I SA/Wa 1965/19

I SA/Wa 1965/19 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2020-07-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-09-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Gabriela Nowak
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska
Monika Sawa /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 756/21 - Wyrok NSA z 2024-06-19
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 2 ust 1
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Sawa (spr.) Sędziowie: WSA Gabriela Nowak WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Protokolant specjalista Ewelina Dębna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lipca 2020 r. sprawy ze skarg M. V. , M. M. , A. K. i J. V. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargi.
Uzasadnienie
Decyzją z [...] lipca 2019 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister/organ) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm. dalej: kpa) w zw. z art. 16 ustawy z 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 935) oraz art. 9 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r., poz. 2097, dalej ustawa z 8 lipca 2005 r.), po rozpatrzeniu odwołania J. V. oraz odwołania M. V., M. M. i A. K. od decyzji Wojewody [...] z [...] kwietnia 2019 r., nr [...], odmawiającej M. V., J. V., M. M. i A. K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości [...], gmina [...], pow. [...], woj. [...], utrzymał w mocy ww. decyzje Wojewody [...].
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
W dniu [...] lipca 2014 r., spadkobiercy po Z. z J. V., M. V., J. V., M. M. i A. K. złożyły do Wojewody [...] wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości przez Z. z J. V. w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie, który jej przysługiwał.
Decyzją z [...] listopada 2015 r., nr [...] Wojewoda [...] odmówił M. V., J. V., M. M. i A. K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. z J. V. ww. majątku poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Decyzją z [...] stycznia 2016 r. nr [...] Minister Skarbu Państwa uchylił ww. decyzję Wojewody [...] z [...] listopada 2015 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z [...] kwietnia 2016 r., nr [...] Wojewoda [...] odmówił M. V., J. V., M. M. i A. K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. z J. V. ww. majątku poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Decyzją z [...] czerwca 2016 r., nr [...] Minister Skarbu Państwa uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z [...] kwietnia 2016 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
W następstwie powyższego Wojewoda [...] , działając na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., decyzją z [...] kwietnia 2019 r., nr [...] odmówił M. V., J. V., M. M. i A. K. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości [...], gmina [...], pow. [...], woj. [...] . W uzasadnieniu wskazał, że w wyniku kwerendy archiwalnej nie odnaleziono żadnych dowodów, a dodatkowo mimo kilkakrotnych wezwań strony nie złożyły żadnych dowodów potwierdzających legitymację do złożenia wniosku w dodatkowym terminie przewidzianym ustawą z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Z 2014 r., poz. 195; dalej: ustawa z 12 grudnia 2013 r./ustawa zmieniająca), jak również nie potwierdziły okoliczności zamieszkiwania Z. V. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jednocześnie podniósł, że jej spadkobiercy konsekwentnie twierdzą, iż właścicielka majątku [...] stale zamieszkiwała przed wojną w [...], natomiast nieruchomości w [...] stanowiły jedynie jej źródło dochodów. W ocenie Wojewody wnioskodawcy nie udowodnili, że Z. V. można zaliczyć do osób repatriowanych. Jednocześnie wskazał, że przed wybuchem II Wojny Światowej całość jej życia koncentrowała się w [...]., które zarówno przed wojną jak i po wojnie znajdowało się na obecnych terenach państwa polskiego. Stwierdził również, że posiadanie przed wojną majątku [...], bez jednoznacznego potwierdzenia zamieszkiwania na kresach wschodnich, nie jest wystarczającą przesłanką do zaliczenia jej w grono "zabużan" objętych repatriacją.
Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem M. M. i A. K. wniosły odwołanie, w którym zarzuciły Wojewodzie dowolną ocenę materiału dowodowego oraz wadliwą wykładnię przepisów zmienionej ustawy z 8 lipca 2005 r. w zakresie ustalenia miejsca zamieszkania według prawa przedwojennego. W ocenie skarżących materiały zgromadzone w toku postępowania są wystarczające do uznania, iż Z. V. miała dwa miejsca zamieszkania: w [...]. i w [...]. Ponadto ich zdaniem nie ma racjonalnych przesłanek do uznania, iż Z. V. opuściła Kresy bez zamiaru powrotu. Odwołanie wniosła też J. V., która zarzuciła ww. decyzji naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. w brzmieniu nadanym ustawą z 12 grudnia 2013 r. Wskazała także na naruszenie przepisów prawa procesowego mające wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj. art. 107 § 3 kpa, bowiem uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia wymogów określonych w tym przepisie przez to, że nie wyjaśnia podjętego rozstrzygnięcia, brak jest w nim bowiem analizy materiału dowodowego, a także naruszenie art. 7 kpa. Podniosła, że brak jest w zaskarżonej decyzji rozważenia faktu, iż Z. V. swoją majętność posiadała w [...] i czerpała z niej swoje dochody, a w [...]. przebywała z uwagi na konieczność kształcenia dzieci.