającej części), grunty zadrzewione i zakrzewione, w tym na użytkach rolnych, tereny rolne, pastwiska, łąki, nieużytki; ogólny obszar nieruchomości ujętych w tej księdze to 933,2889 ha; aktualnie stanowi własność Skarbu Państwa, w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D.;
[...]: nieruchomości z obrębu [...] P., j. ew. C.; nieruchomość ujęta w tej księdze położona jest na aktualnej działce ewidencyjnej nr [...] o obszarze 2,2781 ha, rodzaj użytków na niej położonych określono jako: lasy, pastwiska oraz grunty rolne o obszarze 2,2781 ha, aktualnie stanowi własność Skarbu Państwa, w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D.
Nieruchomości leśne, stanowiące własność Skarbu Państwa, znajdujące się w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D. obejmują aktualnie łączny obszar 1199,3544 ha. Są to nieruchomości położone w obrębach ewidencyjnych zarówno [...] P., jak i [...] S., j. ewid. C., powiat [...] i obejmują w całości tereny ujęte w aktualnych księgach wieczystych: [...] (933,2884 ha; nieruchomości z obrębu [...] S., j. ew. C.;) oraz [...] (257,3461 ha z obrębu [...] P., j. ew. C.), jak również [...] (dz. nr [...] o obszarze 2,2781 ha), a także część nieruchomości ujętych w [...] (położonych na aktualnych działkach ewidencyjnych: nr [...], nr [...], nr [...] o obszarze ogólnym 6,4418 ha).
W ocenie Ministra, w świetle powyższych dokumentów nie sposób bezspornie przyjąć, że podstawę prawną przejęcia całości nieruchomości N., stanowiącej byłą własność J. U., stanowiły przepisy dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.). Wśród ujawnionych w toku postępowania dokumentów znajdują się bowiem i takie, które ujawniają jako podstawę prawną przejęcia znacznej części badanego majątku ziemskiego, tj. nieruchomości leśnych - przepisy dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. z 1944 r. Nr 15, poz. 82).
W kontekście całokształtu materiału dowodowego, dotyczącego nieruchomości ujętych w poszczególnych księgach wieczystych, odpowiadających nieruchomościom wchodzącym w skład dawnego majątku ziemskiego N., organ odwoławczy stwierdził, że przy nacjonalizacji tego majątku zastosowano dwie różne, konkurencyjne podstawy prawne (nie tylko art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, lecz również przepisy dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa). Zgromadzone dokumenty, tj.: "Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających przejęciu na cele reformy rolnej"; protokół przejęcia obiektu leśnego położonego w gminie O., powiatu [...], pod nazwą majątek N., własność J. U.; wypisy z rejestru gruntów, wskazują bowiem na zastosowanie w stosunku do części nieruchomości leśnych o obszarze 1199,3544 ha, stanowiących obecnie własność Skarbu Państwa w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D. - przepisów dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa. W rozpoznawanej sprawie, w zakresie nieruchomości leśnych dawnego majątku N., nie można bezsprzecznie przyjąć, że podstawą ich przejęcia był przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Należy mieć na uwadze, że wyłącznie w sytuacji przejęcia nieruchomości z powołaniem się na art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej dopuszczalna jest droga administracyjna. Na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 10, poz. 51), strona mogła bowiem ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a powołany przepis rozporządzenia w dalszym ciągu może stanowić podstawę do orzekania przez właściwe organy o tym, czy nieruchomość lub jej część, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Takiej instytucji prawnej nie przewidywał jednak dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa ani też rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. w sprawie wykonania dekretu o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 4, poz. 16).
Zatem do oceny czy dana nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej właściwy jest organ administracji oraz sądy administracyjne. Natomiast kwestię zasadności przejęcia lasów w trybie dekretu o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, mogą badać wyłącznie sądy powszechne. Skoro bowiem dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na rzecz Skarbu Państwa został uchylony na podstawie art. 6 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) i nie ma przepisu, który by przewidywał właściwość organów administracji do rozstrzygania sporów, dotyczących nabycia przez Skarb Państwa własności lasów i gruntów leśnych na podstawie tego uchylonego już obecnie dekretu, to spory takie mogą być rozstrzygane wyłącznie przed sądem powszechnym.
Dokumenty zebrane w sprawie świadczą o tym, że jakkolwiek pierwotnie majątek N. został objęty we władanie przez władze ziemskie, jednakże okoliczność ta nie stwarza domniemania zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jako wyłącznej podstawy prawnej przeprowadzonej nacjonalizacji, gdyż ostatecznie badany majątek, stanowiący w przeważającej części las przeznaczono na cele gospodarki leśnej, zgodnie z postanowieniami dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa i do dzisiaj pozostaje w zarządzie Lasów Państwowych. Wśród odnalezionych dokumentów, wskazanych powyżej, dotyczących nacjonalizacji badanej nieruchomości ziemskiej, znajdują się i takie, które wskazują jako podstawę prawną przejęcia spornej nieruchomości dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest w takiej sytuacji niewątpliwą podstawą prawną przejęcia znacznej części spornej nieruchomości ziemskiej, stanowiącej lasy majątku. Podkreślić przy tym należy, że nawet wpis w księdze wieczystej art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, nie byłby dla organów administracji wiążący co do wskazanej podstawy prawnej, jeżeli dostępne dokumenty wskazywałyby również inną - konkurencyjną podstawę prawną dokonanej nacjonalizacji. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że deklaratoryjny wpis w treści księgi wieczystej, zgodnie z ustawą z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, nie jest objęty domniemaniem zgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, gdyż domniemanie to nie obejmuje podstawy wpisu. Domniemanie określone w art. 3 tej ustawy dotyczy istnienia prawa, a nie jego pochodzenia. Treść księgi wieczystej w zakresie podstawy przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa nie wiąże zatem organu. Dowód ten powinien zostać oceniony w konfrontacji z pozostałymi dostępnymi w sprawie dowodami. O przejęciu majątku we wskazanym trybie nie mógłby świadczyć zatem nawet fakt ujawnienia Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości na podstawie dekretu o reformie rolnej.
