I SA/Wa 1989/20

I SA/Wa 1989/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-06-18
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2020-09-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Elżbieta Lenart /przewodniczący/
Jolanta Dargas
Łukasz Trochym /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 592/22 - Wyrok NSA z 2025-04-09
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 2,  art. 3  ust. 2,  art. 1, art. 1a  i  art. 2
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart Sędziowie WSA Łukasz Trochym (spr.) WSA Jolanta Dargas po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi K. A. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do rekompensaty oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z [...] czerwca 2020 r., nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej jako "Minister/organ"), po rozpatrzeniu odwołania K. A. , od decyzji Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda/organ I instancji") z [...] kwietnia 2020 r., nr [...] odmawiającej E. J. , K. A. , J. W. , A. M. i P. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości [...] , powiat [...] , województwo [...] – utrzymał w mocy ww. decyzję organu I instancji.
Zaskarżona decyzja organu została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 16 października 2008 r. I. A. wystąpiła do Wojewody o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. i S. B. nieruchomości poza obecnymi granicami RP w miejscowości [...] , powiat [...] , woj. [...] . Do ww. wniosku załączyła z kolei stosowane dokumenty na potwierdzenie zasadności żądania.
Pismem z 28 września 2009 r. Wojewoda wezwał I. A. do uzupełnienia wniosku, w odpowiedzi na które wnioskodawczyni złożyła wniosek o zawieszenie postępowania.
Postanowieniem z [...] sierpnia 2010 r. Wojewoda zawiesił postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Następnie, pismem z 14 listopada 2012 r. I. A. złożyła wniosek o podjęcie zawieszonego postępowania, jednocześnie przedkładając organowi I instancji:
- postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z [...] maja 2012 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że spadek po B. B. zmarłym dnia [...] stycznia 1947 r. w [...] , ostatnio stale zamieszkałym w miejscowości [...] , teren Białorusi, na podstawie ustawy nabyły: żona S. B. oraz córki I. A. , A. M. , A. B. - każda z nich w 1/4 części;
- postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] października 2010 r., sygn. akt [...] , z którego wynika, że spadek po S. B., zmarłej dnia [...] czerwca 1980 r. w [...], ostatnio stale zamieszkałej w [...] , na podstawie ustawy nabyły córki: I. A. , A. M. oraz A. B., każda z nich w 1/3 części.
Postanowieniem z [...] listopada 2012 r. Wojewoda podjął zawieszone postępowanie w niniejszej sprawie.
Pismem z 20 października 2017 r. Archiwum Państwowe w [...] przesłało uwierzytelnioną kopię księgi rejestracyjnej Punktu Etapowego Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w [...], z której wynika, że A., S., I. i A. B., przyjechały w dniu 15 marca 1946 r. z [...] i wyjechały w dniu 18 marca 1946 r. do (nazwa miejscowości nieczytelna). Natomiast Archiwum Akt Nowych w piśmie z 21 października 2017 r. wyjaśniło, że w przechowywanych materiałach archiwalnych dotyczących repatriacji do Polski z byłego terytorium RP nie odnaleziono dokumentów dotyczących ww. osób.
W dniu [...] grudnia 2018 r. zmarła I. A. , a organ I instancji ustalił na podstawie Aktu poświadczenia dziedziczenia z 9 stycznia 2019 r., sporządzonego przed Notariuszem w [...] M. B., repertorium A Nr [...], że spadkobiercami I. A. są: syn spadkodawczyni K. A. oraz córka spadkodawczyni E. J. , którzy podtrzymali następnie wniosek I. A. z 16 października 2008 r.
Wojewoda wezwał wnioskodawców do wskazania danych, które pozwoliłyby na bliższą identyfikację pozostałego rodzeństwa I. A. , A. M. i A. B.
