I SA/Wa 1950/21

I SA/Wa 1950/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-09-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-08-20
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Dariusz Pirogowicz /przewodniczący/
Dorota Kozub-Marciniak /sprawozdawca/
Łukasz Trochym
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 661/23 - Wyrok NSA z 2024-09-26
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargi
Powołane przepisy
Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
art. 7,  art. 8,  art. 77  par. 1,  art. 80,  art. 107  par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 2,  art. 3,  art. 5
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak (spr.), sędzia WSA Łukasz Trochym, po rozpoznaniu w dniu 22 września 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skarg D. T. i C. H. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 czerwca 2021 r. nr DAP-WOSR-7280-231/2019/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargi.
Uzasadnienie
C. H. i D. T. (dalej, jako: skarżący) wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargi na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 czerwca 2021 r. znak DAP-WOSR-7280-231/2019/AM w przedmiocie odmowy przyznania prawa do rekompensaty.
Stan sprawy przedstawia się następująco.
Wnioskiem z dnia 22 grudnia 2008 r. H. P. wystąpiła do Wojewody Mazowieckiego o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez O. R. i B. R. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, w majątku P..
Następnie wnioskiem z dnia 31 grudnia 2008 r. C.H., R. K. i S. H. wystąpili do Wojewody Podlaskiego o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. R. następujących nieruchomości:
w miejscowości P., o pow. ok. 1000 ha, składającej się z gruntów rolnych o pow. ok. 999 ha, gruntów zabudowanych o pow. ok. 1 ha domem, szklarnią, tartakiem, młynem, kortami tenisowymi, budynkami gospodarczymi, budynkami fabrycznymi, przystanią nad jeziorem i innymi;
w miejscowości B., o pow. ok. 1000 ha, na którą składały się: grunty rolne o pow. ok. 999 ha, gruntów zabudowanych o pow. ok. 1 ha domem mieszkalnym, budynkami gospodarskimi i innymi;
w miejscowości W., o pow. ok. 1000 ha, na którą składały się grunty rolne o pow. ok. 999 ha, gruntów zabudowanych o pow. ok. 1 ha domem mieszkalnym, budynkami gospodarskimi i innymi.
Zawiadomieniem z dnia 19 stycznia 2012 r. Wojewoda Mazowiecki przekazał zgodnie z właściwością Wojewodzie Podlaskiemu ww. wniosek H. P..
Postanowieniem z dnia 29 listopada 2012 r., Minister Administracji i Cyfryzacji uznał, że Wojewoda Podlaski jest właściwy miejscowo w sprawie rozpatrzenia wniosku H. P. oraz C.H., R.K. oraz S. H. o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez O.R. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, położonych w majątku P., folwarku B. oraz folwarku W..
W aktach sprawy zgromadzono następujące dowody świadczące o pozostawieniu nieruchomości przez O. R.:
notarialny odpis wydanego przez Centralne Państwowe Archiwum L. "Zaświadczenia dot. majtku nieruchomego" Nr [...] z dnia 12 maja 2009 r. wraz z tłumaczeniem przysięgłym, w dokumencie wpisano: "W zasobach archiwalnych Zarządu Wojewódzkiego w W. znajduje się:
• w spisie (bez daty: data pisma przewodniego 1925-02-25) właścicieli — płatników podatku gruntowego posiadających ponad 30 dziesięcin ziemi na terenie gminy L. (L.) powiat D., jest zapisany R. O. w miejscowości P. (P.) posiadający 711,77 ha ziemi (dokument sporządzony w języku polskim),
• w spisie (bez daty; data pisma przewodniego 1933-12-22) właścicieli ziemskich powiatu D. posiadających ponad 100 ha ziemi jest zapisany R. O. posiadający 4116 ha ziemi w miejscowości P.(P.) gmina J. (nazwa miejscowości jak w dokumencie; dokument sporządzony w języku polskim),
• w zasobach archiwalnych Izby Rolniczej w W., w spisie (bez daty; sprawa z 1938 r.) gospodarstw rolnych o powierzchni ponad 50 ha w powiecie D., w rubrykach: "Nazwisko i imię", "Miejscowość" i "Ilość ha" odpowiednio jest zapisane: "R. O.", "P. (P.) S. i B. (B.) i "1100" (nazwa miejscowości - tak w dokumencie; dokument sporządzony w języku polskim). "
Do ww. zaświadczenia dołączono poświadczone notarialnie odpisy dokumentów stanowiących podstawę informacji zawartych w przedmiotowym zaświadczeniu;
Protokół z dnia 9 października 2012 r., znak: [...], z przyjęcia oświadczenia świadka I. K. pouczonego o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań;
Protokół z dnia 9 października 2012 r., znak: [...], z przyjęcia oświadczenia świadka J. M., pouczonego o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań;
Protokół z dnia 9 października 2012 r., znak: [...], z przyjęcia oświadczenia świadka W. M., pouczonego o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia pisma Urzędu Wojewódzkiego w W. z dnia 3 marca 1939 r. skierowanego do Wydziału Hipotecznego przy Sądzie Okręgowym w W. o zamieszczenie wzmianki w dziale III ksiąg wieczystych nieruchomości ziemskich: P. (Nr. Hip. [...]) i Wierzchy (Nr. Hip. [...]). Grunty o obszarze 750,2830 ha miały zostać wyłączone z parcelacji;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia pisma Urzędu Wojewódzkiego W. z dnia 23 lutego 1937 r., z którego wynika, że nieruchomość ziemska P. i W., według imiennego wykazu na rok 1937 stanowiąca własność O. R., obszar 275 ha, została poddana przymusowemu wykupowi, z zastrzeżeniem, że przymusowy wykup zostanie wykonany, o ile do dnia 15 lutego 1938 r. ww. obszar nie zostanie rozparcelowany lub sprzedany Państwowemu Bankowi Rolnemu;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia decyzji Zarządu W. Banku Ziemskiego Nr [...] z dnia 20 lipca 1936 r. z której wynika, że nieruchomość ziemska W., należąca do O. R., obciążona pożyczką, stanowiącą wierzytelność na rzecz W. Banku Ziemskiego, została wystawiona na licytację, którą wyznaczono na dzień 12 grudnia 1936 r.;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia decyzji Zarządu W. Banku Ziemskiego Nr [...] z dnia 31 grudnia 1936 r. Nieruchomość ziemska W., należąca do O. R., obciążona pożyczką, stanowiącą wierzytelność na rzecz W. Banku Ziemskiego, została zdjęta z licytacji, wobec częściowej spłaty należności względem Banku;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia nakazu zapłaty z dnia 8 marca 1934 r., dotyczącego zapłaty Bankowi Związku Spółek Zarobkowych, między innymi przez O. R. należności z tytułu weksli;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia aktu Kaucji z dnia 6 października 1933 r., z którego wynika, że O. R., jako właściciel majątku ziemskiego W., o powierzchni 367 ha na hipotece majątku, zapisuje kaucję na rzecz D. Powiatowego Banku Spółdzielczego;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia wypisu z dnia 24 lutego 1927 r. księgi wieczystej folwarku W. o powierzchni 395,85 ha;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia rejestru szacunkowego folwarku W. z dnia 20 lipca 1928 r., z którego wynika, że właścicielem majątku był O. R.. Folwark miał powierzchnię 395,05 ha, w tym 2,6345 ha gruntów "pod siedzibą", 118,3775 ha gruntów ornych, 90,5880 ha łąk oraz 183,45 ha nieużytków. W powyższym dokumencie wymienione zostały również budynki wchodzące w skład ww. folwarku, określono materiał z jakiego zbudowano ich ściany i dach, czy posiadały fundament, a także określono ich stan zużycia;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia rejestru szacunkowego z dnia [...] lipca 1928 r. folwarku P. (S.) i B. (położonego w gminie L., powiecie [...]) z którego wynika, iż właścicielem majątku był O. R.. Majątek miał pow. 649,6870 ha, w tym 8,4672 ha gruntów "pod siedzibą", 219,7238 gruntów ornych, 113,6014 ha łąk, 25,5427 ha pastwisk, 240,8213 ha lasów oraz 41,5205 ha nieużytków. Wskazano, iż dominującymi gatunkami drzewa były świerki, sosny, brzozy w wieku od 15 do 40 lat. W powyższym dokumencie wymienione zostały również budynki wchodzące w skład ww. majątku, określono materiał z jakiego zbudowano ich ściany i dach, czy posiadały fundament, a także określono ich stan zużycia;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia zaświadczenia W. Banku Ziemskiego Nr. Dz. [...] z dnia 14 lipca 1939 r. określającego wysokość obciążenia nieruchomości P., stanowiącej własność O. R.;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia dokumentu z W. Banku Ziemskiego Nr [...], z dnia 12 czerwca 1939 r., skierowanego do O.R., informującego, że Bank skreśla z listy licytacyjnej nieruchomości P.;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia pisma Komornika Sądu Grodzkiego w L. z dnia 