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu powyższych odwołań, decyzją z [...] lipca 2019 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] kwietnia 2019 r., gdyż organ I instancji prawidłowo ustalił, iż Z. V. nie zamieszkiwała na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów ustawy z 8 lipca 2005 r., zatem nie zostały spełnione przesłanki potwierdzenia prawa do rekompensaty określone w tej ustawie. W uzasadnieniu organ przytoczył treść szeregu przepisów ustawy z 8 lipca 2005 r. stwierdzając, że ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 powołanej ustawy. Wskazał, że prawo do rekompensaty na podstawie jej przepisów przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Podkreślił, że niespełnienie choćby jednej z wymienionych w ustawie przesłanek, powoduje utratę uprawnień do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Minister wskazał, że w dniu 27 lutego 2014 r. weszła w życie ustawa z 12 grudnia 2013 r., na podstawie jej art. 1 dokonano zmiany przepisu art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. w ten sposób, iż w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. wprowadzona została przesłanka miejsca zamieszkania na wymienionych terenach, której spełnienie oceniane jest z uwzględnieniem przepisów obowiązujących w dacie 1 września 1939 r. Wskazał także, że art. 2 ust. 2 ustawy zmieniającej stanowi, iż: "W terminie określonym w ust. 1 (6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy) osoby, które nie złożyły wniosku w terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy zmienianej w art. 1, mogą wystąpić o potwierdzenie prawa do rekompensaty, jeżeli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane niniejszą ustawą". Jednocześnie przytoczył treść wszystkich przedwojennych przepisów wymienionych w znowelizowanym art. 2 pkt 1 ustawy na podstawie których należy badać przesłankę miejsca zamieszkania, stwierdzając, że możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Wskazał, że jeżeli właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał przed wybuchem drugiej wojny światowej na obecnym terytorium RP nie wyklucza, że właściciel taki posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Podkreślił również, że posiadanie przez właściciela nieruchomości co najmniej jednego dodatkowego miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, w rozumieniu co najmniej jednej przedwojennej regulacji normatywnej definiującej miejsca zamieszkania, przesądza o spełnieniu przesłanki domicylowej z art. 2 pkt. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. w brzmieniu nadanym przez ustawę zmieniającą. Zdaniem Ministra wystarczające jest spełnienie warunków definicji miejsca zamieszkania (głównego lub dodatkowego) w rozumieniu choćby jednego z przepisów przedwojennych wymienionych w art. 2 pkt. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. Zwrócił uwagę, że niezależnie od liczby posiadanych miejsc zamieszkania każde z nich powinno spełniać kryteria określone w jednym z ww. przepisów, tj. być miejscem na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszkał z zamiarem stałego pobytu" (art. 3 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych) lub miejscowością, w której pozwany przebywał z zamiarem stałego pobytu (art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego - Dz U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) lub zajmowaniem w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych (§ 3 pkt 2 rozporządzenia z 23 maja 1934 r.). Podkreślił, że dla przyjęcia miejsca zamieszkiwania danej osoby w określonej miejscowości konieczne jest ustalenie występowania kumulatywnego dwóch przesłanek: zamieszkiwania i zamiaru stałego pobytu w określonej miejscowości. Powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne stwierdził, że o zamiarze można mówić wówczas, gdy występują okoliczności pozwalające przeciętnemu obserwatorowi na wyciągnięcie wniosku, że określona miejscowość jest głównym ośrodkiem działalności danej dorosłej osoby fizycznej. Na podstawie analizy powyższych przepisów Minister wskazał, że w kontrolowanym przez niego postępowaniu istota problemu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie czy w świetle zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów Z. V. spełniła przesłanki ze znowelizowanego art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r., tj. jesienią 1939 r. miała miejsce zamieszkania (główne lub dodatkowe) na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów powołanych w wyżej wskazanej normie, zatem czy osoba pozostawiająca mienie na byłym obszarze RP miała zarówno tzw. corpus (faktycznie zamieszkiwała) w danej miejscowości oraz animus (wolę stałego pobytu w niej).
Minister stwierdził brak w aktach sprawy jakiegokolwiek dowodu potwierdzającego twierdzenia skarżących, że Z. V. zamieszkiwała bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej na byłym terytorium RP. Wskazał, że z orzeczenia Najwyższego Trybunału Administracyjnego z 20 kwietnia 1932 r., L. Rej. 3681/30 i umowy dzierżawy z [...] kwietnia 1936 r. wynika, iż K. J. i Z. z J. V. byli według stanu na rok 1936 współwłaścicielami w częściach równych majątku [...] o pow. ok. [...] ha, wraz z zabudowaniami, który to majątek odziedziczyli po ojcu – K. J. na podstawie testamentu z [...] września 1924 r. Organ zaznaczył, że we wniosku z [...] lipca 2014 r. M. V., J. V., M. M. i A. K. wskazały, iż Z. V. w latach 30-tych ubiegłego wieku mieszkała w [...] przy ul. [...]. Podał, że w piśmie uzupełniającym z [...] października 2014 r., pełnomocnik skarżących wskazał, iż pod rządami ustawy z 8 lipca 2005 r. w jej pierwotnym brzmieniu, jej mocodawcy, jak również ich poprzednicy prawni, nie mogli skutecznie wystąpić z wnioskiem o rekompensatę za mienie pozostawione na byłych terenach RP, bowiem w dniu 1 września 1939 r. zarówno K. J. jak i Z. z J. V. zamieszkiwali w [...] przy ul. [...], nie tracąc jednak swojego podstawowego miejsca zamieszkiwania, jakim był majątek [...]. Wskazał ponadto, że Z. z J. V. przebywała w [...] z uwagi na konieczność kształcenia swoich synów, natomiast jej majątek, a przede wszystkim majątek jej synów znajdował się w [...], była to podstawa utrzymania całej rodziny. Organ zwrócił uwagę na znajdujące się w aktach pismo z [...] maja 2017 r., znak: [...], którym Wojewoda zwracał się z zapytaniem do Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w [...] o wystąpienie do właściwego Archiwum w celu wydobycia dokumentów archiwalnych potwierdzających m.in. zamieszkiwanie przez Z. z J. V. w nieruchomości położonej w miejscowości [...], woj. [...], takich jak np. dokumenty notarialne, księgi hipoteczne i księgi wieczyste, ponadto o udzielenie informacji, czy zachowały się listy wyborcze do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej za rok 1939, w których widnieje nazwisko Z. z J. V.. Organ podał, że w odpowiedzi z [...] sierpnia 2017 r., znak: [...], Wicekonsul Generalny RP w [...] poinformował, że kwerenda przeprowadzona w Państwowym Archiwum Obwodu [...] w sprawie wydobycia dokumentów dotyczących mienia [...] pozostawionego przez Z. z J. V. w miejscowości [...] nie przyniosła pozytywnego rezultatu.