W odpowiedzi na ww. wezwanie J. W. wskazała, że o J. B. nigdy nie słyszała, J. B. miał syna L. i córkę B., mieszkał w [...]. B. C. mieszkała poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w latach 70-tych ubiegłego wieku była u rodziny B. i M. w [...] , W. z domu B. mieszkała w Anglii. P. B. wskazał natomiast, że J. B. i B. C. zmarli krótko po powrocie z Rosji po wojnie, natomiast J. B. i W. z domu B. po wojnie do Polski nie wrócili. Z kolei, K. A. poinformował Wojewodę, że J. B., J. B. , B. C. i W. z domu B., jako ewentualni spadkobiercy i zainteresowani w sprawie byli wzywani w trybie ogłoszeń w postępowaniu spadkowym.
Decyzją z [...] kwietnia 2019 r., nr [...], Wojewoda odmówił E. J. , K. A. , J. W. , A. M. i P. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...] , powiat [...] , woj. [...] , obecnie terytorium Białorusi. Przyczyną odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty było postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po właścicielu mienia pozostawionego, które zdaniem Wojewody, nie obejmowało wszystkich ustawowych spadkobierców.
Decyzją z [...] lipca 2019 r., nr [...], po rozpatrzeniu złożonego odwołania, Minister uchylił ww. decyzję Wojewody w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Jednocześnie Minister wskazał, ze stronami niniejszego postępowania są: A. M. , K. A. , E. J. , J. W. i P. B. . Minister wyjaśnił również, że właściciel nieruchomości, B. B., nie opuścił byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r., a następnie nie powrócił na obecne terytorium RP, wobec czego została spełniona przesłanka określona w art. 2 ustawy z dnia [...] lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, dotyczącą opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r.
W trakcie ponownego rozpatrzenia sprawy, Wojewoda wezwał wnioskodawców do przedłożenia dodatkowych dowodów, w tym do przedłożenia postanowienia uznającego B. B. za zmarłego oraz aktu zgonu ww. osoby.
Pismem z 29 października 2019 r. K. A. przesłał do Wojewody:
- postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z [...] stycznia 2012 r., sygn. akt [...] , uznające za zmarłego B. B. , syna F. i J., ur. w dniu 1 września 1873 r., na obszarze obecnej Białorusi, w miejscowości [...] , powiat [...] , województwo [...] , żonatego ze S. B. z domu W., ostatnio zamieszkałego w miejscowości [...] i oznaczyć chwilę jego śmierci na dzień [...] stycznia 1947 r.;
- odpis skrócony aktu zgonu B. B. , sporządzony przez Urząd Stanu Cywilnego [...] , nr [...].
W piśmie z 12 lutego 2020 r. K. A. podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i jednocześnie wskazał, że B. B. faktycznie opuścił byłe terytorium RP, został zesłany do [...] , gdzie prawdopodobnie zmarł. Ponadto powołał się na treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po B. B. i wskazał, że B. B. symbolicznie i prawnie zmarł w [...] .
Decyzji z [...] kwietnia 2020 r., nr [...], Wojewoda ponownie odmawił E. J. , K. A. , J. W. , A. M. i P. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości [...] , powiat [...] , województwo [...] . W uzasadnieniu swojej decyzji organ I instancji przytoczył brzmienie i wyjaśnił mające zastosowanie w niniejszej sprawie przepisy ustawa z dnia [...] lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Następnie organ I instancji wskazał, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że B. B. 1 września 1939 r. był właścicielem gospodarstwa w [...] , gmina [...], powiat [...] , o powierzchni [...] dziesięcin. Dowodem urzędowym potwierdzającym powyższy fakt jest Zaświadczenie Głównego Wydziału Sprawiedliwości [...] Obwodowego Komitetu Wykonawczego Urząd "Strefowe Archiwum Państwowe" m. [...] z 15 stycznia 2015 r., Nr [...] oraz zaświadczenie archiwalne Państwowego Archiwum Obwodu [...] z 13 czerwca 2003 r., Nr [...]. Wojewoda wskazał w tym zakresie również na stanowisko I. A. z 5 lutego 2018 r., która zweryfikowała swój pierwotny wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez B. B. , wskazując, że nie dysponuje dodatkowymi dokumentami i przyjmuje, że majątek należący do ojca miał [...] dziesięcin, czyli [...] hektarów powierzchni. Uwzględniając powyższe dowody Wojewoda przyjął zatem, że B. B. posiadał [...] dziesięcin ziemi, 10 koni, 25 krów, 18 świń, maszyny rolnicze oraz dom z zabudowaniami dworskimi.