9 stycznia 1939 r. z którego wynika, iż z majątku P. (nr hip. [...]), będącego własnością O. R., prowadzona była egzekucja na poczet zaległości podatkowych;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia wniosku Starostwa Powiatowego w W. z dnia 28 grudnia 1937 r. skierowanego do Wydziału Hipotecznego Sądu Okręgowego w W., dotyczącego dokonania wpisu w hipotece, z którego wynika, że Starosta Powiatu D., orzeczeniem z dnia 20 grudnia 1937 r. dokonał zezwolenia na parcelację części majątku P. i folwarku W ., o łącznej powierzchni 292,74 ha, należącego do O.R.;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia orzeczenia Starosty Powiatowego D. o w G., Nr [...] z 14 grudnia 1937 r., ustalającego, że z nieruchomości ziemskich P., W. i B., o ogólnym obszarze 1068 ha 5400 m2, nie podlega obowiązkowi parcelacyjnemu: 750 ha 2830 m2, natomiast pozostały obszar: 318 ha 2570 m2, stanowi nadwyżkę podlegająca parcelacji;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia orzeczenia Starosty Powiatowego D. w G., Nr. [...], z dnia 20 grudnia 1937 r. udzielającego zezwolenia na przystąpienie do parcelacji części majątku P. i folwarku W., o łącznej powierzchni 292,74 ha, należącego do O.R.. 153,77 ha gruntów z majątku P. oraz 138,97 ha gruntów z folwarku W.;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia zaświadczenia Nr [...] z dnia 23 października 1937 r., dotyczącego uregulowania prawa własności działki gruntu o obszarze 2 ha 7735 m2, wydzielonej z majątku P., własność O. R., na rzecz nabywcy tej działki M.T.;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia decyzji W. Banku Ziemskiego, Nr [...] z dnia 29 grudnia 1934 r., orzekająca o zdjęciu z licytacji nieruchomości P., własność O. R., w związku z częściową spłatą pożyczki Nr [...];
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia decyzji W. Banku Ziemskiego Nr [...] z dnia 17 października 1930 r., o zwolnieniu na wniosek B. R. od zastawu postaci parceli Nr [...] o obszarze 87,2984 ha, wchodzących w skład majątku P.;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia decyzji Zarządcy Państwowego nad mieniem byłego P. Banku Ziemskiego, Nr [...], z dnia 10 sierpnia 1927 r., dotycząca zabezpieczenia wierzytelności z majątku P., należącego wówczas do O.R.. Wpis w dziale IV księgi wieczystej, dotyczący zabezpieczenia na powyższej nieruchomości pożyczki przeliczonej na złote, 16.400, spłacalnej wraz z odsetkami oraz kosztami w ciągu 66 lat;
Uwierzytelniona przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopia wypisu księgi wieczystej nieruchomości P. o powierzchni 594,67 dziesięcin;
Przetłumaczone na język polski przez tłumacza przysięgłego zaświadczenie wydane przez Centralne Archiwum Państwa L. "o majątku nieruchomym O. R. i B. R." Nr [...] z dnia 20 grudniu 2013 r., w dokumencie wpisano:
W zbiorach archiwum Zarządu województwa [...] znajduje się:
• Spis płatników-właścicieli podatku rolnego gminy L. (L.) powiatu D., posiadających ponad 30 ha ziemi (bez daty; data pisma przewodniego 1925-02-25), w którym wpisany jest R. O., w miejscowości P. (P.), że posiadał 711,77 ha ziemi i w miejscowości J. (J.) - 368,42 ha ziemi;
• Spis właścicieli w powiecie D., posiadających ponad 100 ha ziemi (bez daty; data pisma przewodniego 1933-12-22), w którym wpisany jest R. O., w gminie J. w miejscowości P. (P.), że posiadał 4116 ha ziemi (nazwa miejscowości - tak w dokumentach; dokumenty są w języku polskim),
• W zbiorach archiwum Izby Rolniczej w W., w spisie gospodarstw powiatu D., powyżej 50 ha (bez daty; sprawa z 1938 r.) w rubryce "Imię i nazwisko", "Miejscowość" i "Ilość ha" odpowiednio wpisane jest "R. O.", "P. (P.) S. i B.(B.)" i "1100" (nazwa miejscowości - tak w dokumentach; dokumenty są w języku polskim),
dwa podania Pana O. R. z dnia 10 czerwca 1939 r. skierowane do Zarządu W. Banku Ziemskiego w sprawie skreślenia z listy licytacyjnej majątku P. i P. z uwagi na fakt, że majtek ten "podlega parcelacji wywłaszczeniowej",
pismo W. Banku Ziemskiego o uwzględnieniu podania z dnia 12 czerwca 1939 r. i skreśleniu z listy licytacyjnej majątku P.,
Zaświadczenia W. Banku Ziemskiego nr. Dz. [...] z dnia 14 lipca 1939 r. dotyczące odsetek zapłaconych od pożyczek nr [...] i [...] obciążających majątek P. będący własnością O. R.,
uwierzytelnioną przez Centralne Archiwum Państwa L. kserokopię planu parcelacji majątku P. folwark W. i folwark B. sporządzony w 1937 r. przez J. S. o łącznej powierzchni przeznaczonej do parcelacji w 318,2867,
kserokopię Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 lutego 1937 r. (Dz. U. z 1937 r. Nr 10 poz. 74) o ustaleniu na rok 1937 wykazu imiennego nieruchomości podlegających przymusowemu wykupowi wydanego na podstawie art. 19 cz. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. R. P. z 1926 r. Nr 1, poz. 1) oraz art. 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 19 grudnia 1927 r. o terminach ogłaszania i wykonania planów parcelacyjnych i wykazów imiennych nieruchomości podlegających wykupowi na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 114, poz. 973) na podstawie § 2 pkt 81 ww. aktu w województwie [...], w powiecie [...], obowiązkowi parcelacyjnemu ze skutkami przewidzianymi w powołanej ustawie podlegają obszary z następujących nieruchomości ziemskich: 275 ha z nieruchomości: P. i W. stanowiących własność O. R.;
kserokopia dokumentacji fotograficznej oraz własnoręcznie wykonane rysunki przedstawiające nieruchomości pozostawione przez O. R.;
Oświadczenie H. P. z podpisem poświadczonym notarialnie "Opis dworu cioci B. R. P., woj. [...] - poczta P."- (k.462-470),
oryginał oraz tłumaczenie przysięgłe zaświadczenia archiwalnego z dnia [...] lutego 2015 r. Nr [...] wystawionego przez Regionalne Archiwum Państwowe w M.. Z dokumentu tego wynika, że w "dokumentach archiwalnych W. Okręgowego Urzędu Gospodarki Przestrzennej według spisu majątków powiatu D. — wymiary gruntów ponad 100 hektarów ze wskazaniem ich właścicieli w roku 1923 istnieją dane, że obywatel O. R., niemiec w n. p. P. gminy L. powiatu D. władał ziemią o łącznej powierzchni 558 ha, w tym uprawna - 415ha, lasy — 40ha. W dokumentach archiwalnych zbiorów W. Urzędu Wojewódzkiego (decyzja Wojewody W. i Urzędu Gospodarki Przestrzennej okręgu W. dotycząca wymiarów gruntów ponad 180 hektarów ze wskazaniem ich właścicieli w roku 1927) istnieją dane, że obywatel O. R. w n. p. P. gminy L. powiatu D. władał ziemią o łącznej powierzchni 312,29 ha, w tym ziemie uprawne, łąki, pastwiska — 271,10 ha; w n. p. W. gminy L. powiatu D. władał ziemią o łącznej powierzchni 377,84 ha, w tym ziemie uprawne, łąki, pastwiska - 201,65 ha. W dokumentach archiwalnych zbiorów W. Urzędu Wojewódzkiego według spisu właścicieli ziemskich powiatu D. o władanie ziemią ponad 180 hektarów istnieją dane o posiadaniu ziemi w roku 1931 przez O.R. w n. p. P.gminy L. powiatu D. o ogólnej powierzchni ziemi 713,37 ha, w tym ziemie uprawne — 321,73 ha, pastwiska -10,92 ha, lasy — 95,88 ha, nieużytki — 330,47 ha; w n. p. W. gminy L. powiatu D. władał ziemią o ogólnej powierzchni 369,30 ha (369,74 ha), w tym ziemie uprawne — 197,74 ha (104,32 ha)";
uwierzytelnioną przez Centralne Archiwum Wojskowe kopię mapy z 1933 r. z podziałem administracyjnym powiatu D., woj. w.;
uwierzytelnioną przez Centralne L. Archiwum Państwowe kopię planu majątku P.;
uwierzytelnioną przez Centralne L. Archiwum Państwowe kopię projektu podziału folwarku W.;
uwierzytelnioną kopię planu majątku W.;
Potwierdzoną za zgodność z oryginałem przez GUS kopię wykazu miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom I - Województwa W., z którego wynika że wg stanu na dzień 9 grudnia 1931 we folwarku B. były 2 domy i zamieszkiwało go 10 osób, w majątku P. 7 domów i 77 osób oraz w Folwarku W. 3 domy i 25 osób;
wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom I - Województwa W. wydanego w dniu 1 maja 1938 r.;
poświadczone notarialnie kopie dokumentów pozyskanych z archiwum [...], a świadczące o przynależności Pani B. R. do spółdzielni mleczarskiej "P.." (k. 533-547);
oświadczenia H.P. (z dnia 18 maja 2016 r.), C. H. (z dnia 13 kwietnia 2016 r.) i R. K. (z dnia 4 kwietnia 2016 r.) o wskazaniu formy realizacji prawa do rekompensaty;
protokół przesłuchania w dniu 20 marca 2019 r. w Mazowieckim Urzędzie Wojewódzkim świadka R. N.;
Decyzją z dnia 20 września 2013 r., znak: WG.III.PZ.7725/1852/09, Wojewoda Podlaski odmówił S. H. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP stwierdzając, iż ww. nie należy do grona spadkobierców właściciela pozostawionej nieruchomości O.R..