W odniesieniu do nieruchomości, co do których wątpliwa jest podstawa prawna przejęcia - art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - brak podstaw do merytorycznego rozpoznania wniosku w trybie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. W niniejszej sprawie są to nieruchomości leśne położone w obrębach ewidencyjnych [...] P. i [...] S., j. ewid. C., powiat [...], o łącznym obszarze 1199,3544 ha, zapisane w księgach wieczystych: [...] (933,2884 ha), [...] (położonej na aktualnej działce ewidencyjnej nr [...] o obszarze 2,2781 ha), [...] (nieruchomości leśne ujęte w tej księdze, położone na aktualnych działkach ewidencyjnych: nr [...], nr [...], nr [...] o obszarze ogólnym 6,4418 ha), [...] (257,3461 ha), odpowiadające części leśnej byłego majątku N. Minister zaznaczył przy tym, że okoliczność odnalezienia wyłącznie protokołu przejęcia z 5 grudnia 1949 r. części lasów majątku N. o obszarze 705,98 ha, położonych w obrębie [...] S., j. ewid. C., powiat [...], ujętych w księdze wieczystej [...], nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu uzasadnionych wątpliwości co do przejęcia na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej pozostałych nieruchomości leśnych majątku N. Organ I instancji umorzył postępowanie w pkt 3. zaskarżonej decyzji wyłącznie w stosunku do nieruchomości stanowiącej las o obszarze 705,98 ha, położony w obrębie S. Zdaniem organu odwoławczego nie można jednak wykluczyć w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, że również pozostała część nieruchomości leśnych (w tym także w obrębie P.), znajdująca się obecnie w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D., obejmująca aktualnie łączny obszar 1199,3544 ha, została przejęta nie na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, lecz na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Minister zauważył bowiem, że w jednej księdze wieczystej [...] został ujęty obszar nie tylko 705,98 ha, lecz łącznie aż 933,2884 ha z obrębu [...] S., jedn. ew. C. i cały ten obszar stanowi obecnie własność Skarbu Państwa w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D. Natomiast w nadesłanym wypisie z rejestru gruntów z obrębu [...] P., j. ew. C., księga [...] została ujęta w jednym kompleksie nieruchomości wraz z gruntami [...] (dz. nr [...]- 2,2781 ha) oraz częścią nieruchomości objętych księgą [...] (nieruchomości leśne położone na aktualnych działkach ewidencyjnych to: nr [...], nr [...], nr [...] o obszarze ogólnym 6,4418 ha) i oznaczona łącznie, jako obszar 269,2932 ha, przy czym całość tych gruntów leśnych znajduje się aktualnie w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D. Lasy o takiej powierzchni (znacznie przekraczające przesłankę 25 ha), które wchodziły w skład przedmiotowego majątku, nie mogły zaś podpadać pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, gdyż grunty leśne nie były przejmowane w trybie tego dekretu. Przejęcie na własność Państwa lasów i gruntów leśnych regulował bowiem odrębny od dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej akt prawny, tj. dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, mający charakter aktu nacjonalizacyjnego, w którym przewidziane przejęcie lasów i gruntów leśnych na rzecz Skarbu Państwa następowało z mocy samego prawa. W sytuacji, gdy nieruchomość stanowiła lasy o powierzchni przekraczającej 25 ha, nie mogły mieć zastosowania przepisy dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ani też przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., w tym zarówno § 5 jak i § 6 tego rozporządzenia, z tej oczywistej przyczyny, że grunty te podlegały nacjonalizacji na podstawie odrębnego aktu, tj. dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na rzecz Skarbu Państwa. W sytuacji gdy podstawa prawna przejęcia - art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia w zebranych dokumentach, brak jest podstaw do wydania decyzji merytorycznej, rozstrzygającej, czy nieruchomość podpadała pod dekret o reformie rolnej. Sytuacja taka wystąpiła w omawianej sprawie w stosunku co części leśnej byłego majątku N. Tym samym nie jest możliwe wydanie orzeczenia merytorycznego w stosunku do tej części majątku (nieruchomości leśnych) przez organy administracji. Organ odwoławczy wyjaśnił, że nie odnalazł w aktach sprawy jakichkolwiek dowodów pozwalających na bezsporne uznanie, że jakakolwiek nieruchomość pochodząca z omawianej części leśnej badanego majątku (o ogólnym obszarze ponad 1100 ha), stanowiąca aktualnie własność Skarbu Państwa w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D., została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nie odnaleziono bowiem np. zaświadczenia WUZ wskazującego numery poszczególnych działek przejętych w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Trudno w tej sytuacji podzielić tezę organu I instancji, że "pozostałe grunty leśne o łącznej powierzchni 513,12 ha wskazane w ewidencji gruntów przejętych na rzecz Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej w 1945 r. zostały przekazane Samopomocy Chłopskiej oraz rolnikom małorolnym i jednocześnie zostały wyłączone spod działania dekretu o przejęciu niektórych lasów". Okoliczność tę zauważają również skarżący, podnosząc m.in., że organ nie wskazał przy tym, o które grunty dokładnie chodzi i nie opisał ich w pkt 2. lub 3. decyzji. Ewentualne późniejsze losy znacjonalizowanej nieruchomości nie mogą mieć wpływu na wynik niniejszego postępowania.