Organ I instancji wyjaśnił następnie, że z akt sprawy wynika, że B. B. zamieszkiwał na byłym terytorium RP. Powyższy fakt potwierdza, w ocenie Wojewody, przywołane już powyżej zaświadczenie archiwalne Państwowego Archiwum Obwodu [...] z dnia 13 czerwca 2003 r., oraz zaświadczenie archiwalnego Strefowego Archiwum Państwowego w [...] z 15 stycznia 2015 r. Ponadto Wojewoda przyjął, że B. B. zmarł w dniu [...] stycznia 1947 r. i ostatnio zamieszkiwał w miejscowości [...] . Potwierdza to w ocenie organu I instancji postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z [...] maja 2012 r., sygn. akt [...]. Wojewoda wskazał też na treść zaświadczenia archiwalnego Strefowego Archiwum Państwowego w [...] z 15 stycznia 2015 r., oraz protokół z przesłuchania I. A. z 25 września 2014 r., z których to dokumentów zdaniem Wojewody wynika, że B. B. zginął na byłym terytorium RP. Wojewoda wyjaśnił przy tym, że z uwagi na fakt, że w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku po B. B., stwierdzono, że ostatnim miejscem zamieszkania ww. osoby była miejscowość [...] , a jako miejsce śmierci wpisano [...] , Wojewoda pozyskał z Sądu Rejonowego dla [...] w [...] odpisy wniosku o uznanie za zmarłego B. B. oraz protokół z rozprawy z [...] stycznia 2011 r. i [...] stycznia 2012 r. Po przeanalizowaniu powyższych dokumentów organ I instancji doszedł do przekonania, że nie wynika z nich aby B. B. opuścił byłe terytorium RP.
Wojewoda uznał więc, że B. B. nie opuścił byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r., a następnie nie powrócił na obecne terytorium RP. Biorąc zatem powyższe pod uwagę, Wojewoda stwierdził, że B. B. nie spełnił przesłanek dotyczących opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. i powrotu na obecne terytorium RP. Powyższa okoliczność ma z kolei zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez wnioskodawców prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania, ponieważ nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia [...] lipca 2005 r., to zdaniem Wojewody, jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.
Z takim rozstrzygnięciem sprawy nie zgodził się K. A. , który złożył odwołanie od ww. decyzji organ I instancji. Zarzucił w nim Wojewodzie dokonanie wadliwych ustaleń faktycznych co do miejsca śmierci B. B. , wbrew dowodom zebranym w sprawie oraz danym wynikającym z tych dowodów, w tym m.in. dokumentom urzędowym, co skutkowało błędnym ustaleniem, że B. B. nie upuścił terytorium II RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r., gdy tymczasem dowody w sprawie potwierdzają, że B. B. po aresztowaniu przez Białoruskie NKWD 20 marca 1940 i skazaniu 15 marca 1941 r. przez sowiecką komisję nadzwyczajną NKWD na 8 lat łagru z art. 74 kk BSRR, opuścił dawne terytorium RP i został przetransportowany do [...] , a dokładnie do ITŁ w [...] celem wykonania kary, gdzie zaginął, a następnie został uznany za zmarłego przez Sąd Rejonowy w [...] z dniem [...] stycznia 1947 r., ze wskazaniem miejsca śmierci – [...]. Ponadto, zarzucił naruszenie art. 1 ust. 2, art. 2 , 3 i 5 i 6 ustawy z dnia [...] lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich niezastosowanie i art. 7 ust. 2 tej ustawy poprzez jego niewłaściwe zastosowanie pomimo spełnienia przez wnioskodawcę i pozostałych spadkobierców B. B. warunków do rekompensaty.
Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, decyzją z [...] czerwca 2020 r., nr [...] , Minister utrzymał w mocy decyzję Wojewody z [...] kwietnia 2020 r., nr [...]. W jej uzasadnieniu Minister szczegółowo zrelacjonował dotychczasowy przebieg postępowania w niniejszej sprawie oraz ustalenia w nim poczynione przez organ I instancji. Dalej wyjaśnił, że w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty zarówno strony postępowania, jak i właściciele pozostawionych nieruchomości muszą spełnić łącznie wszystkie przesłanki wynikające z ustawy z dnia [...] lipca 2005 r., a niespełnienie choćby jednej z przesłanek skutkuje wydaniem przez organ administracji decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty. Organ podniósł, że z treści art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia [...] lipca 2005 r. wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia [...] lipca 2005 r. Następnie organ wyjaśnił kiedy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona.
Minister podniósł następnie, że w jego ocenie z akt sprawy wynika, że B. B. zmarł w dniu [...] stycznia 1947 r. i jego ostatnim miejscem zamieszkania była miejscowość [...] . Minister wskazał w tym zakresie na uwierzytelnione kopie postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] maja 2012 r., sygn. akt [...], oraz postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z dnia [...] stycznia 2012 r., sygn. akt i [...]. Minister dostrzegł przy tym, że wprawdzie z dowodów uzupełniających, tj. z protokołów z przesłuchania I. A. , K. W., R. W., M. T., Z. W. oraz akt spraw toczących się przed Sądem Rejonowym w [...] oraz Sądem Rejonowym [...] w [...] wynika, że B. B. został w 1940 r. aresztowany przez NKWD, a następnie skazany, jednakże z żadnego z tych dokumentów, zdaniem Ministra, nie wynika, aby B. B. opuścił byłe terytorium RP. Ponadto organ wskazał, iż zgodnie z art. 365 § 1 kodeksu postępowania cywilnego, orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Co ma ten skutek, zdaniem Ministra, że zarówno organ I instancji, jak i Minister związani są ustaleniami poczynionymi w postanowieniu Sądu Rejonowego dla [...] w [...] z [...] stycznia 2012 r., sygn. s akt [...] , w którym wskazano, że ostatnim miejscem zamieszkania B. B. była miejscowość [...] , położona na byłym terytorium RP. A zatem organ przyjął, że B. B. nie opuścił byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r., a następnie nie powrócił na obecne terytorium RP, co oznacza, że nie spełnił przesłanek określonych w art. 2 ustawy z dnia [...] lipca 2005 r. dotyczących opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. i powrotu na obecne terytorium RP.
Odnosząc się do zarzutów odwołania, Minister stwierdził, że z obu sentencji postanowień sądów wprost wynika, że ostatnim miejscem zamieszkania B. B. była miejscowość [...] , znajdująca się na byłym terytorium RP. Zdaniem Ministra, twierdzenie jakoby B. B. zmarł w [...] nie znajduje potwierdzenia w pozostałym materiale dowodowym.