Decyzją z dnia 26 czerwca 2014 r., znak: WG.III.PZ.7725/1852/09, Wojewoda Podlaski odmówił C.H., R.K. oraz H.P. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP. W uzasadnieniu wskazano, że wnioskodawcy nie udowodnili, że potencjalny właściciel pozostawionego mienia O.R. do dnia wyjazdu do Polski (data wyjazdu nieznana) na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. był zmuszony opuścić byłe terytorium RP.
Decyzją z dnia 6 sierpnia 2014 r., znak: DRiR-MA-580-330/14 Minister Skarbu Państwa uchylił ww. decyzję Wojewody Podlaskiego w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że w świetle zebranych dowodów nie ulega wątpliwości, ze O. R. opuścił byłe terytorium RP, zaś opuszczenie to musiało nastąpić w czasie wojny lub bezpośrednio po jej zakończeniu, a zatem przeniesienie się przez O. R. na obecne terytorium pozostawało w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Ponadto organ odwoławczy uznał, że podjęte przez organ I instancji działania w zakresie dotyczącym rodzaju i powierzchni nieruchomości są niewystarczające i zobowiązał Wojewodę Podlaskiego do podjęcia czynności mających na celu pozyskanie dokumentów dotyczących nieruchomości z archiwów [...].
Decyzją z dnia 26 sierpnia 2015 r., znak: WG.III.PZ.7725/1852/09, Wojewoda Podlaski odmówił C.H., R.K. oraz H.P. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP. W uzasadnieniu wskazano m.in., że zgromadzone w aktach oświadczenia świadków I. K., J.M. oraz W. M., złożone do protokołu w dniu 9 października 2012 r. mimo, iż spełniają wymogi formalne są niewiarygodne.
Decyzją z dnia 14 października 2015 r., znak: DRiR.580.640.2015.1.MD, Minister Skarbu Państwa uchylił ww. decyzję Wojewody Podlaskiego w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji wskazując w uzasadnieniu, że organ I instancji nie podjął wystarczających działań zmierzających do ustalenia stanu faktycznego sprawy. Organ odwoławczy zobowiązał Wojewodę Podlaskiego m.in. do przesłuchania świadków I. K., J. M. i W. M., stronę H. P., a także do ustalenia, czy pomiędzy rokiem 1937 i 1938 a wybuchem II wojny światowej doszło do zmian w prawie własności nieruchomości objętych wnioskiem.
Postanowieniem z dnia 30 marca 2016 r., znak: WG-I.7541.24.2016.PZ, Wojewoda Podlaski stwierdził, że H.P., C.H. oraz R.K. spełniają ustawowe wymogi do otrzymania rekompensaty z tytułu pozostawienia przez O.R. nieruchomości położonych poza obecnymi granicami RP, w majątku P., w folwarku B. oraz w folwarku W..
Decyzją z dnia 27 lipca 2016 r., znak: WG-I.7541.24.2016.PZ, Wojewoda Podlaski stwierdził, że H.P., C.H., R.K. przysługuje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez O.R. nieruchomości położonych poza obecnymi granicami RP, w majątku P., w folwarku B. oraz w folwarku W., o wartości [...] zł i orzekła o przyznaniu rekompensaty odpowiednio na rzecz:
H. P. w kwocie 1185 498,85 zł,
C. H. w kwocie 889 124,13 zł,
R.K. w kwocie 592 749,42 zł (k. 870).
Decyzją z dnia 18 lipca 2019 r., znak: WG-I.7541.24.2016.PZ, Wojewoda Podlaski odmówił potwierdzenia C. H., R. K. oraz H. P. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP przez O. R., w stosunku do nieruchomości:
w majątku P., gmina L., pow. [...], woj. [...], o pow. 4116 ha,
folwarku K. w gminie H., pow. [...], woj. [...], o pow. 368,42 ha.
W uzasadnieniu wskazano, że strony zażądały wydania decyzji w stosunku do ww. nieruchomości już po ustawowym terminie zakreślonym przez ustawodawcę na składanie wniosków, zaś modyfikacja złożonego wniosku była możliwa jedynie do dnia 31 grudnia 2008 r. Ponadto wskazano, że dokumentacja zgromadzona w sprawie nie potwierdza informacji podanych przez wnioskodawców i świadków, aby w majątku P. powierzchnia gruntów wynosiła 4116 ha.
Od powyższej decyzji odwołanie złożył C. H..
Zaskarżoną obecnie decyzją Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Białymstoku II Wydział Cywilny z dnia 30 sierpnia 2011 r., sygn. akt [...], spadek po:
• O.R., zmarłym dnia [...] grudnia 1946 r. na podstawie ustawy nabyła żona B. R. w całości,
• B. R., zmarłej dnia [...] października 1980 r. w [...] ([...]), na podstawie ustawy nabyli: siostra A. G. w 4/8 częściach, bratanica C.B. w 2/8 częściach, syn bratanka C.H. w 1/8 części oraz córka bratanka R.K. w 1/8 części.
Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Białymstoku Wydział II Cywilny z dnia 22 lutego 1986 r., sygn. akt [...], spadek po A. G. zmarłej dnia [...] stycznia 1986 r. w C. na podstawie ustawy nabyli: córka D. J. oraz córka H. P., po Vi części każda z nich.
Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Białymstoku Wydział II Cywilny z dnia 20 czerwca 1983 r., sygn. akt [...], spadek po C.B., zmarłej dnia [...] czerwca 1981 r. w B., na podstawie ustawy nabyli: mąż Z. B. w ¼ części, syn A. K. w ¼ części, córka D.K. w ¼ części oraz syn K. B. w ¼ części.
Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Białymstoku Wydział II Cywilny z dnia 19 maja 1986 r., sygn. akt [...], spadek po Z. B. zmarłym dnia [...] lipca 1985 r. w B. na podstawie ustawy nabyli: syn K.B., córka L.D., syn T. B., syn A.B. oraz córka A. B., wszyscy po 1/5 części.
Oświadczeniem z dnia [...] grudnia 2008 r. z podpisem uwierzytelnionym notarialnie, A. K. wskazał C. H. jako osobę uprawnioną do realizacji przysługującego jemu prawa do rekompensaty.