Organ odwoławczy nie znalazł zatem podstaw do merytorycznego rozpoznania przedmiotowego wniosku w trybie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w stosunku do nieruchomości leśnych znajdujących się w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D., położonych w obrębach ewidencyjnych [...] P. i [...] S., j. ewid. C., powiat [...], o łącznym obszarze 1199,3544 ha, zapisanych w księgach wieczystych: [...] (933,2884 ha), [...] (dz. nr [...] o obszarze 2,2781 ha), [...] (w zakresie nieruchomości leśnych ujętych w tej księdze, położonych na aktualnych działkach ewidencyjnych: nr [...], nr [...], nr [...] o obszarze ogólnym 6,4418 ha), [...] (257,3461 ha) i stwierdził konieczność umorzenia postępowania w tym zakresie, jako bezprzedmiotowego. Przejęcie na własność Państwa lasów i gruntów leśnych o obszarze powyżej 25 ha następowało bowiem z mocy samego prawa na podstawie dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Ówcześnie obowiązujące przepisy nie dawały podstaw do wydawania decyzji dotyczących przejmowanych nieruchomości leśnych. Z uwagi na brak przepisów przewidujących właściwość organów administracji do orzekania czy dana nieruchomość leśna faktycznie przeszła na własność Państwa na podstawie przepisów o lasach oraz okoliczność, że spory takie mogą być rozstrzygane jedynie przed sądem powszechnym, postępowanie w opisanym zakresie umorzono.
Natomiast pozostałe nieruchomości wchodzące w skład byłego majątku ziemskiego N., stanowiącego byłą własność J. U., położone w obrębach ewidencyjnych [...] P. i [...] S., j. ewid. C. powiat [...], ujęte w księgach wieczystych: [...] (w części nieruchomości ujętych w tej księdze, stanowiących nieruchomości rolne, położonych na aktualnych działkach ewidencyjnych: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] o obszarze ogólnym 2,62 ha), [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] oraz nieruchomości stanowiące aktualne działki ewidencyjne: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], dla których nie są prowadzone księgi wieczyste - stanowiły bądź stricte użytki rolne bądź też obszary związane funkcjonalnie z częścią rolną przejętego majątku ziemskiego. Z wypisów z rejestru gruntów opisanych powyżej wynika bowiem, że przejęte nieruchomości ujęte we wskazanych księgach wieczystych stanowią wyłącznie tereny rolne: grunty orne, grunty rolne zabudowane, grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, pastwiska, łąki, grunty pod rowami i nieużytki. Natomiast nieruchomości, dla których nie są prowadzone księgi wieczyste stanowią grunty pod rowami oraz łąki. Zgodnie z definicją sformułowaną w § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Omawiana część nieruchomości stanowiła zatem użytki rolne, stanowiąc typową nieruchomość ziemską o stricte rolnym charakterze i jako taka podpadała pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jako przydatna do realizacji celów tej reformy. Również część tej nieruchomości stanowiąca dawne podwórze gospodarcze, ewidentnie powiązane funkcjonalnie z częścią rolną majątku (pozostające w relacji dwustronnej zależności; prawidłowe prowadzenie gospodarstwa rolnego bez części folwarcznej byłoby niemożliwe) oraz drogi dojazdowe do poszczególnych części majątku ziemskiego N. dzieliły los pozostałej części nieruchomości mającej typowo ziemski (rolny) charakter, a tym samym podpadały pod działanie tego dekretu, jako przydatne do realizacji celów reformy rolnej określonych w dekrecie.
Wątpliwości co do charakteru nieruchomości – rolny/nierolny dotyczyć mogłyby wyłącznie terenu nieruchomości stanowiącego np. siedlisko mieszkalne, bądź tzw. "zespół dworsko-parkowy" nieruchomości ziemskiej. W przypadku zaistnienia takich wątpliwości, organ obowiązany jest do zbadania tzw. "związku funkcjonalnego" tej części nieruchomości z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, mającą ewidentnie rolny charakter, co też organ I instancji uczynił. W pkt 1. rozstrzygnięcia, dotyczącym nieruchomości, na której znajdował się dwór omawianego majątku, położony na działce o nr [...], ujętej w [...], położonej w miejscowości N., gmina C., powiat [...] - Wojewoda Kujawsko-Pomorski orzekł o jej niepodpadaniu pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Ten punkt rozstrzygnięcia nie został zaskarżony, w związku z czym nie podlegał weryfikacji w niniejszym postępowaniu.
Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wnieśli E. D. i M .K., reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika będącego radcą prawnym, zaskarżając ją w całości.
Zaskarżonej decyzji zarzucili:
I. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 7 kpa w zw. z art. 75 i art. 77 § 1, 2 i 3 kpa oraz art. 105 § 1 kpa, poprzez niewyjaśnienie rzeczywistego stanu faktycznego i zaniechanie badania związku funkcjonalnego pomiędzy działkami wymienionymi w punkcie 1 i 2 decyzji z dworem (działka o numerze [...] zapisana w KW nr [...] położonego w miejscowości N., gmina C., powiat [...], która decyzją Wojewody Kujawsko- Pomorskiego z 27 lutego 2023 r. nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że okoliczne do dworu działki stanowiły część pierwotnych założeń architektoniczno-krajobrazowych zespołu dworsko-parkowego (m.in. działki, na których znajdowały się starodrzewy, aleja dojazdowa do dworu, kapliczka czy działka prowadząca od dworu w stronę W.));
2) art. 7 kpa, art. 75 kpa, art. 77 § 1 i art. 80 kpa w związku z art. 140 kpa, względnie naruszenie art. 138 § 2 kpa, poprzez zaniechanie przez organ ustalenia przeznaczenia każdej spornej działki majątku. Na podstawie art. 75 § 1 kpa jako dowód należało dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być opinie biegłych. Z akt sprawy wynika, że organ I instancji nie zlecił wykonania opinii biegłemu, który mógłby w sposób jednoznaczny wypowiedzieć się w zakresie przeznaczenia i funkcjonalności każdej z działek majątku w chwili wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w sytuacji gdy pomimo wskazania, że na ziemiach sąsiadujących z dworem znajdował się park, organ nie wyłączył tych działek spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej; oraz poprzez zaniechanie uchylenia decyzji organu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia, ze wskazaniem na przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność przeznaczenia działek w chwili wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;
3) art. 7 kpa, art. 75 kpa, art. 77 § 1, art. 80 kpa oraz art. 105 § 1 kpa poprzez zaniechanie przez organ orzekający oceny, czy istotnie wszystkie działki z punktu 1 zaskarżonej decyzji miały przeznaczenie leśne w chwili wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jedynie działki wymienione jednocześnie w punkcie 1 zaskarżonej decyzji i w protokole z 5 grudnia 1945 r. w sprawie przejęcia na własność Skarbu Państwa lasów i gruntów leśnych oraz nieruchomości i ruchomości wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa mogły stanowić lasy. Organ w treści uzasadnienia wprost przyznaje, że "nie można bezsprzecznie przyjąć" jaką funkcję pełniły działki z punktu 1 decyzji;
4) art. 107 § 3 kpa z uwagi na niespełnienie przez uzasadnienie decyzji organu II instancji ustawowych wymogów, poprzez brak w uzasadnieniu zbadania związku funkcjonalnego pomiędzy dworem, który został decyzją organu I instancji uznany za niepodpadający pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a pozostałą częścią wywłaszczonych ziem. Zdaniem skarżącego, organ II instancji, wskazując na stronie 16 akapit 1 uzasadnienia, że punkt 1 decyzji organu pierwszej instancji nie został zaskarżony, dlatego też nie podlega weryfikacji, w sytuacji, gdy rozpoznając odwołanie od decyzji w zakresie pozostałych działek majątku organ musiał ocenić wszystkie pozostałe działki w aspekcie ich związku funkcjonalnego z dworem, który został wyłączony spod działania dekretu. Nielogicznym byłoby, żeby strona zadowolona z częściowego rozstrzygnięcia wnosiła od niego odwołanie, tylko dlatego, żeby organ mógł ocenić pozostałe działki pod względem funkcjonalności z dworem. Zatem organ II instancji nie dokonał oceny wszystkich działek zaskarżonych w punkcie I i II decyzji, gdyż nie dokonał weryfikacji (co zostało przez niego przyznane) pod względem funkcjonalnym z dworem.