Skargę na powyższą decyzję Ministra z [...] czerwca 2020 r. wywiedli K. A. oraz E. J. , reprezentowana przez K. A. , wnosząc o jej uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra. Zaskarżonej decyzji zarzucili natomiast naruszenie następujących przepisów:
1) art. 7 i 8, art. 15 k.p.a., art. 77 i art. 80 k.p.a., a także art. 107 k.p.a. poprzez nie dokonanie własnych rzetelnych ustaleń w sprawie, w oparciu o cały zgromadzony materiał dowodowy, poddających się kontroli sądowej, opartych na logicznym rozumowaniu i swobodnej, ale nie dowolnej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, a dotyczących tego, czy B. B. upuścił byłe terytorium RP, w sytuacji, gdy z zeznań złożonych w sprawie: I. A. oraz innych osób, a także dokumentów urzędowych i prywatnych wynika niewątpliwie, że został on skazany wyrokiem karnym Białoruskiego KGB na 8 lat łagru i został wysłany do odbycia kary w [...] (obecny [...] ), a zmarł [...] stycznia 1947 r. w [...] , co stwierdzono (ustalono) na mocy prawomocnego postanowienia o uznaniu za zmarłego;
2) dokonanie wadliwych ustaleń faktycznych co do tego, czy B. B. opuścił byłe terytorium RP i uznanie, że skoro ostatnio stale zamieszkiwał w miejscowości [...] , to nie upuścił tego terytorium w związku z wojną, gdy tymczasem logiczne rozumowanie, zasady doświadczenia życiowego oraz wiązanie historycznych i prawnych faktów w postaci aresztowania, następnie skazania i zesłania do [...] , a następnie śmierć w dniu [...] stycznia 1947 r. w [...] , jakkolwiek nie niweczą tego, że ostatnim miejscem zamieszkania B. B. były [...] , ale jednocześnie potwierdzają, że musiał opuścić owo miejsce zamieszkania i po skazaniu zmarł poza terytorium ówczesnego RP, [...] stycznia 1947 r., prawnie w [...] , a faktycznie, prawdopodobnie gdzieś w łagrze w [...] , pewnie rozstrzelany po wejściu Niemców na teren ZSRR. Minister, w sposób nielogiczny i bez żadnego bliższego przekonywającego umotywowania, wbrew dowodom zebranym w sprawie oraz danym wynikającym z tych dowodów, w tym m.in. dokumentom urzędowym oraz opracowaniu naukowemu w oparciu dane aktowe archiwum białoruskiego, przyjął ustalenia Wojewody oczywiście wadliwe, skutkujące błędnym ustaleniem, że B. B. nie upuścił terytorium II RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. Tymczasem dowody w sprawie potwierdzają, czego Minister nie rozważył, że B. B. po aresztowaniu przez Białoruskie NKWD w 1940 i skazaniu w 1941 r. przez sowiecką komisję nadzwyczajną NKWD na 8 lat łagru, opuścił dawne terytorium RP i został przetransportowany do [...] , a dokładnie do [...] celem wykonania kary, gdzie zaginął, a następnie został uznany za zmarłego przez Sąd Rejonowy w [...] z dniem [...] stycznia 1947 r., ze wskazaniem miejsca śmierci - [...] ;
3) art. 1 ust. 2, art. 2 , 3 i 5 i 6 ustawy z dnia [...] lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich niezastosowanie i art. 7 ust. 2 tej ustawy poprzez jego niewłaściwe zastosowanie pomimo spełnienia przez wnioskodawcę i pozostałych spadkobierców B. B. warunków ustawy z 2005 r. o prawie do rekompensaty;
4) wadliwe i instrumentalne posłużenie się dwoma wyrokami NSA, wbrew ich rzeczywistej treści i znaczeniu, albowiem NSA analizował w tych wyrokach sytuację, w której obywatel RP zginął lub zmarł na byłym terytorium RP i go nie opuścił, gdy tymczasem w sprawie doszło do opuszczenia byłego terytorium RP, albowiem po aresztowaniu i skazaniu, miejscem docelowym (skazania) była [...] - poza terytorium RP, a ostatecznie śmierć nastąpiła w [...] - poza dawnym terytorium RP.
W uzasadnieniu skargi wskazano, że Minister choć przyznał, że dowody wskazują na aresztowanie i skazanie B. B. , to jednocześnie uznał, że brak dowodów, aby B. B. opuścił byłe terytorium RP. Skarżący zarzucili, że Minister nie rozważył przy tym i nie ocenił dowodów z zeznań świadków i stron, ani z urzędowego uznania za zmarłego, oraz opracowania naukowego Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk p.t. "Zagłada Kresów Polskich. Ziemiaństwo polskie na Kresach Północno-Wschodnich Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką 1939-1941", z których wynika, że B. B. został zesłany do [...] gdzie zaginął, a zmarł [...] stycznia 1947 r. w [...] . Zatem, zdaniem Skarżących, niewątpliwie opuścił byłe terytorium RP.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Postanowieniem z [...] stycznia 2021 r. Sąd odrzucił skargę E. J..
Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z [...] maja 2021 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.
Pismem z 1 czerwca 2021 r. K. A. uzupełnił skargę, przedstawiając dodatkowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuję:
skarga jest niezasadna.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.
z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach kontroli działalności administracji publicznej sąd uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, określającego prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego, regulującego postępowanie przed organami administracji publicznej.
Kontrola legalności decyzji Ministra z [...] czerwca 2020 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody z [...] kwietnia 2020 r., przeprowadzona przez Sąd orzekający
w niniejszej sprawie wykazała, że ww. decyzje nie naruszają obowiązujących przepisy prawa w stopniu skutkującym koniecznością wyeliminowania ich z obrotu prawnego.
Materialnoprawną podstawą podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia [...] lipca 2005 r. o realizacji prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097, dalej jako "ustawa zabużańska/ustawa"). Zgodnie z art. 2 ustawy zabużańskiej, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych
z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55,
o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) – opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
2) posiada obywatelstwo polskie.
Przepis art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej stanowi z kolei, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (wymóg obywatelska polskiego).
W rozpatrywanej sprawie, zarówno Minister, jak i Wojewoda uznali, że B. B. nie spełnił warunku opuszczenia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., a następnie nie powrócił na obecne terytorium RP. Z tego też powodu organy obu instancji odmówiły uznania uprawienia spadkobierców B. B. do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną przez B. B. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Brak repatriacji bowiem w rozumieniu ustawy oznacza, że właściciel nie pozostawił nieruchomości, a co za tym idzie nie nabył prawa do rekompensaty. Nie można zatem mówić o pozostawieniu nieruchomości w przypadku osób, które nigdy nie opuściły byłych terenów Państwa Polskiego. Fakt pozostawienia nieruchomości przez B. B. nie jest wystarczającą podstawą, jak słusznie podniósł Minister, do nabycia prawa do rekompensaty. Bowiem jak wskazano wyżej konieczną przesłanką jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz wymóg repatriacji na obecne terytorium Państwa Polskiego.
Sąd podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 9 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1038/16 (vide również wyrok z 9 kwietnia 2019 r., sygn. akt I OSK 1544/17), w którym NSA wskazał, że z treści art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 cyt. ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie:
1) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski,
2) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski,
3) układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski,
4) umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR.
Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd zauważył, że istnieje zasadnicza rozbieżność w zakresie ustalenia miejsca zgonu B. B. , na co wskazały również orzekające w sprawie organy. Z jednej bowiem strony, Sąd Rejonowy dla [...] w [...] w postanowieniu z [...] stycznia 2012 r., sygn. akt [...] , uznającym za zmarłego B. B. , ustalił ostatnie miejsce zamieszkania ww. osoby w miejscowości [...] i oznaczył chwilę jego śmierci na dzień [...] stycznia 1947 r. Z drugiej natomiast, w ramach postepowania spadkowego po B. B., Sąd Rejonowy w [...] w postanowienie z [...] maja 2012 r., sygn. akt [...], orzekł, że B. B. zmarł [...] stycznia 1947 r. w [...] , a ostatnio stale zamieszkiwał w miejscowości [...] . Sąd orzekający w niniejszej sprawie ma na uwadze fakt związania organów administracji oraz innych sądów, na podstawie art. 365 § 1 k.p.c., treścią wydanego w danej