Decyzją z dnia 20 sierpnia 2013 r., sygn. WG.III.PZ.7725/1852/09, Wojewoda Podlaski umorzył postępowanie w części dotyczącej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP na rzecz A.K..
Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie II Wydział Cywilny z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt [...], spadek po H.P., z d. G., zmarłej dnia [...] września 2019 r. w Warszawie, na podstawie ustawy nabyli z dobrodziejstwem inwentarza: syn R.P., córka D. T. oraz córka A. L. w udziałach po 1/3 spadku każde z nich.
Dalej organ wskazał, że organ I instancji odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez O.R. majątku P. w gminie L., pow. [...]. woj, [...], o pow. 4116 ha oraz folwarku K. w gminie H.. pow. [...] woj, [...], o pow. 368,42 ha.
Odnosząc się do nieruchomości położonej w folwarku K., położonego w gminie H., pow. [...], organ podniósł, iż termin przewidziany w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097. dalej, jako ustawa zabużańska lub ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.) ma charakter terminu prawa materialnego o charakterze prekluzyjnym. Warunkiem koniecznym do pozytywnego rozpatrzenia żądania w sprawie rekompensaty jest zatem złożenie stosownego wniosku do dnia 31 grudnia 2008 r. Po upływie zakreślonego przez ustawodawcę terminu uprawnienia do skutecznego domagania się rekompensaty wygasają. Jest to więc okres, który ustawodawca zakreśla dla osób uprawnionych do złożenia wyraźnego oświadczenia czy i w jakim zakresie domagają się oni zrealizowania przysługujących im praw podmiotowych. Wskazanie, po upływie ustawowego terminu, dodatkowych nieruchomości niż wskazane w pierwotnym wniosku nie może być potraktowane jako precyzowanie czy też modyfikacja tego wniosku, bowiem ten wniosek odmiennie kształtuje nawiązany wcześniej stosunek prawny pomiędzy organem a wnioskującym. Jeżeli przepis wskazuje datę, do której osoby uprawnione mogły złożyć wniosek o przyznanie im rekompensaty, a świadczenie to przysługuje za konkretne nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Polski, to - oczywistym jest, że zainteresowani w zakreślonym terminie muszą wyrazić nie tylko wolę skorzystania z przywilejów przyznanych im ustawą, lecz najpóźniej do dnia 31 grudnia 2008 r. zobowiązani są wskazać, za jakie konkretnie nieruchomości żądają przyznania im rekompensaty.
Wnioski złożone w tej sprawie nie obejmowały swym zakresem nieruchomości położonej w folwarku K.. Wniosek z dnia 22 grudnia 2008 r. H. P. dotyczył potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez O. R. i B. R. nieruchomości położonych na byłym terytorium RP, w majątku P.. Kolejny wniosek z dnia 31 grudnia 2008 r. C.H. oraz R.K. obejmował swym zakresem nieruchomości położone na byłym terytorium RP, w majątku P. 1000 ha, w folwarku B. 1000 ha oraz w folwarku W. 1000 ha. Wzmianka o folwarku K. znalazła się dopiero w przedłożonym przez H. P. przy piśmie z dnia 19 grudnia 2011 r. wykazie płatników właścicieli gruntów prywatnych ponad 30 ha gminy [...] pow. [...], a następnie w przedłożonych przez C.H. przy piśmie z dnia 10 października 2012 r. oświadczeniach świadków I. K., J. M. i W. M..
W ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji organ I instancji zasadnie uznał roszczenie stron o przyznanie prawa do rekompensaty za ww. nieruchomość w folwarku K. za rozszerzenie wniosku, co było dopuszczalne, jednakże nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r.
Odnosząc się do żądania przyznania prawa do rekompensaty za nieruchomość położoną w miejscowości P. o pow. 4116 ha organ wskazał, iż brak jest przekonujących dowodów wskazujących na to, aby O. R. był w dacie wybuchu II wojny światowej właścicielem nieruchomości w miejscowości P. o wskazanej powierzchni.
Decyzją z dnia 27 lipca 2016 r. Wojewoda Podlaski potwierdził, że O.R., syn J. i S. w związku z wojną rozpoczętą w 1939 roku, pozostawił mienie nieruchome na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w majątku P., w folwarku B. oraz w folwarku W., o łącznej powierzchni 1068,5400 ha. W dniu 26 października 2016 r. została wypłacona na rzecz spadkobierców O.R. rekompensata wynikająca z ww. decyzji.
Potwierdzając prawo do rekompensaty za ww. majątek, organ I instancji wskazał, że szereg znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, w szczególności uwierzytelnione kopie stron 1-10 księgi hipotecznej nr [...] majątku trwałego folwarku W. oraz uwierzytelnione kopie stron 1-9 księgi hipotecznej nr [...] majątku P. potwierdzają fakt legitymowania się przez O.R. tytułem własności do majątku P., folwarku B. oraz folwarku W.. Wskazano, ze powierzchnia ww. majątków w roku 1927 wynosiła odpowiednio 362,34 dziesięciny, tj. 395,85 ha oraz 594,76 dziesięciny, a następnie na przestrzeni lat 30-tych ulegała zmianom, co potwierdza m.in. uwierzytelniona kopia stron 12-13 ww. księgi hipotecznej nr [...], zawierająca wpis z 4 września 1931 r. oraz uwierzytelniona kopia zaświadczenia z [...] października 1937 r. Sądu Okręgowego w W.. Organ I instancji powołał się również na uwierzytelnioną kopię orzeczenia Starosty Powiatowego D. w G. z dnia 14 grudnia 1937 r., zgodnie z którym obszar nieruchomości ziemskich P., W. i B., będących własnością O. R. na dzień wydania orzeczenia wynosił 1068,5400 ha, w tym 318,2570 ha podlegało parcelacji, natomiast pozostałe 750,2830 ha nie podlegało obowiązkowi parcelacyjnemu. W świetle informacji zawartych w uwierzytelnionej przez Centralne Państwowe Archiwum L. kopii pisma Urzędu Wojewódzkiego w W. z dnia 3 marca 1939 r. skierowanego do Wydziału Hipotecznego przy Sądzie Okręgowym w W. organ wojewódzki przyjął, że powierzchnia przedmiotowych majątków nie zmieniła się, zaś parcelacja części gruntów do dnia sporządzenia wniosku nie została zakończona.
Na potwierdzenie swojego żądania w zakresie potwierdzenia prawa do rekompensaty za pozostawioną przez O. R. nieruchomość w majątku P. o pow. 4116 ha skarżący przywołali:
"Zaświadczenie o majątku nieruchomym O.R. i B. R." Nr [...] z dnia 20 grudnia 2013 r. wraz z tłumaczeniem, z którego wynika, że w zasobach archiwalnych Izby Rolniczej w W., w spisie (bez daty, data pisma przewodniego 1933-12-22) właścicieli ziemskich powiatu D., posiadających ponad 100 ha ziemi jest zapisany R. O. posiadający 4116 ha ziemi w miejscowości P.;
"Zaświadczenie dot. majątku nieruchomego" Nr [...] z dnia 12.05.2009 r. wraz z tłumaczeniem przysięgłym, w którym wpisano: W spisie (bez daty; data pisma przewodniego 1933-12-22) właścicieli ziemskich powiatu D. posiadających ponad 100 ha ziemi jest zapisany R. O. posiadający 4116 ha ziemi w miejscowości P. (P.) gmina J. (nazwa miejscowości jak w dokumencie; dokument sporządzony w języku polskim;
oświadczenia świadków I. K., J. M. oraz W. M., w których ww. podali, że pow. majątku P. w gminie J. wynosiła 4116 ha.
Odnosząc się do ww. zaświadczeń Minister zauważył, iż powołano się w nich na "spis właścicieli w powiecie D., posiadających ponad 100 ha ziemi (bez daty) (k.60). Dokument ten nie jest opatrzony datą, natomiast z wyjaśnień zawartych w zaświadczeniu Centralnego Państwowego Archiwum L. z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...] oraz z dnia [...] maja 2009 r., nr [...], wynika, że musiał zostać sporządzony przed dniem [...] grudnia 1933 r. Tym samym w ocenie organu odwoławczego dokument ten, stanowiący podstawę wydania zaświadczeń nie może być uznany za dowód potwierdzający stan majątkowy Pana O.R. w terminie opuszczenia byłego terytorium RP, tj. we wrześniu 1939 r.