Minister podniósł, że J. J., a nie jak twierdzą konsekwentnie skarżący Z. V., zarządzała i sprawowała kontrolę nad majątkiem Z. bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej. Organ stwierdził, że z akt sprawy wynika, że prawo dożywotniego użytkowania ww. majątku przysługiwało J. J., co jego zdaniem potwierdza uchwała wyroku Najwyższego Trybunału Administracyjnego z 20 kwietnia 1932 r., sygn. akt L. Rej 3681/30, zgodnie z którą dożywotnie użytkowanie całego mienia spadkowego po K. J., zmarłym w dniu [...] listopada 1928 r. w [...] przypada z mocy testamentu żonie zmarłego – J. J.. Wskazał również, że z pisma J. J. z [...] lutego 1930 r. adresowanego do [...] Okręgowego Urzędu Ziemskiego wynika, iż prawo dożywotniego pobierania dochodów przysługiwało J. V.. Podniósł, że z treści umowy dzierżawy z [...] kwietnia 1936 r. wynika, iż J. J. oddała majątek [...], o pow. ok. [...] ha: B. M., M. G. i M. C. w dzierżawę na okres 5 lat, poczynając od 1 stycznia 1937 r. do 1 stycznia 1942 r. Podkreślił, że umowa ta została zawarta przez matkę Z. V. – J. J., której przysługiwało prawo dożywotniego użytkowania. Organ przywołał treść § 13 umowy dzierżawy, z której wynika, że "właściciel zastrzega sobie prawo dokonywania w każdym czasie bądź osobiście bądź przez oznaczone osoby lustracji majątku celem sprawdzenia stanu robót budynków i innych. Jeden pokój we dworze i konie z kolei i na kolei winny być w tym czasie zarezerwowane". Jednakże podniósł, że w aktach sprawy nie odnalazł dowodu potwierdzającego, iż Z. V. z powyższego uprawnienia korzystała. Wskazał natomiast na § 3 umowy dzierżawy, z którego wynika, że dzierżawcy: B. M., M. G. i M. C. zobowiązali się solidarnie wpłacać roczną tenutę dzierżawną wynoszącą [...] zł J. J. w jej mieszkaniu w [...] przy ul. [...] nr [...]. W związku z tym zdaniem Ministra Z. nie mogły stanowić "centrum życiowego" czy chociażby drugiego miejsce zamieszkania dla Z. V., gdyż ww. majątek w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej był we władaniu dzierżawców: B. M., M. G. i M. C., zaś z akt sprawy wynika, iż kontrolę nad prowadzoną w [...] działalnością sprawowała J. J.. Organ stwierdził jednocześnie, że brak jest wiarygodnych dowodów mogących świadczyć o posiadaniu bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej przez Z. V. poza ww. miejscem zamieszkania w [...] "dodatkowego" miejsca zamieszkania w [...], o których mowa w przepisach wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. W ocenie organu dowodem takim nie jest również okoliczność, iż Z. V. była współwłaścicielką majątku w [...]. Podniósł, że posiadanie majątku na byłym terytorium RP nie stanowi wystarczającej przesłanki do uznania tego miejsca za drugie miejsce zamieszkania. Wskazał również na brak w aktach sprawy dowodu wskazującego na zamiar stałego czy chociażby czasowego przebywania przez Z. V. w majątku Z. Stwierdził również, że skarżący nie wykazali, aby Z. V. aż do wybuchu wojny zachowała związek z domem rodzinnym oraz aby zamierzała powrócić na tereny byłego terytorium RP po zakończeniu edukacji jej dzieci.
Odnosząc się do zarzutu skarżących wskazującego na nieuprawnioną w ich ocenie zmianę stanowiska organu I instancji w porównaniu ze stanowiskiem wyrażonym przez Wojewodę w decyzji z [...] kwietnia 2016 r., nr [...] w czym upatrują oni przekroczenia zasad swobodnej oceny materiału dowodowego, organ wskazał, że ww. rozstrzygnięcie organu I instancji zostało uchylone decyzją Ministra Skarbu Państwa z [...] czerwca 2016 r., nr [...] , zaś sprawa została przekazana organowi I instancji do ponownego rozpoznania, stosownie do treści art. 138 § 2 kpa. Wyjaśnił, że następstwem wydania decyzji kasacyjnej jest powrót sprawy na drogę postępowania przed organem I instancji. Podkreślił, że ponowne postępowanie, jakie się przed nim toczy nie jest jednak dalszym ciągiem ani "przedłużeniem postępowania" odwoławczego. Na nowo zostaje ustalony stan sprawy, zarówno faktyczny, jak i prawny. Jakkolwiek nowa decyzja organu I instancji może ukształtować sytuację prawną strony w sposób mniej korzystny niż uchylona uprzednia decyzja tego organu, czyni to jednak na nowo, jako "efekt" nowego postępowania.
Skargi na powyższą decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] lipca 2019 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyły M. V., M. M. i A. K. oraz odrębnie Y. V. zaskarżając ją w całości. Postanowieniem z [...] października 2019 r. obie skargi na podstawie art. 111 § 1 ppsa zostały połączone do wspólnego rozpoznania.
W obu skargach zaskarżonej decyzji zarzucono:
1. naruszenie przepisów prawa procesowego mającego wpływ na treść rozstrzygnięcia tj. art. 7,77 § 1 i art. 80 kpa, dowolną i wybiórczą ocenę materiału dowodowego, przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów; nieskorzystanie z dowodu w postaci możliwości przesłuchania stron,
2. naruszenie prawa - art. 2 znowelizowanej ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez uznanie, że prawna poprzedniczka skarżących nie spełniała kryterium posiadania w prawnie istotnej dacie miejsca zamieszkania na Kresach wschodnich II RP (w rozumieniu przepisów przedwojennych), dokąd nie mogła wrócić z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.;
Jednocześnie skarżące M. V., M. M. i A. K. do swej skargi załączyły dowód w postaci wcześniej nieodnalezionego, bo znajdującego się w dokumentach niezwiązanych z Z. poświadczony za zgodność z oryginałem w dniu [...] maja 1931 r. przez Notariusza w [...], S. G. odpis orzeczenia Pogranicznego Komisarza Ziemskiego w [...] z [...] marca 1931 r. o przyznaniu 72 mieszkańcom wsi [...] pożyczki z funduszu zapomóg i kredytu ulgowego na zakup działek położonych w majątku [...], gdzie w pkt. 12 zaznaczono, że "wypłata pożyczek winna nastąpić do rąk spadkobierców K. J. – K. J. i Z. V. z J. zamieszkałych w [...], gminy [...] w powiecie [...], województwa [...], niezwłocznie po uskutecznieniu wpisu hipotecznego zabezpieczenia i po przedłożeniu wyciągu hipotecznego stwierdzającego wpis"; oraz pierwszy wypis aktu notarialnego z [...] czerwca 1931 r. sporządzonego przez Notariusza w [...] S. G., wpisanego do repertorium jego kancelarii pod nr [...], zakupu przez pożyczkobiorców części gruntów majątku Z. od K. J. i Z. V., gdzie (str. 3 odwrót) opisana jest zapłata kwoty równej udzielonej pożyczce z owej pożyczki. Wskazały, że przedłożone dokumenty na okoliczność miejsca zamieszkania Z. V. w dniu [...] marca 1931 r. czyli w dacie, w której mieszkała już w [...] oraz faktu zachowania reszty majątku jako wskazującego na zamiar utrzymania z nim związku (przerwanego dopiero wybuchem wojny).