sprawie rozstrzygnięcia, niemiej jednak należy pamiętać również, że dla ustalenia zakresu mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia, czyli granic prawomocności materialnej orzeczenia mogą mieć znaczenie zawarte w uzasadnieniu orzeczenia motywy rozstrzygnięcia. A tych w przypadku postanowień wydanych przez ww. Sądy z [...] maja 2012 r., sygn. akt [...] oraz z [...] stycznia 2012 r., sygn. akt [...] niestety poznać nie sposób, ponieważ nie zostały sporządzone pisemne uzasadnienia. Z kolei spadkobiercy B. B. , wskazując na opracowanie naukowe Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk p.t. "Zagłada Kresów Polskich. Ziemiaństwo polskie na Kresach Północno-Wschodnich Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką 1939-1941" podnieśli, że B. B. po aresztowaniu 20 marca 1940 r. przez Białoruskie NKWD i skazaniu 15 marca 1941 r. przez sowiecką komisję nadzwyczajną NKWD na 8 lat łagru z art. 74 kk BSRR, opuścił dawne terytorium RP i został przetransportowany do [...] , a dokładnie do ITŁ w [...] , celem wykonania kary, gdzie zaginął. Trudno się z tym nie zgodzić się, skoro powyższa informacja znajduje potwierdzenie również w treści zaświadczenia Głównego Wydziału Sprawiedliwości Mińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego Urząd "Strefowe Archiwum Państwowe" m. [...] z 15 stycznia 2015 r. Uwzględnić należy także fakt, że w ww. opracowaniu Polskiej Akademii Nauk jego autor odwołał się w tym zakresie do konkretnych akt KGB [...]. o sygn. Trudno więc powyższe negować lub nie dostrzegać wartości dowodowej powyższej analizy, opartej wszak na pogłębionej kwerendzie dokumentów archiwalnych. Co prawda B. B. nie repatriował się na obszar dzisiejszego Państwa Polskiego, jednakże wyłącznie dlatego, że wcześniej najprawdopodobniej zmarł z powodu warunków panujących w miejscu zesłania. Sąd Rejonowy dla [...] w [...] w postanowieniu z [...] stycznia 2012 r., sygn. akt [...] oznaczył chwilę jego domniemanej śmierci na dzień [...] stycznia 1947 r. Sąd nie podziela zatem stanowiska organów, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez B. B. nigdy nie nastąpiło.
Przechodząc do oceny pozostałych aspektów niniejszej sprawy Sąd stwierdza, że B. B. niewątpliwie 1 września 1939 r. był właścicielem gospodarstwa w [...]., gmina [...]., powiat [...] , o powierzchni [...]. dziesięcin, które w następstwie zmiany granic po II wojnie światowej, nie weszło w skład państwa polskiego – znalazł się bowiem na terytorium Białorusi. Poza sporem jest także, że B. B. legitymował się na dzień 1 września 1939 r. obywatelstwem polskim. Obywatelstwo polskie posiadają także jego spadkobiercy (skarżący). Nie ulega również wątpliwości, że B. B. obiektywnie nie mógł powrócić na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, po tym jak został zmuszony do jego opuszczenia na skutek aresztowania przez władze sowieckie (NKWD) w 1940 r. oraz przymusowego wywiezienia do [...] w 1941 r., gdzie prawdopodobnie zmarł.
Sądowi znane są przy tym wyrażane przez Naczelny Sąd Administracyjny oraz Sąd Najwyższy poglądy z których wynika, że warunkiem uzyskania prawa do rekompensaty jest wymóg przemieszczenia się obywatela polskiego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w powojennych granicach. Warunek ten wynika, jak wskazują Sądy, z celu ustawy – potrzeby zapewnienia środków na zagospodarowanie się osobom w nowej sytuacji życiowej wobec utraty (pozostawienia) całego majątku poza granicami Polski, utworzonymi po II wojnie światowej. Ten socjalny charakter świadczenia uzasadnia, zdaniem Sądu Najwyższego (uchwała z 10 kwietnia 1991 r. III CZP 84/90, uchwała z 5 czerwca 1990 r III CZP 4/90) przyjęcie konstrukcji, w której pomoc ta należna była wyłącznie tym obywatelom polskim którzy pozostali w Polsce. Sądowi znany jest także pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyroki: z 9 października 2013 r. I OSK 2763/13, z 9 października 2014 r. I OSK 2763/13 czy z 7 lipca 2017 r. I OSK 2488/16), zgodnie z którym uznano socjalny charakter świadczenia rekompensacyjnego i możliwość jego przyznania tylko tym osobom, które osiedliły się na terenach obecnej Polski.