Co do oświadczeń świadków organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w decyzji z dnia 6 sierpnia 2014 r. oraz w decyzji z dnia 14 października 2015 r. Jakkolwiek oświadczenia te spełniają wymogi co do formy, zawarte w ustawie zabużańskiej to w ocenie organu wzbudzają wątpliwości co do tego, czy oświadczenia te zostały złożone przez świadków samodzielnie, co podważa ich moc dowodową.
W ocenie organu odwoławczego wysoce wątpliwym jest, by po ponad siedemdziesięciu latach od wybuchu drugiej wojny światowej świadkowie ci nie tylko pamiętali szczegółowe informacje dotyczące cudzej nieruchomości, ale w dodatku zapamiętali dokładnie te same fakty i szczegóły. Jest to tym bardziej nieprawdopodobne w sytuacji, gdy świadkowie w 1939 r. byli osobami niepełnoletnimi (mieli: 10,14 i 17 lat), a w skład przedmiotowego mienia miało wchodzić kilka majątków, położonych w kilku różnych gminach. Organ zwrócił uwagę, że świadkowie określając precyzyjnie (z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku) powierzchnię poszczególnych majątków określali ją w hektarach, natomiast w odniesieniu do majątku W. powierzchnia została podana w innej jednostce miary, tj. dziesięcinach. Powyższe w ocenie organu odwoławczego świadczy o tym, iż oświadczenia świadków nie zostały złożone w oparciu o wiedzę własną.
Organ dostrzegł również wyraźną sprzeczność między szczegółową wiedzą świadków na temat powierzchni i rodzaju przedmiotowych nieruchomości, której źródłem nie mogły być jedynie własne spostrzeżenia (nie jest przecież możliwe "zaobserwowanie" pow. 711,77 ha), a brakiem wiedzy w kwestiach bardziej elementarnych, tj. co do miejsca położenia nieruchomości oraz osoby ich właściciela. Zdaniem świadków majątek P. i B. położony był w gminie P., tymczasem ze zgromadzonych w sprawie dokumentów, w szczególności rejestru szacunkowego ww. majątku sporządzonego w dniu 19 lipca 1928 r. wynika, iż majątek ten położony był w gminie L.. Natomiast zamiast O. R., którego jako właściciela wskazują zgromadzone dokumenty, w których jest mowa o osobie, której przysługiwał tytuł własności, świadkowie wskazali małżeństwo O. i B. R..
Jak podał organ, w decyzji z dnia 14 października 2015 r., Minister Skarbu Państwa zalecił organowi I instancji przesłuchanie świadków I. K., J. M. oraz W. M.. Powyższego organ I instancji zaniechał, jednakże na wniosek organu wojewódzkiego przed Mazowieckim Urzędem Wojewódzkim przesłuchano w dniu 20 marca 2019 r. świadka – R. N., pełniącego w dniu 9 października 2012 r. funkcję sekretarza Wydziału Konsularnego Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w M. celem wyjaśnienia okoliczności, w jakich doszło do sporządzenia protokołów z oświadczeń świadków I. K., J. M. oraz W. M.. Jednakże protokół z ww. przesłuchania nie wniósł istotnych informacji do sprawy, albowiem na wszystkie pytania, poza pytaniem dotyczącym tego, czy świadek pełnił w dniu 9 października 2012 r. funkcję sekretarza Wydziału Konsularnego Ambasady RP w M. R. N. odpowiedział: "nie pamiętam".
Z tym rozstrzygnięciem nie zgodziła się D. T. i wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W skardze podniosła, że jej matka H. P. wystąpiła z wnioskiem z [...] grudnia 2008 r. oraz spełniła wszystkie wymogi zawarte w ustawie zabużańskiej. Jako jej następca prawny skarżąca zgodziła się z opiniami matki, że decyzje Wojewody Podlaskiego wielokrotnie przekraczały zasadę swobodnej oceny zgromadzonych w sprawie dowodów i materiałów, a w szczególności dotyczących oświadczeń trzech świadków: I. K., J. M. i W. M.. W ocenie skarżącej zaniechanie przesłuchania świadków: I. K., J. M. oraz W. M. przez organ I instancji oraz przesłuchanie R. N., Konsula Wydziału Konsularnego Ambasady RP w M. i sekretarza Wydziału Konsularnego, który w tym wypadku pełnił rolę notariusza zgodnie z prawem konsularnym dnia 9 października 2012 r, który na wszystkie pytania odpowiadał "nie pamiętam" , nie może być podstawą do podważania mocy dowodowej i oceny wiarygodności oświadczeń świadków oraz wpływać na negatywną decyzję o rekompensacie za pozostawione mienie poza granicami RP.
Z decyzją z dnia 21 czerwca 2021 r. nie zgodził się również C. H., który także wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:
1. art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu przez organy obu instancji, że pierwotny wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty za pozostawione mienie powinien zawierać w swej treści precyzyjny spis i opis wszystkich nieruchomości pozostawionych na terenie II RP, podczas gdy przepis prawa materialnego literalnie nie precyzuje formy, ani nawet precyzyjnej treści wniosku, a w szczególności tego, iż powinien zawierać szczegółowy opis wszystkich pozostawionych nieruchomości przez byłych właścicieli pod rygorem odmowy prawa do rekompensaty za te, które nie zostały wskazane we wniosku. Zdaniem skarżącego celem przepisu było zgłoszenie się do właściwych urzędów wojewódzkich osób uprawnionych do rekompensaty, tj. wskazanie podmiotów uprawnionych, a nie jednoczesne wskazanie zakresu przedmiotowego byłych właścicieli lub ich spadkobierców w sytuacji, gdy mogli oni nie mieć szczegółowej wiedzy lub dostępu do archiwalnych dokumentów, które zgodnie z art. 6 pkt 6 ustawy zabużańskiej przedłożyć Wojewodzie jako dowód na pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w terminie 6 miesięcy, ale nie jako dowód na to, co zostało, bądź nie zostało wskazane we wniosku o realizację prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami, lecz jako potwierdzenie faktycznie pozostawionego mienia, które to dowody stanowią następnie podstawę uznania prawa do rekompensaty za faktycznie pozostawiony majątek. Celowość późniejszego dołączania dowodów własności została potwierdzona w art. 7 ust. 1. Wojewoda, po wszczęciu postępowania, dokonuje oceny spełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 5 i art, 5 ust. 1 i 2, na podstawie dowodów, o których mowa w art. 6, co oznacza, że dopiero późniejsze załączenie dowodów determinują Wojewodę do oceny kryteriów przyznania osobie uprawnionej prawa do rekompensaty. W żadnych wypadku nie ma mowy o konieczności wymienia posiadanego majątku w momencie składania wniosku, o którym mowa w art. 5 ustawy zabużańskiej. Błędne rozumienie przepisu prawa przez organy obu instancji, polegające na przyjęciu istnienia przymusu wymienia całości pozostawionego mienia przez byłych właścicieli we wniosku, o którym mowa w art. 5 sens istnienia kolejnych przepisów ustawy, które zakładają, że osoby uprawnione do realizacji prawa do rekompensaty mogą nie mieć żadnych dokumentów własnościowych na dzień złożenia wniosku, a w szczególnym przypadku, gdy takie dokumenty nie zachowały się w archiwach polskich i zagranicznych, osoby uprawnione mogą przedstawić organowi oświadczenia dwóch świadków, którzy potwierdzą pozostawione mienie poza obecnymi granicami kraju. W treści takich oświadczeń należy wskazać szczegółowy opis, położenie i wielkość pozostawionego mienia, a więc dane, które są niezbędne do uzyskania przez osoby uprawnione prawa do rekompensaty. Oznacza to, że pozostawione mienie nie musiałoby być w ogóle wymienione w składanym wniosku, którego oficjalny wzór, a przez to zakres przedmiotowy, nigdy nie został określony w żadnym akcie prawnym lub w wytycznych. Celem złożenia wniosku osób uprawnionych było jedynie rozpoczęcie skomplikowanego postępowania administracyjnego zmierzającego do udowodnienia przed organem jakie konkretnie nieruchomości zostały pozostawione poza obecnymi granicami kraju, co następnie podlega ocenie formalnej i merytorycznej przez organ, tj. spełnienia przesłanek wynikających z ustawy i kierunkuje organ do wydania postanowienia w zakresie potwierdzenia prawa do rekompensaty bądź decyzji o odmowie przyznania prawa do rekompensaty przez byłych właścicieli lub ich spadkobierców. Do ustawy zabużańskiej nie zostało wydane rozporządzenie wykonawcze w zakresie określenia wzoru wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty, a sama ustawa nie precyzuje jak powinien wyglądać i co zawierać składany wniosek. Nie istnieje nadto prawo, zdaniem skarżącego, które uniemożliwiałoby wnioskodawcom późniejsze uzupełnianie wniosku, nawet wielokrotne, o pozyskane w okresie późniejszym dowody własności. Strony postępowania winny udowodnić stan faktyczny dotyczący posiadanego prawa własności, a nie przedstawienie dokumentów potwierdzających informacje zawarte we wniosku. Wojewoda Podlaski nie uznał prawa do rekompensaty za majątek Jeż (gmina L., powiat [...], województwo [...]) - pow. 368,42 ha., a odmowę uzasadnił, że wnioskodawcy nie złożyli w zakresie tego majątku prawidłowego wniosku, pomimo, że strony przedstawiły organowi dowody potwierdzające prawo własność właśnie tej nieruchomości;
2. art. 6 ust. 4 ustawy zabużańskiej poprzez jego niezastosowanie polegające na pominięciu dowodów w postaci zaświadczeń z archiwum państwowego w W., tj.