W uzasadnieniu obu skarg wskazano, że Z. V. nie spełniała warunku ustawy z 8 lipca 2005 r. w postaci zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na Kresach, ale spełnia warunek ustawy zmienionej, gdyż mieszkając w dniu 1 września 1939 r. w [...] z uwagi na posłanie synów do szkół w centralnej Polsce zachowała miejsce zamieszkania w - wydzierżawianych na ten czas – [...], wobec czego była osobą, która wedle obowiązujących w dacie wybuchu II wojny przepisów, enumeratywnie wymienionych w znowelizowanej ustawie zabużańskiej, posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania, z których jedno znajdowało się na byłym terytorium RP. Szczegółowo opisały decyzje organów wydawane w ich sprawie, które następnie zostały uchylone i jednocześnie przedstawiły, że ostatecznie Wojewoda decyzją z [...] kwietnia 2019 r. nie zmieniając ustaleń dokonanych dotychczas stwierdził, że Z. V. w dniu [...] września 1939 r. mieszkała w [...] a jedyny majątek posiadała na Kresach wschodnich RP zwolnił się z obowiązku interpretacji tego stanu rzeczy w świetle przedwojennych przepisów określających miejsce zamieszkania osoby "zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach" przyjmując, że prawna poprzedniczka skarżących mieszkała tylko w [...]. Wskazały także, że Minister zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody wyjaśniając przyczyny niezakwalifikowania Z. V. mieszkającej w dniu 1 września 1939 r. w [...] do kategorii osób zwykle mieszkających w dwóch miejscowościach. Podkreśliły, że niezależnie od wad postępowania dowodowego, błędy wykładni, które doprowadziły Ministra do stwierdzenia, że Z. nie były miejscem zamieszkania Z. V. w prawnie istotnej dacie są dwa:
1. nieuwzględnienie różnicy między przedwojenną, a współczesną definicją miejsca zamieszkania. Wskazały, że skoro prawo międzywojenne przyjmowało istnienie kilku miejsc, które dla jednej osoby stanowiły miejsce zamieszkania, czyli miejsca zamieszkiwania z zamiarem stałego pobytu (jednoczesnego w każdym z nich) to oznacza to konieczność innej niż tylko językowa wykładni tego terminu prawnego, a więc przyjęcia, że miejscem zamieszkania osoby, która ma ich kilka może być i takie, w którym fizycznie jest (przejściowo) nieobecna. Podkreśliły, że kryterium najbardziej obiektywnym, a mającym zastosowanie do ustalenia miejsca zamieszkania Z. V., która nie wykonywała żadnego zawodu ani nie piastowała żadnego urzędu, jest § 9 rozporządzenia z 23 maja 1934 r. o meldunkach i księgach ludności - "miejsce położenia majętności", czyli [...].
2. bezpodstawne utożsamianie mieszkania w rozumieniu faktycznego zamieszkiwania z miejscem zamieszkania w rozumieniu prawnym. Wyjaśniły, że prawidłowe ustalenie, że Z. V. w dniu 1 września 1939 r., a także wcześniej oraz potem, mieszkała w [...] (co np. w świetle art. 24 kpc z roku 1932 dawałoby możliwość pozwania jej przed sąd [...] ) nie przekreśla, z ww. przyczyn przyjęcia, że jej miejscem zamieszkania w tym czasie była (także) miejscowość [...], położona na Kresach wschodnich II RP, czego wymaga art. 2 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r.
Skarżące podniosły, że ich prawna poprzedniczka przeniosła się do W. jedynie w celu sprawowania opieki nad kształconymi w centralnej Polsce synami z zamiarem powrotu do swego majątku po uzyskaniu przez synów samodzielności, który to zamiar udaremniła wojna rozpoczęta w 1939 r. Ich zdaniem negatywny wynik kwerendy archiwalnej świadczy jedynie o braku dowodów, które mogłyby się tam znajdować, a nie o nieprawdziwości okoliczności mających znaczenie w sprawie, wykazywanych takimi dowodami, jakimi zainteresowani są w stanie dysponować po 80 latach od zdarzeń, których dotyczą. Wskazały, że z przedstawionego przez strony materiału jednoznacznie wynika, iż J. J. była mocą testamentu swojego męża dożywotniczką [...] i prawo to wykonywała, co nie zmienia znaczenia okoliczności, że wykonywała je w sposób wskazujący na dbałość o dobrostan majątku w - nieodległej - dacie ekspiracji umowy i doświadczenie życiowe wskazuje, że dbałość ta leżała bardziej w interesie właścicieli niż własnym, który dyktowałby raczej gospodarkę nastawioną na uzyskanie maksymalnego czynszu. Wskazały także, że przesłanką potwierdzenia prawa do rekompensaty za majątek pozostawiony na Kresach przez właściciela, którego wybuch II Wojny Światowej nie zastał na miejscu, jest niemożność powrotu na te tereny wywołana tą wojną. Skarżące założyły, że samo złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty jest równoznaczne z twierdzeniem autorów wniosku, że przesłanka ta została spełniona, gdyż z jednej strony jest to okoliczność oczywista, z drugiej, bardzo trudna do wykazania. Wszystkie skarżące powołały się także na utrwalone orzecznictwo sądowe, w tym Trybunału Konstytucyjnego nakazujące, by uwzględniając wymogi racjonalności oraz doświadczenia życiowego, przyjmować, że w większości przypadków zmiana miejsca zamieszkania nie połączona ze sprzedażą nieruchomości w dotychczasowym miejscu zamieszkania była wyrazem przekonania, że dana osoba (lub jej rodzina) ma zamiar powrotu na kresy wschodnie, zniweczony najpierw wydarzeniami wojennymi, a potem odłączeniem tych ziem od Polski. W ocenie skarżących materiał dowodowy zebrany w sprawie nie daje podstaw do przyjęcia, że przypadek Z. V. nie jest typowy, a wybuch II Wojny Światowej, rzezie [...] , a następnie perspektywa zostania poddanym Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich rządzonego przez J. W. Stalina był bez znaczenia dla jej decyzji niepowrotu do [...]. Skarżące M. V., M. M. i A. K. podniosły dodatkowo, że organ powinien był uzupełnić materiał dowodowy o zeznania stron, które przytoczą opowieści rodzinne świadczące tak o charakterze związków Z. V. z jej majątkiem na Kresach ( w tym wizytach lustracyjnych, regularnym udziale w balach karnawałowych oraz działalności dobroczynnej na rzecz włościan zamieszkałych w majątku Z.), jak o przyczynach podjęcia decyzji o pozostaniu po wojnie w Polsce.