Wskazać należy również na najnowsze orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego w tym obszarze, które w ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, kontynuują powyższą linie orzeczniczą, stając się przez to poglądem dominującym. Zgodnie z nim, dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia, a dokładniej - warunek powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego warunek ten nie jest, warunkiem pozaustawowym, nieistniejącym, czy też warunkiem jedynie dorozumianym. Na jego istnienie wskazuje, zdaniem NSA, zarówno literalne brzmienie art. 1 ustawy zabużańskiej (wykładnia językowa), jak również cel i sens ustawy, czyli jej ratio legis (wykładnia celowościowa), a także analiza historyczna wcześniejszych regulacji prawnych (wykładnia historyczna). Rezultat tych metod wykładni prowadzi do jednoznacznego rezultatu, a mianowicie, że warunek powrotu na terytorium Polski w jej obecnych granicach właściciela nieruchomości pozostawionej na Kresach jest konieczny dla przyznania uprawnienia przewidzianego ustawą zabużańską (por. np. wyroki NSA: z 15 stycznia 2019 r. I OSK 462/17, z 27 lutego 2020 r. I OSK 1794/18, z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 3343/19, czy z 8 grudnia 2020 r. I OSK 3077/19).
Wobec powyższego, skoro poprzednik prawny skarżących – B. ., będący właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (na terytorium Białorusi) nie spełnił warunku repatriacji, to skarżący jako spadkobiercy przedwojennego właściciela tejże nieruchomości nie są uprawnieni do rekompensaty. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli więc były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy zabużańskiej, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Zgodnie bowiem z aktualną linią orzeczniczą, prawo spadkobiercy właściciela mienia, pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do realizacji uprawnień przewidzianych ustawą zabużańską, nie jest odrębną kategorią prawną i ma swoje źródło w prawach przysługujących dawnemu właścicielowi nieruchomości (zob. wyrok NSA z 9 grudnia 2014 r. I OSK 1020/13).
W tym miejscu wyjaśnić należy również, że przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (przesiedlenia na obecne terytorium RP) nie odnosi się do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy wyraźnie stanowi bowiem, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP musi zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy odnoszą się zatem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Spadkobiercy tego rodzaju osób muszą zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Niemniej jednak w realiach niniejszej sprawy należy zauważyć, że S. B., I. A. , A. M. oraz A. B. choć spełniają przesłankę obywatelstwa polskiego to jednak stały się współwłaścicielkami pozostawionej na Kresach Wschodnich nieruchomości dopiero od chwili śmierci B. B. ([...] stycznia 1947 r.), czyli nie były nimi w chwili repatriacji do Polski w 1946 r. Oznacza to w rozpatrywanej sprawie, że ww. spadkobiercy B. B. nie byli repatriantami, którzy pozostawili nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Podsumowując, Wojewoda prawidłowo stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione ustawowe przesłanki określone pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty, dlatego też zasadnie uznał Minister utrzymać w mocy decyzję Wojewody odmawiającą skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. B. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd wyjaśnia jednocześnie, że pomimo błędnego ustalenia przez organy, że B. B. nie opuścił byłego terytorium RP, to jednak powyższe uchybienie przepisów proceduralnych (art. 7, 77, 80 i 107 k.p.a.) pozostaje bez wpływu na wynik sprawy, ponieważ decyzje wydane przez organy obu instancji są prawidłowe z innych przyczyn wskazanych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Wobec powyższego, nie można zatem skutecznie zarzucić organom administracji naruszenia prawa, które to naruszenie miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd również z urzędu nie dopatrzył się naruszenia zasad postępowania administracyjnego, jak również przepisów prawa materialnego.
W tej sytuacji, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.
Stosownie do brzmienia art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym – por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 1/20 (CBOSA).