• Zaświadczenie Centralnego Państwowego Archiwum L. w W. dot. majątku nieruchomego Nr [...] z dnia 12 maja 2009 r. wraz z tłumaczeniem przysięgłym;
• Zaświadczenie Centralnego Państwowego Archiwum L. w W. dot. majątku nieruchomego O.R. i B. R. Nr [...] z dnia 20 grudnia 2013 r. wraz z tłumaczeniem przysięgłym;
W konsekwencji nieuznania ww. urzędowych dokumentów z litewskiego archiwum, Wojewoda nie uznał prawa stron do rekompensaty za majątki: P. (gmina J., powiat [...], województwo [...]) – o pow. 4116 ha oraz J. (gmina L., powiat [...], województwo [...]) – o pow. 368,42 ha, a odmowę pominięcia tych zaświadczeń argumentuje lakonicznie tym, że wykazany w nich stan posiadanego prawa własności nie został udokumentowany w okresie bezpośrednio poprzedzającym wypędzenie z terenów II RP, a na początku lat 30-tych XX wieku, co stanowi wyraz rażącego niestosowania prawa przez organu obu instancji skutkującego naruszeniem prawa wnioskodawców do potwierdzenia i uzyskania rekompensaty za faktycznie pozostawione mienie na Kresach;
3. art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej poprzez jego niezastosowanie, polegającą na przyjęciu, że oświadczenia trzech świadków - potwierdzające określone fakty dotyczące wielkości pozostawionego mienia, złożone w polskiej placówce konsularnej - wzbudzają wątpliwości co do tego, czy oświadczenia zostały złożone przez świadków samodzielnie, co podważa ich moc dowodową, a także oświadczania świadków nie zostały złożone w oparciu o wiedzę własną, podczas gdy świadkowie składający stosowne oświadczenia na moment zakończenia wojny mieli odpowiednio 16, 20 i 23 lata, a więc ich zdolność do postrzegania otaczającego świata oraz oceny faktów i zdarzeń nie może budzić zastrzeżeń ze względu na ich wiek, w sytuacji, gdy dwoje z nich pod koniec wojny było pełnoletnich, absurdalne jest też zarzucanie świadkom, iż w oświadczeniach zawarli powierzchnię jednego z majątków w dziesięcinach, podczas gdy na terenie dawnego zaboru rosyjskiego w użyciu były co najmniej dwie miary określające powierzchnię, tj. dziesięciny i hektary, bez wyraźnej przewagi stosowania jednej z nich na terenach II Rzeczypospolitej Polskiej. Wątpliwości stron budzi także kolejny nielogiczny "komentarz" Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, w którym sugeruje jakoby oświadczenia trzech świadków miałyby zostać złożone nie w oparciu o wiedzę własną świadków, ponieważ uwaga ta nie jest poparta żadnym dowodem, lub nawet logicznym wywodem. Ocena taka stanowi zatem wyłącznie niekorzystny dla stron absurdalny komentarz, którego celem jest wyeliminowanie dokumentu urzędowego, któremu nie można przypisać jakiejkolwiek wady kwalifikowalnej. W oświadczeniach świadków nie ma też informacji jakoby na treść ich oświadczeń ktoś wpływał lub coś sugerował, co jednoznacznie podważa "komentarz" Ministra o niesamodzielności oświadczeń. Warto zaznaczyć, że świadkowie opisują w treści swych oświadczeń, że dane i fakty, które poświadczają są im znane przede wszystkich z autopsji, tzn. zamieszkiwali w majątku byłych właścicieli, a także pracowali w tych majątkach. Fakt przeżycia całego swojego życia na terenie majątku należących do byłych właścicieli, zarówno okres dorastania oraz całe późniejsze dorosłe życie, tym bardziej umacnia i utwierdza prawdomówność trzech świadków i wiarygodność złożonych przez nich oświadczeń przed konsulem Rzeczypospolitej Polskiej. Nadmienić należy, że wszyscy świadkowie to Polacy, którzy pozostali po wojnie w majątku, gdzie następnie założyli swoje rodziny. Pozostałości majątku zostały uwidocznione na zdjęciach, które znajdują się w aktach sprawy.
Świadkowie złożyli następujące oświadczenia, o których mowa w art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej:
• Protokół znak: [...] z dnia 9 października 2012 r. sporządzony przez Kierownika Wydziału Konsularnego Ambasady RP w M., zawierający oświadczenie świadka, przed wojną obywatela RP, I. K., urodzonego w dniu [...] stycznia 1922 r. w miejscowości K., zamieszkałego w miejscowości P.. Świadek w momencie zakończenia wojny miał 23 lata;
• Protokół znak: [...] z dnia 9 października 2012 r. sporządzony przez Kierownika Wydziału Konsularnego Ambasady RP w M., zawierający oświadczenie świadka, przed wojną obywatelki RP, J. M., urodzonej w dniu [...].11.1925 r. w miejscowości K., zamieszkałej w miejscowości U.. Świadek w momencie zakończenia wojny miała 20 lat;
• Protokół znak: [...] z dnia 9 października 2012 r. sporządzony przez Kierownika Wydziału Konsularnego Ambasady RP w M., zawierający oświadczenie świadka, przed wojną obywatela RP, W. M., urodzonego w dniu [...] kwietnia 1929 r. w miejscowości S., zamieszkałego w miejscowości M.. Świadek w momencie zakończenia wojny miała 16 lat.