Przechodząc do zarzutu dowolności i wybiórczości w ocenie materiału dowodowego (w zakresie domicylu i planów Z. V. powrotu na Kresy, zniweczonych przez wybuch II Wojny Światowej) skarżące stwierdziły, że organ nie uzasadnił jakie znaczenie dla poczynionych ustaleń ma fakt, że nakaz płatniczy w podatku spadkowym z 9 listopada 1929 r. adresowany był do Z. V. na adres w [...], czy i jakie wnioski wyciągnął z dokumentu świadczącego o podzieleniu majątku spadkowego na dwa odrębne, odpowiadające wielkości udziałów spadkobierców K. J. (co w ich ocenie świadczy o zamiarze zachowania i osobnego w przyszłości decydowania przez każdego ze spadkobierców o swojej części spadku), dlaczego dał wiarę twierdzeniom stron, że Z. V. w dniu 1 września 1939 r. mieszkała w [...] w celu opieki nad kształcącymi się synami, a odmówił wiary twierdzeniom, że jej miejscem zamieszkania w tym czasie w rozumieniu przepisów międzywojennych były [...], do których planowała wrócić, a jedynym powodem niezrealizowania tych planów była II Wojna Światowa i wydarzenia stanowiące jej konsekwencje.
W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie w całości. Organ podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podkreślił, że badając przesłankę związaną z zamieszkiwaniem - wziął pod uwagę przepisy międzywojenne, w tym możliwość posiadania dodatkowego miejsca zamieszkania i przesłankę domicylu, która badał w jej szerokim znaczeniu. Wskazał, że rozpoznając sprawę wcale nie utożsamiał mieszkania w rozumieniu faktycznego zamieszkiwania z miejscem zamieszkania w rozumieniu prawnym. Stwierdził, że oczywistym jest, że przy kilku miejscach zamieszkania, jakie można było mieć w rozumieniu prawa przedwojennego nie można było w nich wszystkich jednocześnie fizycznie przez cały czas przebywać. Wskazał, że dopuszczając chociażby czasowe, fizyczne przebywanie w danej nieruchomości (corpus), należy zwrócić przede wszystkim uwagę na element woli, zamiaru (tzw. animus), bez którego trudno mówić o jakimkolwiek związku właściciela danej majętności z tą nieruchomością w kontekście zamieszkiwania. Podkreślił, że w przedmiotowej sprawie nie zostało udowodnione, że Z. V. zamierzała z [...] powrócić na Kresy, a wszelkie twierdzenia skargi odnoszące się do zamiarów Z. V. w jego ocenie mają charakter życzeniowy, nie pokrywający się w stwierdzonych na podstawie materiału dowodowego faktach i odbiegają od obiektywnej oceny stanu faktycznego, w którym nie bez znaczenia pozostaje, że przed wojną majętność w [...] została wydzierżawiona na okres kilku lat, dlatego zdaniem Ministra nie zasługują na uwzględnienie twierdzenia skarżących, iż zamiar powrotu Z. \/. na Kresy do swego majątku udaremniła wojna. W jego ocenie gdyby nie wybuchła II wojna światowa nieruchomość w [...] dalej byłaby wydzierżawiana osobom trzecim. Wskazał, że nie sposób utożsamiać sytuacji, w której ktoś posiadał majętność na Kresach, która stała wolna i była przez cały czas do dyspozycji właściciela nieruchomości z przypadkiem, w którym majętność na Kresach na skutek jej długoletniego wydzierżawiania nie mogła podlegać swobodnej dyspozycji właściciela nieruchomości, w szczególności jako miejsca, w którym ten, gdy tylko ma taką ochotę, może przybyć i zamieszkiwać.
Jednocześnie odnosząc się zarzutu nie uzasadnienia w zaskarżonej decyzji jakie znaczenie dla poczynionych ustaleń miały informacje wynikające z nakazu płatniczego z [...] listopada 1929 r., czy dokumentu świadczącego o podzieleniu majątku spadkowego na dwa odrębne, podniósł, że skarżący nie zwrócili uwagi, że wnioski, jakie oni wywodzą z ww. dokumentów mogą być zbyt daleko idące, a w konsekwencji nieistotne w kontekście przesłanki zamieszkiwania. Wskazał również, że skarżący pomijają fakt, iż aby odnieść się do twierdzeń stron w decyzji administracyjnej, organ administracji publicznej wcale nie musi wyraźnie zaznaczać w treści rozstrzygnięcia, że w danym momencie odnosi się do określonego twierdzenia strony, wyjaśniając powody dla jakich uznaje je za niewiarygodne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga jest niezasadna bowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji nie naruszają prawa.