II. naruszenie przepisów prawa materialnego:
1. art. 1 oraz art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, ignorujące ugruntowane orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności poprzez błędną wykładnię pojęć "nieruchomości ziemskie" i "związek funkcjonalny" oraz niedozwoloną, rozszerzającą wykładnię celów reformy rolnej - w sposób sprzeczny z uchwałą Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. W 3/89, uchwałą 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r. I OPS 2/06 oraz uchwałą 7 sędziów NSA z 10 stycznia 2011 r. I OPS 3/10, a polegającą na niewłaściwym przyjęciu, że zabudowana dworem nieruchomość o funkcji wyłącznie mieszkalnej, a nie rolnej, wraz z otaczającym ją parkiem, jako nie posiadająca charakteru rolnego stanowi część "nieruchomości ziemskiej" w rozumieniu tego przepisu i to "funkcjonalnie" związaną z pozostałą częścią majątku, podczas gdy z utrwalonego już i jednolitego orzecznictwa TK, NSA, WSA i SN wynika, że "intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej wyłącznie tych nieruchomości, lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej - przez inne podmioty" - Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. (sygn. akt W 3/89, OTK 1990, poz. 26);
2. art. 1 oraz art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że obszar Z. mógł być wykorzystany na cele rolnicze, w sytuacji gdy intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej wyłącznie tych nieruchomości, lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej - przez inne podmioty - Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. (sygn. akt W 3/89, OTK 1990, poz. 26);
3. § 4 rozporządzenia w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu przez organ II instancji, że opisane w punkcie 2 decyzji nieruchomości, niezależnie od sposobu ich zaplanowania, zorganizowania i wykorzystywania - będą użytkami rolnymi, determinującymi rolniczy charakter terenów, na których są położone, podczas gdy sposób zaplanowania, zorganizowania i wykorzystywania tych ziem, wchodzących w skład pierwotnego zespołu dworsko-parkowego, świadczy o ich wkomponowaniu w plan parku dworskiego, jednocześnie przecząc ich rolniczemu charakterowi i wykluczając występowanie związku funkcjonalnego między tymi elementami a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej wykorzystywanej do produkcji rolnej, a tym samym nie pozwala na ich kwalifikowanie jako terenów rolnych, podlegających przejęciu na cele reformy rolnej.
Podnosząc powyższe zarzuty, skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty. Ponadto skarżący wnieśli o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest niezasadna, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza ani przepisów postępowania, ani norm prawa materialnego.
Na wstępie należy przypomnieć, że z dniem wejścia w życie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. z dniem 13 września 1944 r.), wszystkie nieruchomości ziemskie opisane w art. 2 ust. 1 lit. b, c, d, e dekretu, przeszły z mocy samego prawa bez żadnego odszkodowania na własność Skarbu Państwa. Ówczesny prawodawca na podstawie § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. przewidział możliwość orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Okoliczność ta ma podstawowe znaczenie w niniejszej sprawie, albowiem tylko objęcie na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskiej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a więc nieruchomości stanowiących własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni, umożliwiało wojewódzkim urzędom ziemskim orzekanie w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej czy też nie.
Mając powyższe na uwadze, słusznie organ odwoławczy wskazał, że tylko przejście przedmiotowej nieruchomości (opisanej w pkt 1 zaskarżonej decyzji) na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, pozwoliłoby uznać, że zastosowanie powinna znaleźć szczególna regulacja § 5 rozporządzenia i rozpoznanie wniosku skarżących winno nastąpić na drodze postępowania administracyjnego. Tym samym trafnie organ odwoławczy zasadnicze znaczenie przypisał ustaleniu podstawy prawnej przejścia nieruchomości na cele reformy rolnej.
Istotą sporu w niniejszej sprawie jest to, czy przedmiotowa nieruchomość podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Przedmiotem postępowania administracyjnego prowadzonego na podstawie § 5 i 6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. wykonującego dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej było zatem wyłącznie ustalenie tego - w odniesieniu do nieruchomości objętej punktem 1 zaskarżonej decyzji – czy przedmiotowe lasy podpadały pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej, nie było nim natomiast ustalanie, czy lasy te przeszły na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o lasach.