W konsekwencji nieuznania ww. urzędowych dokumentów z Konsulatu Generalnego RP w M. na B., Wojewoda Podlaski nie uznał prawa stron do uzyskania rekompensaty za następujące majątki: P. (gmina J., powiat [...], województwo [...]) — pow. 4116 ha oraz J. (gmina L., powiat [...], województwo [...]) - pow. 368,42 ha., a odmowę uzasadnił tym, że oświadczenia trzech świadków budzą wątpliwości organu, pomimo, że ich treść jest zbieżna z zaświadczeniami pozyskanymi z państwowego archiwum w W. oraz dokumentami źródłowymi na podstawie, których zostały sporządzone ów zaświadczenia, a więc dokumentami urzędowymi, które potwierdzają prawdziwość fakty zawarte w oświadczeniach trzech świadków;
4. art. 6 ust. 6 ustawy zabużańskiej poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że dowody potwierdzające pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej winny być zbieżne z informacjami zawartymi we wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, podczas gdy literalna treść przepisu prawa nie wskazuje, iż potwierdzenie prawa do rekompensaty przysługuje wyłącznie w stosunku do nieruchomości wymienionych we wniosku złożonym do 31 grudnia 2008 r., a wręcz przeciwnie nadaje wnioskodawcy szczególne uprawnienie do uzupełnienia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, które następuje na skutek późniejszego wezwania wojewody, co miało miejsce także w niniejszej postępowaniu. Wnioskodawcy po otrzymaniu wezwania organu uzupełnili wniosek o żądane dowody potwierdzające własność posiadanych nieruchomości poprzez dostarczenie Wojewodzie Podlaskiemu dokumentów urzędowych pozyskanych z archiwum państwowego [...] oraz oświadczeń trzech świadków, złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej, w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, tj. dowody, o których mowa w art. 6 ust. 4 i ust. 5 ustawy dnia 8 lipca 2005 r. Wojewoda Podlaski nie uznał prawa wnioskodawców do potwierdzenia rekompensaty za majątek J. (gmina L., powiat [...], województwo [...]) - pow. 368,42 ha., a odmowę uzasadnił, że strony nie złożyły w tym zakresie prawidłowego wniosku, pomimo, że przedstawiły organowi dowody potwierdzające prawo własności tego majątku, tj. zaświadczenia z archiwum państwowego w W. oraz protokolarne oświadczenia trzech świadków;
5. art. 7 K.p.a. poprzez:
• niezastosowanie się przez Wojewodę Podlaskiego do zaleceń wskazanych przez Ministra Skarbu Państwa w decyzji z dnia 26 sierpnia 2015 r. w zakresie konieczności przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadków: I. K., J. M. oraz W. M., na okoliczność potwierdzenia rzeczywistego stanu posiadania majątków przez O. R. i B. R. do dnia opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a przez to niepozyskanie przez organ I instancji jakiegokolwiek dowodu podważającego treść zaświadczeń z Archiwum Państwowego w W. i oświadczeń trzech świadków i tym samym nieudowodnienie, że O. R. i B. R. zbyli razem lub osobno choćby fragment majątku posiadanego przez małżeństwo lub jednego z małżonków przed wybuchem wojny w 1939 r.,
• nieprzeprowadzenie w sposób zgodny z przepisami prawa dowodu w postaci przesłuchania konsula R. N. na okoliczność prawidłowości odebrania oświadczenia od trzech świadków potwierdzających stan posiadania O. R. w 1939 r., naruszenie prawa polegało na niezawiadomieniu stron postępowania o terminie i miejscu przesłuchania konsula, tym samym strony postępowania zostały pozbawionego jakiekolwiek prawa udziału w tych czynnościach, w szczególności prawa do zadawania konsulowi pytań oraz składania wyjaśnień;
6. art. 7a K.p.a. poprzez nieuprawnione przyjęcie przez organy obu instancji, że w niniejszym postępowaniu dowody potwierdzające własność i wielkość pozostawionego majątku przez O. R. i B. R., tj. zaświadczenia pozyskane z Państwowego Archiwum w W. oraz oświadczenia trzech świadków, należy ocenić negatywnie, pomimo że z treści tych dokumentów wynika, że majątki te były w rzeczywistości większe, aniżeli ich wielkość, którą próbuje forsować Wojewoda Podlaski i Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, posługując się treścią cząstkowej nieprawomocnej decyzji parcelacyjnej dotyczącej części majątku odrębnego O. R., a przez to osoby uprawnione do uzyskania rekompensaty za całe pozostawione mienie przez O. R. i B. R., otrzymują decyzję odmowną, a przez to osiągają wymierną szkodę o wielkość nieuznanego przez organy obu instancji majątków. Wnioskodawcy nie otrzymali więc rekompensaty za faktycznie pozostawiony majątek, pomimo że z treści przedłożonych dokumentów wynikają zupełnie odmienne większe wielkości pozostawionego majątku przez małżeństwo, które to dowody winny wywierać korzystne dla nich skutki. Wskazać należy, że majątek stanowiący wspólność ustawową małżeńską oraz majątek odrębny B. R. nigdy nie był objęty jakąkolwiek decyzją parcelacyjną;
7. art. 7b K.p.a. poprzez brak współdziałania organów obu instancji ze sobą oraz z polskimi urzędami administracji publicznej na terenie B., które to zaniedbanie polegało na niewykonywaniu przez Wojewodę Podlaskiego poleceń Ministra Skarbu Państwa w zakresie konieczności przesłuchania trzech świadków, od których odebrano oświadczenia potwierdzające stan posiadania własności przez O. R. i B. R. w 1939 r., a także brak współpracy organów obu instancji z Ministerstwem Spraw Zagranicznych w zakresie potwierdzenia lub podważenia poprawności i legalności sporządzenia przez konsula RP protokołów odebrania oświadczeń od trzech świadków w polskiej placówce konsularnej RP w M. na B.;
8. art. 8 § 1 K.p.a. poprzez:
• prowadzenie postępowania w sposób podważający zaufanie stron do organów obu instancji, tj. zaniechanie powtórnego przesłuchania świadków, od których zostały odebrane oświadczenia w polskiej placówce konsularnej RP w M. na B., bez wskazania jakiekolwiek przyczyny takiego zaniechania, co uniemożliwiło weryfikację sformułowanych zarzutów odnośnie do samodzielności składanych oświadczeń oraz wiedzy własnej świadków zamieszkujących w majątkach O. R. i B. R., a także poprawności funkcjonowania konsulatu RP w M. na B., nie dołożono należytych starań przy poszukiwaniu decyzji parcelacyjnej dotyczącej majątku stanowiącego wspólność ustawową małżeńską oraz stanowiącego odrębną własność B. R.,
• niezawiadomienie stron postępowania o terminie i godzinie przesłuchania konsula R. N. w Mazowieckim Urzędzie Wojewódzkim, co uniemożliwiło stronom postępowania czynny udział w przeprowadzonych czynnościach, pomimo że strona postępowania C. H. dopominała się o możliwość wzięcia udziału w przesłuchaniu, w tym zadawania pytań i żądania wyjaśnień od konsula;
9. art. 9 K.p.a. poprzez nienależyte i niewyczerpujące informowanie stron postępowania o okolicznościach faktycznych i prawnych dotyczących przyjętego przez organy obu instancji niejasnego sposobu ustalania stanu posiadania własności przez O. i B. R., w wyniku którego pozbawiono mocy dowodowej zaświadczeń o stanie własności R. pozyskanych z Państwowego Archiwum w W. oraz oświadczeń trzech świadków zamieszkałych w majątkach O. R. i B. R. odebranych do protokołu w polskiej placówce konsularnej w M. na B., polegającym na przyjęciu przez organy za prawidłowe ustalenie stanu posiadania majątków w roku 1939 r. przez O.R. i B. R. wyłącznie w oparciu o nieprawomocną częściową decyzję parcelacyjną dotyczącą części majątku wydaną na jednego z małżonków, podczas gdy jak wynika z treści oświadczeń świadków prawo własności małżeństwa faktycznie nie uległo zmianie aż do wkroczenia Armii Czerwonej, organy dopuściły się zatem braku wnikliwości, rzetelności przy poszukiwaniu decyzji parcelacyjnej B. R., a przez to podważyły zaufanie obywatela do demokratycznego państwa prawa;
10. art. 10 § 1 K.p.a. poprzez niezawiadomienie stron o terminie przesłuchania konsula RP na B. R. N., który odebrał od trzech świadków oświadczenia o stanie posiadania małżeństwa O. i B. R., a przez to niezapewnienie stronom postępowania możliwości czynnego udziału w tym stadium postępowania;
11. art. 11 K.p.a. poprzez odstąpienie przez organy obu instancji od przesłuchania świadków bez podania jakiejkolwiek przyczyny. Oświadczenia świadków są kluczowe, gdyż rozwiewają wątpliwości odnośnie stanu posiadania nieruchomości łącznie przez O. R. i B. R. w 1939 r. Oświadczenia świadków bowiem podważają w całości błędną tezę obu organów dot. rzekomego zbycia majątków przez B. R. i O. R. przed wkroczeniem Armii Czerwonej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
12. art. 12 § 1 K.p.a. poprzez:
• przewlekle prowadzenie przez organy obu instancji postępowania administracyjnego dotyczącego rekompensaty za pozostawione majątki na terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej przez O. R. i B. R.. Postępowanie w przedmiocie rekompensaty za majątki dwóch obywateli polskich toczy się od 2008 r., tj. już od 13 lat. Dotychczas nie została wydana decyzja dotycząca całego pozostawionego majątku przez małżeństwo, w tym majątek odrębny B. R.,
• bezpodstawne odstąpienie przez Wojewodę Podlaskiego od nałożonego na niego przez Ministra Skarbu Państwa obowiązku przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadków, którzy złożyli oświadczenia do protokołu w konsulacie RP w M. na B., które dotyczyły potwierdzenia stanu posiadania majątkowego przez małżeństwo O. R. i B. R. w 1939 r. tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, podczas gdy Wojewoda Podlaski miał możliwości i środki przeprowadzenia takiego dowodu wnikliwie i szybko;
13. art. 76 § 1 K.p.a. poprzez nieuznawanie za dowód w sprawie przez organy obu instancji dokumentów urzędowych sporządzonych przez Państwowe Archiwum w W. na L. oraz Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w M. na B.. Organy obu instancji podważają zatem następujące dokumenty urzędowe: zaświadczenia o stanie posiadania pozyskane z archiwum na terenie L. oraz odebrane protokolarnie oświadczenia trzech świadków zamieszkujących przed wybuchem wojny w majątkach należących do B. R. i O. R. dot. ostatniego stanu posiadania i prawa własności przez byłych właścicieli, tj. O. R. i B. R.. Organy obu instancji założyły, że majątek B. R. został rozparcelowany, pomimo że brak jest ku temu dowodów, np. w postaci decyzji parcelacyjnej lub zbycia nieruchomości w formie aktu notarialnego, a więc teza o rzekomym uszczupleniu stanu posiadania przez B. R. i O. R. przez opuszczeniem terytorium II Rzeczpospolitej Polskie oparta wyłącznie na cząstkowej nieprawomocnej decyzji parcelacyjnej dotyczącej części majątku O. R., stanowiącego odrębną własność jednego z małżonków, jest nieuprawniona i krzywdząca dla osób starających się o przyznanie prawa do rekompensaty za całe utracone mienie, a nie jedynie fragment;
14. art. 79 § 1 i § 2 K.p.a. poprzez niezawiadomienie stron postępowania o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania konsula RP R. N., a tym samym uniemożliwienie stronom postpowania wzięcia czynnego udziału w przeprowadzonym dowodzie, zadawania pytań świadkowi i stronom oraz składania wyjaśnień, co wpłynęło na możliwość wykluczenia przez świadka zarzutów pod kątem nieprawidłowości, które rzekomo miały się pojawić przy protokole odbierania oświadczeń od trzech świadków, byłych pracowników w majątkach należących do O. R. i B. R..