Stosownie do dyspozycji art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do treści art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje co do zasady właścicielowi nieruchomości, o ile spełnia on wymagania określone w pkt 1 i 2 powołanego przepisu, tj. był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 oraz posiada obywatelstwo polskie. W przypadku śmierci właściciela prawo do rekompensaty przysługuje natomiast wszystkim lub niektórym spadkobiercom (art. 3 ust. 2 ustawy). Przesłanki te muszą być spełnione kumulatywnie by ubiegający się o rekompensatę mogli zrealizować swoje prawo. Brak spełnienia jednej z nich powoduje wydanie przez organ decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty (art. 7 ust. 2 ustawy). Z uwagi na tak ukształtowane przesłanki uzyskania prawa do rekompensaty, w postępowaniu administracyjnym wszczętym wnioskiem o przyznanie takiego prawa kluczowa jest kwestia, kto był właścicielem pozostawionej nieruchomości. Tylko bowiem właściciel lub jego spadkobierca może być beneficjentem prawa do rekompensaty, które - zgodnie z wyraźną dyspozycją art. 4 ustawy - jest niezbywalne. Spadkobierca obowiązany jest do udokumentowania wskazanych wyżej przesłanek dowodami, o których mowa w art. 6 ustawy z 8 lipca 2005 r. Zaznaczyć także należy, że koniecznym jest przy tym wskazanie, że postępowanie w tym przedmiocie wszczynane jest na wniosek strony (art. 5 ust. 1 ustawy), a ciężar udowodnienia spełnienia przesłanek nabycia prawa do rekompensaty spoczywa na jednostce ubiegającej się o to prawo (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 742/10 i z 27 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK Sygn. akt I SA/Wa 660/19 900/12). To ona, zgodnie z art. 6 ustawy, winna dołączyć do wniosku dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Dowodami tymi mogą być w szczególności: urzędowy opis mienia, orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów Republiki Białorusi, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw (art. 6 ust. 4 ustawy). W przypadku braku dokumentów zawierających urzędowy opis mienia lub orzeczenia wydanego przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, dowodami mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy:
1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej;
2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2014 r. poz. 518 z późn. zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty (art. 6 ust. 5 ustawy). Wszystkie powołane wyżej dowody spadkobierca obowiązany jest złożyć wraz z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty lub na wezwanie organu (art. 6 ust. 1 i 6 tej ustawy).
Ustawą z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12, wprowadzona została nowelizacja art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. Trybunał Konstytucyjny uznał bowiem, że ww. przepis prowadzi do podziału byłych właścicieli nieruchomości zabużańskich, spełniających pozostałe warunki przyznania rekompensaty ustalone przez zaskarżoną ustawę, na dwie grupy, w zależności od ich miejsca zamieszkania. I tak osoby, które miały w dniu 1 września 1939 r. miejsce zamieszkania na byłym terytorium państwa polskiego uzyskują potwierdzenie prawa do rekompensaty, zaś osoby, które nie miały w tym dniu miejsca zamieszkania na kresach wschodnich i w stosunku do których wydawane są decyzje odmawiające potwierdzenia im prawa do rekompensaty. W związku z tym w miejsce dotychczasowego wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej wprowadzono przesłankę miejsca zamieszkania na tym terytorium ale w rozumieniu przepisów prawa obowiązującymi przed dniem 1 września 1939 r., a nie obecnie
Ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wyjaśnia jednak, co należy rozumieć pod pojęciem "zamieszkiwanie", lecz odsyła w tym zakresie poprzez art. 2 pkt 1 do przepisów art. 3 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz.U. poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz.U. z 1932 r. poz. 934), lub też § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz.U. poz. 489).
I tak, zgodnie z art. 3 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. miejscem zamieszkania jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu, jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania - właściwe jest prawo miejsca, w którym skupia się główny i przeważający zakres jego działalności. Stosownie natomiast do art. 24 kodeksu postępowania cywilnego, powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma zamieszkanie. Miejscem zamieszkania jest miejscowość, w której pozwany przebywa z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli pozwany ma zamieszkanie w kilku miejscach, powód może wytoczyć powództwo według któregokolwiek z tych miejsc. Zgodnie zaś z § 9 ww. rozporządzenia z 23 maja 1934 r. za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania.
W myśl powołanych przepisów miejscem zamieszkiwania obywatela polskiego jest miejscowość, w której mieszka on z zamiarem stałego pobytu. Zamieszkiwanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do danego miejsca, na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości (corpus) oraz wola, zamiar stałego pobytu (animus). Oba te elementy muszą występować łącznie. Nie stanowi zatem o miejscu zamieszkania w rozumieniu powyższego przepisu to, że następuje jedna z wymienionych wyżej przesłanek polegająca tylko na zamieszkaniu w określonym miejscu w sensie fizycznym, jednak bez zamiaru stałego pobytu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 1784/18).
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że Z. V. była właścicielem nieruchomości położonej w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...] Nie jest kwestionowana również przesłanka posiadania przez nią obywatelstwa polskiego. Organ uznał natomiast, że nie została spełniona przesłanka zamieszkiwania na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, co w konsekwencji oznacza, że nie mogła ona tego terytorium opuścić, ani na nie powrócić w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Jak wynika bowiem z akt sprawy przed wybuchem II wojny światowej całość jej życia koncentrowała się w [...], tu przebywała wraz z rodziną, tu też kształciły się jej dzieci. Nie było kwestionowane, że Z. V. posiada majątek w [...] Strony podkreślały, że majątek ten stanowił źródło utrzymania rodziny. Był on bowiem przedmiotem umowy dzierżawy na mocy której został oddany do używania i czerpania pożytków osobom trzecim w zamian za czynsz dzierżawny. Organ zasadnie uznał w tej sytuacji, że sam fakt posiadania majątku przez poprzedniczkę prawną skarżących nie stanowi wystarczającej przesłanki do uznania, że było to jej drugie miejsce zamieszkania. Nie zostało mianowicie wykazane aby z majątkiem tym Z. V. zachowała związek tego rodzaju, który pozwalałby na stwierdzenie, że ma wolę pobytu w nim, przebywa tam okresowo (wakacje, uroczystości rodzinne) i tam też koncentruje się życie jej rodziny.