W toku postępowania organ zgromadził szereg dowodów świadczących o tym, że przedmiotowa nieruchomość opisana w pkt 1 zaskarżonej decyzji przeszła zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Mianowicie z "Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających reformie rolnej" Wojewódzki Urząd Ziemski [...] Dział Reform Rolnych, powiat L. wynika, że przejęta nieruchomość N., gm. O., stanowiąca byłą własność J. U. miała łączny obszar - 1400 ha, w tym 69 ha ziemi ornej; 26 ha łąk; 46 ha pastwisk; 1 ha sadów; 2 ha pod zabudowaniami, 50 ha nieużytków; 1,5 ha dróg; 1 ha rowów oraz 1193,5 ha lasów (z czego w kolumnie: "Wyłączono z zapasu ziemi", podkolumnie: "Lasy na podstawie dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r." o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa - wpisano obszar 1170 ha). Również istotnym dokumentem jest "protokół z dnia 5 grudnia 1949 r. w sprawie przejęcia na własność Skarbu Państwa lasów i gruntów leśnych, oraz nieruchomości i ruchomości wymienionych w art. 1-ym ust. 2 dekretu z dnia 12.XII.1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U.R.P. Nr [...] poz. [...])" dotyczący obiektu leśnego położonego w gminie O., powiatu [...], pod nazwą "majątek N." własność J. U., zapisany w księdze wieczystej w dniu 1.VIII.1946 r. na rzecz i własność Skarbu Państwa. Z protokołu tego wynika, że dokonano "przejęcia na własność Skarbu Państwa (Lasów Państwowych) wspomnianego wyżej obiektu leśnego, wg załączonego szkicu odręcznego stanowiącego część integralną niniejszego protokołu" (szkicu tego nie odnaleziono, prawdopodobnie nie zachował się), w skład którego wchodzą: powierzchnia zalesiona 675,96 ha, powierzchnia leśna niezalesiona 10,55 ha, linie i drogi 19,47 ha; razem: 705,98 ha. Z protokołu tego wynika ponadto, że przekazywane tereny graniczą: ze wschodu z lasami państwowymi D. (dawniej b. majątku O.), z południa z rzeką M., z zachodu z gruntami majątku państwowego N. oraz wsi P., W. i K., z północy z lasami Nadleśnictwa Państwowego D. i gruntami wsi K. W protokole tym opisano również drzewostan i jego wiek. Kolejne dokumenty dołączone do akt sprawy - wypisy z rejestru gruntów, również wskazują na zastosowanie przepisów dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, w stosunku do części nieruchomości leśnych o obszarze 1199,3544 ha, stanowiących obecnie własność Skarbu Państwa w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych Nadleśnictwa D. Ze zgromadzonych dokumentów wynika, że w niniejszej sprawie lasy przekraczały 25 ha, miały bowiem powierzchnię 1199,3544 ha, a zatem nie podpadały pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej. Sąd w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie w całości podziela jednolite stanowisko, przyjęte w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że lasy i grunty leśne wchodzące w skład majątków ziemskich podlegających przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie przechodziły, co do zasady, na własność Państwa na podstawie tego dekretu, lecz podlegały przejściu na własność Państwa z mocy prawa, jeśli spełniały kryteria określone w dekrecie o charakterze aktu nacjonalizacyjnego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Otóż, jeśli parcele leśne przekraczały obszar wskazany w dekrecie z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, to podpadały pod działanie przepisów tego dekretu, ponieważ lasów i gruntów leśnych nie można było uznać za nieruchomości ziemskie (zob. wyroki NSA z dnia: 17 listopada 2008 r., I OSK 1563/07; 11 marca 2009 r., I OSK 1384/07; 25 czerwca 2013 r., I OSK 189/12; 3 października 2018 r., I OSK 2938/16; 26 lutego 2019 r., OSK 463/17; 6 grudnia 2019 r., I OSK 3280/19; 21 kwietnia 2022 r., I OSK 1376/21). W uzasadnieniu tych orzeczeń słusznie odwoływano się do uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 oraz wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2005 r., II CK 653/04, w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że "z przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości niemające charakteru "ziemskiego", a więc działki budowlane niepozostające w funkcjonalnym związku z gospodarstwem rolnym, a także nieruchomości leśne. Ponadto podkreślił, że "za przyjęciem takiego rozumienia określenia "nieruchomość ziemska" przemawia także treść, a nawet sam fakt wydania dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. W szczególności należy zwrócić uwagę na art. 1 ust. 3 lit. b, na podstawie którego nie przechodziły na własność Skarbu Państwa lasy i grunty leśne podzielone prawnie lub faktycznie przed dniem 1 września 1939 r. na parcele nie większe niż 25 ha, stanowiące własność osób fizycznych, których grunty nie są objęte przepisami artykułu 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Treść tego przepisu w części należałoby uznać za zbędną, gdyby przyjąć, że kompleksy leśne stanowiące własność osób będących właścicielami gruntów objętych przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej także były objęte przepisami wymienionego dekretu.". Także w uchwale 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17) "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (...)". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". Jednocześnie uznał, że "należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Tego stanu rzeczy nie mógł zmienić dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9), który wszedł w życie dnia 19 stycznia 1945 r. (z dniem ogłoszenia). W szczególności tego stanu rzeczy nie mogło zmienić skreślenie w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r. wyrazów "o charakterze rolniczym" (art. 1 ust. 5 dekretu nowelizującego). Skoro bowiem określone nieruchomości przeszły już na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia dekretu z dnia 6 września 1944 r.), to późniejsza zmiana tego dekretu nie mogła spowodować ponownego przejścia tych samych nieruchomości na własność Skarbu Państwa. Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Oznaczałoby to bowiem, że na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej najpierw przejęto na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym (z dniem 13 września 1944 r.), a następnie na podstawie tego samego dekretu przejęto na własność Skarbu Państwa (z dniem 19 stycznia 1945 r.) jeszcze inne nieruchomości ziemskie. Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej: jednej, która dotyczyła nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, oraz drugiej, która dotyczyła innych nieruchomości o charakterze nierolniczym. Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r.". Zatem w ocenie Sądu orzekanie w przedmiocie podpadania pod działanie dekretu o reformie rolnej nieruchomości ziemskiej, która oprócz użytków rolnych obejmowała również lasy, jest dopuszczalne, jeśli w skład nieruchomości ziemskich wchodziły lasy i grunty leśne, które nie przekraczały 25 ha. Natomiast w sytuacji, w której lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha - jak ma to miejsce w niniejszej sprawie - stanowiły własność lub współwłasność tych osób fizycznych i prawnych, których majątek podlegał przejęciu na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, to działanie tego przepisu nie rozciągało się na wspomniane wyżej lasy i grunty leśne. Brak takiej możliwości wynika z faktu, że lasów i gruntów leśnych nie można uznać za składniki nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wyłączną podstawę do upaństwowienia lasów i gruntów leśnych o obszarze ponad 25 ha stanowił dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Lasy o powierzchni ponad 25 ha stanowiące część majątków ziemskich podlegających przepisom dekretu o reformie rolnej, w świetle powołanych przepisów prawa i zaprezentowanego wyżej orzecznictwa, nie podlegały upaństwowieniu w ramach reformy rolnej. Przy czym przejęciu na własność Państwa na podstawie dekretu o przejęciu lasów podlegały nie tylko lasy i grunty leśne (art. 1 ust. 1), ale także wszelkie grunty śródleśne (art. 1 ust. 2 lit. a), grunty deputatowe administracji i straży leśnej (art. 1 ust. 2 lit. b), wszelkie nieruchomości (grunty) położone na terenie obiektu leśnego niezależnie od swego przeznaczenia (art. 1 ust. 2 lit. c), wszelkie nieruchomości służące prowadzenia gospodarstwa leśnego niezależnie od swego położenia (art. 1 ust. 2 lit. d). Jako podstawę przejęcia majątków wraz z wchodzącymi w ich skład lasami, wskazywany był co do zasady, tak jak i w tym przypadku ogólnie dekret o reformie rolnej. Niewątpliwie jednak, przepisy tego dekretu nie stanowiły podstawy do przejęcia na własność państwa lasów i gruntów leśnych. Dekret o reformie rolnej miał zastosowanie do nieruchomości ziemskich, a nieruchomość ziemska to nieruchomość o charakterze rolniczym. Własność nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej przeszła na Skarb Państwa z mocy prawa z dniem wejścia w życie tego dekretu, bez konieczności wydawania jakiejkolwiek decyzji w tej sprawie. Również nabycie przez Skarb Państwa lasów i gruntów leśnych na podstawie dekretu o przejęciu lasów następowało z mocy prawa, bez potrzeby orzekania o tym decyzją. Dowodem, że określona nieruchomość przeszła na własność Państwa był protokół przejęcia, sporządzony zgodnie z § 1 i 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 4, poz. 16). W aktach sprawy znajduje się protokół z 5 grudnia 1949 r. w sprawie przekazania Nadleśnictwu D. obiektu leśnego, w skład którego wchodzą powierzchnie zalesione, powierzchnie leśne niezalesione, linie i drogi oraz wskazano w nim powierzchnię. Wskazany protokół stanowi dokument urzędowy i wynika z niego w jakim trybie przejęte zostały lasy wchodzące w skład majątku J. U. Przypomnieć należy, że w tym postępowaniu nie badamy ważności tego dokumentu. Ponadto w aktach znajduje się dokument "Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej", który zawiera istotne informacje dotyczące lasów wchodzących w skład tej nieruchomości, ich powierzchnię oraz podstawę ich wyłączenia z zapasu ziemi - dekret PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r., czyli dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Również protokół z 5 grudnia 1949 r. w sprawie przejęcia na własność Skarbu Państwa lasów i gruntów leśnych wskazuje dekret z dnia 12.XII.1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. To zaś wykluczało prowadzenie postępowania, o którym mowa w § 5 rozporządzenia, które dotyczy nieruchomości ziemskich w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu lub nieruchomości z nimi funkcjonalnie powiązanych (którymi nie są lasy). Wobec tego skoro grunty opisane w pkt 1 zaskarżonej decyzji stanowiły las o obszarze ponad 25 ha to, nie były to nieruchomości ziemskie w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i dlatego dekret, jak również rozporządzenie, nie miały do tego terenu zastosowania. Okoliczność ta wyklucza wydawanie z powołaniem się na ten akt prawny z dnia 12 grudnia 1944 r. jakichkolwiek orzeczeń administracyjnych, nawet decyzji deklaratoryjnych. W tej sytuacji bezprzedmiotowe było postępowanie prowadzone w trybie § 5 rozporządzenia w zakresie nieruchomości określonych w pkt 1 zaskarżonej decyzji stanowiących las i dlatego zasadne jest umorzenie przez Ministra postępowania w tym zakresie.
Reasumując, skoro lasy podlegały nacjonalizacji na podstawie dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, który nie przewidywał trybu orzekania o niepodpadaniu nieruchomości leśnej pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, ani stosowania tego rozporządzenia do spraw przejęcia niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, to postępowanie w zakresie objętym punktem 1 zaskarżonej decyzji było bezprzedmiotowe. Lasy nie uległy nacjonalizacji na podstawie dekretu o reformie rolnej i brak jest podstaw do orzekania na podstawie § 5 rozporządzenia o niepodpadaniu nieruchomości leśnej pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. W tej sytuacji osoba kwestionująca legalność przejęcia lasów przez Skarb Państwa może dochodzić swych roszczeń wyłącznie w postępowaniu przed sądem powszechnym. Zatem Minister prawidłowo orzekł o umorzeniu postępowania administracyjnego co do nieruchomości leśnych (punkt 1 zaskarżonej decyzji), jako bezprzedmiotowego.
Natomiast pozostałe nieruchomości wchodzące w skład byłego majątku ziemskiego N., stanowiącego byłą własność J. U., wymienione w punkcie 2 zaskarżonej decyzji, miały charakter typowo rolny (ziemski) - co potwierdzają poszczególne wypisy z rejestru gruntów znajdujące się w aktach administracyjnych - i były funkcjonalnie związane z częścią rolną przejętego majątku ziemskiego. Kryteria, warunki (przesłanki), jakie musi spełniać dana nieruchomość, o której mowa w § 5 ust. 1 rozporządzenia, zostały zawarte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w tym przepisie należy brać pod uwagę również (zgodnie z zawartym tam odesłaniem) przepis "art. 1, część druga". Już ze wstępu do art. 2 dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter czy też przydatność odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu (zdanie zamykające ust. 1 art. 2). Nie chodzi tu więc o wszystkie nieruchomości, które mogły być określone jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d oraz e w art. 1 ust. 2 dekretu. Na własność Skarbu Państwa przeszły wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w punktach b, c, d oraz e "części pierwszej niniejszego artykułu" (zatem w art. 2 ust. 1 dekretu), z przeznaczeniem na cele, wskazane w "art. 1, część druga" (zatem w art. 1 ust. 2 dekretu). Tym samym w pierwszej kolejności nieruchomość podpadająca pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu musiała być nieruchomością ziemską w rozumieniu dekretu, dopiero w dalszej kolejności mogła być przeznaczona na cele, wskazane w ust. 2 art. 1 dekretu, nie zaś odwrotnie. Odnosząc się do kwestii pojęcia nieruchomości ziemskiej, należy ponownie odwołać się do wykładni dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/89. Trybunał uznał, że przez pojęcie to należy rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, a intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga zbadania, czy nieruchomości lub ich części były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej, a następnie, czy między tą częścią a pozostałą - rolniczą - częścią majątku zachodzi tzw. związek funkcjonalny. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych, przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą majątku właściciela. Mimo że majątki ziemskie stanowiły zazwyczaj jednolite kompleksy, na potrzeby postępowań związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej konieczne jest ustalenie, które z wchodzących w ich skład nieruchomości miały charakter rolniczy. W doktrynie trafnie zauważono, że dekret pozostawia interpretację określenia "nieruchomości ziemskie" nazwą otwartą, a tylko z art. 2 ust. 1 lit. e wynika, że "nieruchomości ziemskie" są zakresowo obszerniejsze niż "użytki rolne" (F. Longchamps, Prawo agrarne, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1949, s. 55 pkt 2a). Normodawca w § 4 rozporządzenia wskazał, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Niekwestionowany jest pogląd, zgodnie z którym określenie użytków rolnych zawarte w § 4 rozporządzenia ma charakter materialnoprawny, wyczerpujący i wiążący dla oceny zgodności z prawem decyzji wydanych na podstawie dekretu. Podkreśla się, że już samo brzmienie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przemawia za przyjęciem, że na jego podstawie Państwo nabywało na własność także takie grunty, które nie wyczerpywały pojęcia użytki rolne, o ile mogły być bądź były wykorzystywane do działalności wytwórczej, chociażby z zakresu produkcji zwierzęcej. Tym samym przejęciu w tym trybie oprócz użytków rolnych podlegały także grunty będące chociażby nieużytkami, rowami, stawami, drogami, placami, co podkreślił również Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06.
W rozpoznawanej sprawie, z wypisów z rejestru gruntów opisanych na wstępie wynika, że przejęte nieruchomości ujęte w księgach wieczystych wskazanych na wstępie stanowią wyłącznie tereny rolne: grunty orne, grunty rolne zabudowane, grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, pastwiska, łąki, grunty pod rowami i nieużytki. Natomiast nieruchomości, dla których nie są prowadzone księgi wieczyste stanowią grunty pod rowami oraz łąki. Zgodnie z § 4 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Omawiana część nieruchomości stanowiła zatem użytki rolne, stanowiąc typową nieruchomość ziemską o stricte rolnym charakterze i jako taka podpadała pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jako przydatna do realizacji celów tej reformy. Również część tej nieruchomości stanowiąca dawne podwórze gospodarcze, było ściśle powiązane funkcjonalnie z częścią rolną majątku, bez której niemożliwe byłoby prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego. Także drogi dojazdowe do poszczególnych części majątku ziemskiego N. S. dzieliły los pozostałej części nieruchomości mającej typowo rolny charakter, służyły produkcji rolnej i podlegały przejęciu na własność Państwa na potrzeby reformy, a tym samym podpadały pod działanie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, jako przydatne do realizacji celów reformy rolnej określonych w dekrecie. Opisane nieruchomości w pkt 2 zaskarżonej decyzji nie miały samoistnego charakteru, a wkomponowane były w gospodarczą część majątku i podlegały pod działanie dekretu.
Stawiany przez skarżących zarzut zaniechania ustalenia przeznaczenia każdej działki i niepowołanie biegłego, który mógłby wypowiedzieć się co do przeznaczenia i funkcjonalności każdej z działek majątku w chwili wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r., jest niezasadny. Organy obowiązane są badać tzw. związek funkcjonalny poszczególnych części nieruchomości tylko wówczas, gdy zachodzi wątpliwość co do ich charakteru rolnego, przy czym nie bada się związku funkcjonalnego poszczególnych części nieruchomości ziemskiej z dworem, jak chcieliby tego skarżący, lecz ich związek funkcjonalny z gospodarstwem rolnym, częścią nieruchomości mającą typowo rolny charakter. W stosunku do nieruchomości ujętych w punkcie 2 zaskarżonej decyzji, organ zbadał charakter każdej poszczególnej nieruchomości i szczegółowo opisał w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Zatem zarzut nieustalenia charakteru przeznaczenia poszczególnych nieruchomości ujętych w pkt 2 zaskarżonej decyzji, jest nietrafiony. Podobnie przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego należy uznać za niecelowe. W sprawie nie zachodzą żadne wątpliwości dotyczące faktycznego położenia objętych postępowaniem nieruchomości i ich charakteru. Wiedza specjalistyczna biegłego nie pozwoliłaby określić - po prawie 80 latach od przejęcia nieruchomości przez Państwo - sposobu wykorzystywania danych parceli w dniu ich przejęcia, tj. w dniu 13 września 1944 r. Zresztą nawet gdyby organ powołał biegłego, jak wnioskowała o to strona, to i tak nie wiązałoby się to z jakimkolwiek wpływem na treść decyzji. Fakt ten nie miałby żadnego wpływu na ocenę spełnienia przesłanek podpadania lub niepodpadania nieruchomości pod działanie dekretu. Podobnie jak i oględziny nieruchomości, które pozwalają na dokonanie oceny aktualnego stanu danej nieruchomości, ale nie pozwolą określić sposobu użytkowania gruntów wchodzących w skład majątku na dzień jego przejęcia przez Państwo, tj. na dzień 13 września 1944 r. Zwrócić przy tym należy uwagę, że ocena zgromadzonej dokumentacji aktowej spoczywa na organie orzekającym w sprawie, nie należy zaś do biegłego. Zgromadzona dokumentacja w sprawie, prawidłowo oceniona przez organ odwoławczy, pozwala określić zarówno położenie poszczególnych parcel, jak i sposób ich wykorzystywania w 1944 r. bez konieczności przeprowadzania dodatkowych dowodów.