Z całokształtu dokumentacji zgromadzonej w sprawie wynika natomiast, że miejscem zamieszkania Z. V. była wyłącznie [...]. We wniosku z [...] lipca 2014 r. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty skarżące wyjaśniały, że Z. V. w latach 30-tych ubiegłego wieku mieszkała w [...] przy ul. [...] . Tu było jej centrum życiowe, tu też odbierany był czynsz dzierżawny za majątek w [...]. Powyższy adres wskazany był też w piśmie uzupełniającym z [...] października 2014 r., w którym pełnomocnik skarżących stwierdził, że pod rządami ustawy z 8 lipca 2005 r. w jej pierwotnym brzmieniu, jej mocodawcy, jak również ich poprzednicy prawni, nie mogli skutecznie wystąpić z wnioskiem o rekompensatę za mienie pozostawione na byłych terenach RP, właśnie dlatego, że w dniu 1 września 1939 r. zarówno K. J. jak i Z. z J. V. zamieszkiwali w [...] przy ul. [...], nie tracąc jednak swojego podstawowego miejsca zamieszkiwania, jakim był majątek Z. Skarżacy podnosili wprawdzie, że Z. z J. V. przebywała w [...] wyłącznie z uwagi na konieczność kształcenia swoich synów, natomiast jej majątek, a przede wszystkim majątek jej synów, znajdował się w [...] i stanowił podstawę utrzymania całej rodziny jednakże nie wykazano jakiegokolwiek dowodu potwierdzającego, że jej wolą był powrót na Kresy. Zasadnie organ wskazał, że kluczowe w niniejszej sprawie dla ustalenia miejsc zamieszkania Z. V. była okoliczność oddania przedmiotowej nieruchomości w dzierżawę. Z treści umowy dzierżawy z 30 kwietnia 1936 r. wynika, iż J. J. oddała majątek Z., o pow. ok. [...] ha: B. M., M. G. i M. C. (osobom trzecim) w dzierżawę na okres 5 lat, poczynając od 1 stycznia 1937 r. do 1 stycznia 1942 r. zachowując wyłącznie prawo do jego czasowej lustracji. Nie udowodniono jednakże aby kiedykolwiek Z. V. czy J. J. z tego prawa skorzystały. W ocenie Sądu zastrzeżenie prawa do czasowej lustracji majątku oddanego w dzierżawę osobom trzecim nie oznacza jednak woli w nim zamieszkiwania lecz znacząco tę wolę ogranicza. To dzierżawca bowiem uzyskuje (czasowo w miejsce właściciela) prawo do korzystania z nieruchomości, posiadania jej i pobierania pożytków. Wydzierżawiający nie traci prawa własności, lecz traci posiadanie i możność korzystania z niej w sensie fizycznym w zamian za określone świadczenie finansowe – czynsz.
Jak wynika z uchwały wyroku Najwyższego Trybunału Administracyjnego z 20 kwietnia 1932 r. sygn. L. Rej. 3681/30 dożywotnie użytkowanie całego majątku spadkowego po K. J. przypadło z mocy testamentu żonie J. J. To ona nim zarządzała. Zatem racje ma organ twierdząc, że to J. J., a nie jak twierdzą konsekwentnie skarżące Z. V., zarządzała i sprawowała kontrolę nad majątkiem Z. bezpośrednio przed wybuchem II wojny światowej. Ona też oddała ten majątek w dzierżawę sama przebywając i zamieszkując w [...]. § 3 umowy dzierżawy wskazywał, że dzierżawcy: B. M., M. G. i M. C. zobowiązali się solidarnie wpłacać roczną tenutę dzierżawną wynoszącą [...] zł J. J. w jej mieszkaniu w [...] przy ul. [...] nr [...]. Natomiast § 13 umowy zawierał regulację, wspominanego wyżej, uprawnienia właściciela dokonywania lustracji majątku w każdym czasie majątku, i w związku z tym pozostawienia dla niego do dyspozycji pokoju oraz koni ze stacji. Jednak, co należy powtórzyć, strony nie wykazały aby z możliwości tej Z. V. skorzystała. Z treści znajdujących się w aktach dokumentów, w tym zawierających stanowiska stron, jednoznacznie wynika, że Z. V. zamieszkiwała w [...], tam koncentrowało się jej centrum życiowe, zaś majątek Z. stanowił źródło dochodu dla rodziny, podstawę jej utrzymania. Brak jest dowodów wskazujących na wolę zamieszkiwania przez Z. V. w Z. a także na zamiar jej powrotu kiedykolwiek do tego majątku. Brak jest dowodu obrazującego jakąkolwiek aktywność Z. de V. w tym majątku poprzez nawet okresowe pobyty, jej więź z tym majątkiem, na co próbują wskazywać strony. Z dokumentów znajdujący się w aktach wynika również, że skoro przed wojną majętność w [...] została wydzierżawiona na okres kilku lat (1937-1942), to oznacza to, że była ona we władaniu osób trzecich już przed wybuchem wojny, a właściciel nie mógł swobodnie nią dysponować (czyli swobodnie w niej przebywać i zamieszkiwać). Strony nie kwestionują, że majątek ten został opuszczony przez poprzedników prawnych skarżących przed wybuchem wojny. Oddanie w dzierżawę oznacza, że miejsce to nie mogło stanowić dodatkowego miejsca zamieszkania poprzedników prawnych skarżących gdyż prawo dysponowania tą nieruchomością zostało scedowane na osoby trzecie, które zobowiązały się wyłącznie do udostępnienia pokoju na wypadek i czas lustracji, która faktycznie nie miała miejsca. Zatem nie można uznać, że zamiar powrotu Z. \/. na Kresy do swego majątku, udaremniła wyłącznie wojna.