W konsekwencji, zarzuty skargi odnoszące się do nieprzeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, niewyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zaniechania badania związku funkcjonalnego pomiędzy działkami wymienionymi w pkt 1 i 2 decyzji z dworem, zaniechania badania czy wszystkie działki z pkt 1 decyzji miały charakter leśny w chwili wejścia w życie dekretu, sprowadzają się do polemiki z poczynionymi w toku postępowania prawidłowymi ustaleniami organu dokonanymi w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy. Zarzut niezbadania przez organ odwoławczy związku funkcjonalnego pomiędzy dworem, który został decyzją organu pierwszej instancji uznany za niepodpadający pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (pkt 1 decyzji Wojewody) a pozostałą częścią wywłaszczonych ziem, jest niezasadny. Wyjaśnić bowiem należy, że organ odwoławczy jest obowiązany do rozpatrzenia odwołania we wskazanym w nim zakresie. W przypadku, gdy strona w sposób jednoznaczny, bez żadnych wątpliwości, w odwołaniu wskazuje, że zaskarża decyzję pierwszoinstancyjną w określonej części – jak w niniejszej sprawie w zakresie pkt 2 i 3 decyzji Wojewody - to organ II instancji nie może wykroczyć poza tak wyznaczone granice kompetencji organu odwoławczego. W konsekwencji skoro pkt 1 decyzji Wojewody, dotyczący niepodpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu dawnego budynku dworu, nie został objęty odwołaniem, to organ odwoławczy nie mógł poddać kontroli niezaskarżonej części decyzji organu I instancji i ponownie rozpatrzyć sprawę także w zakresie rozstrzygniętym niezaskarżoną częścią orzeczenia. Oznaczałoby to bowiem działanie organu odwoławczego w tym zakresie ex officio, bez wniesionego w tej części odwołania.
Wbrew twierdzeniom skarżących ustalenia organu odwoławczego znajdują oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Nie można zgodzić się ze skarżącymi, że organ nie podjął wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia sprawy, a materiał dowodowy został zebrany w sposób niewyczerpujący. Materiał dowodowy, na podstawie którego organ dokonał ustaleń był wytworzony kilkadziesiąt lat temu i choćby z tego względu działania organów administracyjnych w jego gromadzeniu doznają ograniczeń. Analiza zaś dostępnych w sprawie dokumentów i lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji Ministra pozwalają uznać wyrażone w niej stanowisko za prawidłowe. Zauważyć przy tym trzeba, że także skarżący, na których spoczywa ciężar dowodu, jeżeli wywodzą oni z niego korzystne dla siebie skutki prawne, nie przedstawili dowodów pozwalających na wysnucie wniosków odmiennych niż wynikające z treści dokumentów zgromadzonych przez organy.
W świetle powyższego, zdaniem Sądu nie można podzielić poglądu skarżących, że organ błędnie ocenił zgromadzony materiał dowodowy czy też pominął część dowodów. Minister wyjaśnił, jakie dokumenty miały kluczowe znaczenie dla dokonanych w sprawie ustaleń, a także ocenił całość materiału dowodowego, wyciągając ostatecznie odmienne wnioski niż skarżący. W ocenie Sądu, Minister przeprowadził postępowanie w sprawie z poszanowaniem obowiązujących przepisów prawa, w szczególności tych wskazanych w skardze, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 kpa). Zgromadził niezbędny dla jej rozstrzygnięcia materiał dowodowy, który poddał prawidłowej ocenie, a następnie w sposób jasny i przekonujący uzasadnił motywy, którymi się kierował wydając zaskarżoną decyzję zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa.
Tym samym również nie mógł odnieść zamierzonego skutku podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia prawa materialnego. W istocie zarzuty naruszenia prawa materialnego – w sposób niedopuszczalny – zmierzają przede wszystkim do podważenia dokonanej przez organ odwoławczy analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, mającym w ocenie autora skargi świadczyć o tym, że nieruchomości objęte niniejszym postępowaniem nie podpadały pod działanie dekretu. Odmienna ocena przez skarżącego zgromadzonych w sprawie dowodów, nie może decydować o skuteczności stawianych zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego. Wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy zostały wyjaśnione, a organowi odwoławczemu nie można przypisać zarzutu dowolności w orzekaniu. W ocenie Sądu nie można skutecznie postawić organowi odwoławczemu zarzutu naruszenia powołanych w skardze przepisów, gdyż nie dopuścił się naruszeń, które miałyby wpływ na podjęte rozstrzygnięcie.
Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem i nie narusza art. 138 § 1 pkt 2 kpa. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności.
Z przedstawionych względów Sąd oddalił skargę, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.).
Sąd rozpoznał skargę w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 powołanej ustawy.
Jednocześnie Sąd wskazuje, że wszystkie powołane orzeczenia w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).