Organy zatem prawidłowo przyjęły, że centrum życiowe Z. V. znajdowało się na obecnym terytorium Polski (w [...] ), a nie w [...], który to majątek w dniu 1 września 1939 r. był wydzierżawiony i nie stanowił jej centrum życiowego – drugiego miejsca zamieszkania. W myśl obowiązujących wówczas przepisów, na o wskazano wyżej, w sytuacji posiadania kilku miejsc zamieszkania ważne było ustalenie, gdzie skupia się główny i przeważający zakres działalności, pod pojęciem której mieści się czasowo najdłuższy pobyt, wykonywanie pracy, prowadzenie bieżących spraw codziennych, nie mieści się zaś czasowy pobyt w celu załatwiania konkretnych spraw. Chodzi bowiem o rzeczywiste zamieszkiwanie. Za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania (§ 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności). Z tym, że chodzi tu o zachowanie faktycznego związku z majętnością poprzez chociażby okresowe w nim przebywanie, realizowane w nim określonych celów czy zadań. Dzierżawa związek z majętnością w tym znaczeniu przerywa gdyż posiadanie, czerpanie korzyści i faktyczne w nim przebywanie zostaje przeniesione na osoby trzecie, pozostawiając związek prawny – prawo własności oraz prawo pobierania czynszu.
Sąd zwraca także uwagę, że ciężar dowodzenia faktów mających wpływ na ustalenie przesłanki zamieszkania nie spoczywa wyłącznie na organie, lecz przede wszystkim na stronie, która powinna wykazać istotne współdziałanie w poszukiwaniu środków dowodowych i prezentacji racji, co wynika nie tylko z brzmienia art. 6 ustawy z 8 lipca 2005 r., ale i z obecnie obowiązującej regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 listopada 2016 r. sygn. akt II GSK 3721/16). Nie można przerzucać całego ciężaru dowodowego w tego rodzaju postępowaniach na organ, bo zasadą jest obowiązek wykazania relewantnych okoliczności faktycznych przez stronę, ergo działanie organu mające umocowanie w regułach postępowania administracyjnego ma tylko charakter uzupełniający (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 742/10; z 6 lutego 2015 r. sygn. akt I OSK 1295/13). Zatem skutki niewykazania wymaganych ustawą faktów i przesłanek spornego uprawnienia muszą co do zasady obciążać stronę.
Racje ma również organ, że w aktach sprawy brak jest dowodu wskazującego na zamiar stałego czy chociażby czasowego przebywania przez Z. V. w majątku [...], a skarżące nie wykazały, aby Z. V. aż do wybuchu wojny zachowała związek z domem rodzinnym chociażby poprzez czasowe tam pobyty oraz aby zamierzała powrócić na tereny byłego terytorium RP po zakończeniu edukacji jej dzieci.
W niniejszej sprawie organy wnikliwie i rzetelnie prowadziły postępowanie dowodowe, które zakończył negatywny wynik archiwalnej kwerendy, czym w ocenie sądu, organ wyczerpał możliwości odnalezienia dowodów. Tu wskazać należy na znajdujące się w aktach pismo z [...] maja 2017 r., znak: [...], którym Wojewoda zwracał się z zapytaniem do Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w [...] o wystąpienie do właściwego Archiwum w celu wydobycia dokumentów archiwalnych potwierdzających m.in. zamieszkiwanie przez Z. z J. V. w nieruchomości położonej w miejscowości [...], woj. [...], takich jak np. dokumenty notarialne, księgi hipoteczne i księgi wieczyste, ponadto o udzielenie informacji, czy zachowały się listy wyborcze do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej za rok 1939, w których widnieje nazwisko Z. z J. V.. Również na odpowiedź z [...] sierpnia 2017 r., znak: [...], w której Wicekonsul Generalny RP w [...] wskazał, iż kwerenda przeprowadzona w Państwowym Archiwum Obwodu [...] w sprawie wydobycia dokumentów dotyczących mienia [...] pozostawionego przez Z. z J. V. w miejscowości [...] nie przyniosła pozytywnego rezultatu.
Reasumując wskazać należy, że analiza treści zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organy obu instancji prawidłowo dokonały ustalenia spornej przesłanki z art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r., tj. przesłanki zamieszkiwania przez właściciela nieruchomości pozostawionej na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Biorąc pod uwagę treść dokumentacji zgromadzonej w sprawie, w ocenie Sądu, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji prawidłowo uznał na podstawie oceny całokształtu materiału dowodowego, że Z. V. nie miała miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. , jak również w aktach brak jest dowodów o posiadaniu przez nią przed wybuchem wojny "dodatkowego" miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej – w miejscowości [...] - w rozumieniu przepisów wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. Organy orzekające w sprawie wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzyły przy tym stan faktyczny sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 kpa), szczegółowo wyjaśniły motywy, jakimi kierowały się przy rozstrzyganiu tej sprawy oraz uzasadniły swoje orzeczenie (art. 107 § 1 i 3 kpa).
Odnosząc się do załączonych do skargi dokumentów stwierdzić należy, że dotyczą one stanu na dzień [...] marca 1931 r., i w żaden sposób nie stanowią dowodu na zamieszkanie Z. V. w majątku [...] w dniu 1 września 1939 r., który w dniu wybuchu wojny znajdował się we władaniu osób trzecich, jak wynika ze znajdującej się w aktach sprawy umowy dzierżawy. Dokumenty te jak słusznie wskazują skarzące potwierdzają prawo dożywotniego zarządzania tym majątkiem przez J. J. oraz prawo własności do tego majątku Z. V. lecz w żadnym wypadku nie stanowią dowodu potwierdzającego, ze Z. V. posiadała dodatkowe miejsce zamieszkania w [...]. Strony nie przedstawiły dowodów wskazujący na to, że aktywność życiowa Z. V. koncentrowała się także w [...], dowodów, które wskazywałyby na istnienie więzi o charakterze emocjonalnym, zawodowym czy towarzyskim, takich które pozwoliłyby na stwierdzenie, że jest to ośrodek jej życia, a nie wyłącznie źródło dochodu (z tytułu umowy dzierżawy).
Jednocześnie podkreślenia wymaga okoliczność, że niniejsze postępowanie prowadzone jest od [...] lipca 2014 r., a przez cały okres jego trwania skarżące reprezentowane są przez profesjonalnych pełnomocników, i miały możliwość zgłoszenia wniosków dowodowych. Żądanie skarżących, na obecnym etapie postępowania, przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron, jest spóźnione, gdyż skarżące miały ponad pięć lat na składanie wniosków dowodowych na potwierdzenie zaistnienia przesłanek ustawowych w tym wypadku potwierdzenia zamieszkania Z. V. w majątku [...].
W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w sentencji oddalając obie skargi w całości.