15. art. 80 K.p.a. poprzez przekroczenie przez organy obu instancji zasady swobodnej oceny materiału dowodowego w kierunku całkowitej dowolności oceny materiału dowodowego, w tym stawiania nieuprawnionych stwierdzeń opartych na nieprawdziwych przesłankach. Organy obu instancji zakładają, iż O. R. oraz B. R. zbyli część posiadanego majątku przed opuszczeniem terytorium II Rzeczypospolitej, lecz nie istnieją jakiekolwiek dowody potwierdzające, iż O. R. i B. R. zbyli lub został im odebrany posiadany przez nich majątek. Świadkowie, którzy złożyli do protokołu szczegółowe oświadczenia dotyczące ostatniego stanu posiadania majątkowego O. R. i B. R. potwierdzili, że małżeństwo R. do momentu wkroczenia Armii Czerwonej było właścicielami całego posiadanego przed wojną majątku, którego wielkość została zweryfikowana przez Państwowe Archiwum w W.. Domniemanie zbycia lub parcelacji majątku należącego do małżeństwa O. R. i B. R. oparte wyłącznie o cząstkową nieprawomocną decyzją parcelacyjną części majątku, której adresatem jest tylko jeden ze współmałżonków (O. R.) jest nieuprawnione i stanowi przekroczenie swobodnej oceny dowodów, która jest krzywdząca dla spadkobierców B. R. i O. R.. Organy obu instancji - pomimo braku dowodów — założyły, że spadkodawcy zbyli ok. 80% posiadanego majątku tuż przed wybuchem II wojny światowej, jest to tym bardziej nieprawdopodobne, że po tego typu olbrzymiej transakcji lub parcelacji nie zachował się żaden dokument lub przekaz świadków, co pozwala z całą stanowczością stwierdzić, że małżeństwo O. R. i B. R. posiadali cały majątek, aż do chwili wypędzenia przez sowietów;
16. art. 86 K.p.a. poprzez niewyjaśnienie przez organy obu instancji rzekomo powstałych wątpliwości dotyczących stanu posiadania majątkowego małżeństwa O. R. i B. R. w momencie wypędzenia ich przez sowietów na drodze przesłuchania wszystkich stron postępowania, co pozwoliłoby dodatkowo potwierdzić, iż w rzeczywistości stan posiadania małżeństwa O. R. i B. R. nie zmienił się aż do chwili opuszczenia majątków na terenie II RP. Strony postępowania mające pełną wiedzę o historii i losach rodziny mogłyby jednoznacznie podważyć tezę organu o rzekomym zbyciu znacznej części majątku przed wkroczeniem sowietów. Zarówno z dokumentów pozyskanych z Państwowego Archiwum w W. na L. oraz z oświadczeń trzech świadków złożonych w polskiej placówce konsularnej w M. na B. nie wynika fakt rzekomego zbycia lub dokonanej parcelacji wszystkich majątków nalężących do O. R. i B. R.. Organy obu instancji próbują zatem wywołać fałszywe przekonanie u adresatów decyzji, że stan posiadania majątkowego małżeństwa O. R. i B. R. był inny niż w rzeczywistości, powołując się przy tym na cząstkową nieprawomocną decyzję parcelacyjną dotyczącą części majątku nieruchomego stanowiącego odrębną własność O. R. położonego w jednej z kilku gmin, na terenie których R. posiadali także inne majątki nieruchome. Organy obu instancji uznały bowiem, że posiadane przez małżeństwo majątki należy określić wyłącznie w oparciu o tę niepełną, cząstkową decyzją dotyczącą majątku odrębnego O. R., co przełożyło się na nieuznanie majątku odrębnego B. R. oraz majątku będącego współwłasnością małżonków.
Mając powyższe na uwadze wniesiono o uchylenie decyzji obu instancji, orzeczenie co do istoty sprawy, rozpoznanie sprawy na rozprawie i o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi przedstawiono stosowną argumentację.
W odpowiedziach na obie skargi organ wniósł o ich oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Postanowieniem z dnia 8 listopada 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 111 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, połączył do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy o sygn. akt I SA/Wa 1950/21 (ze skargi D. T.) i sygn. akt I SA/Wa 2139/21 (ze skargi C. H.) oraz postanowił prowadzić je pod sygn. akt I SA/Wa 1950/21.
W piśmie procesowym z dnia 14 lipca 2022 r. C. H. podtrzymał wszystkie dotychczasowe wnioski i twierdzenia, a ponadto ustosunkował się do stanowiska organu przedstawionego w odpowiedzi na skargę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna.
Materialnoprawną podstawą podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Zgodnie z treścią art. 7 ust. 2 tej ustawy, powołanego w podstawie decyzji organu I instancji w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Zgodnie z art. 2 tej ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub
b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub
c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489)
– oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
2) posiada obywatelstwo polskie.
Stosownie do treści art. 3 ust. 1 powołanej ustawy, w przypadku gdy nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej były przedmiotem współwłasności, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim współwłaścicielom, spełniającym wymogi określone w art. 2, albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych współwłaścicieli. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy stanowi z kolei, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2.
Potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje stosownie do treści art. 5 ust. 1 powołanej ustawy na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty w przypadkach, o których mowa w art. 3, składa współwłaściciel lub spadkobierca, lub wskazana osoba uprawniona do rekompensaty (art. 5 ust. 2 ustawy).
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2017 r., sygn. akt I OPS 3/17, treść przepisu art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wskazuje, że przepis ten reguluje dwie kwestie: wszczęcie postępowania oraz termin do złożenia wniosku. Określenie, że potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa oznacza przede wszystkim, że postępowanie ma charakter wnioskowy. Wskazany przepis jest, w przypadku sytuacji określonej w art. 3 ustawy, doprecyzowany przepisem art. 5 ust. 2. W tym ostatnim jest zaś mowa o współwłaścicielu, spadkobiercy lub wskazanej osobie uprawnionej do rekompensaty. Definiując osoby legitymowane czynnie w sposób uwzględniający powołane przepisy, przez osoby ubiegające się o potwierdzenie prawa (art. 5 ust. 1) należy rozumieć osoby uprawnione do rekompensaty. Tylko wniosek takiej osoby złożony w wymaganym terminie skutkuje tym, że uprawnienie do rekompensaty za nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej nie wygasa po dniu 31 grudnia 2008 r. Jak zauważono w orzecznictwie, chodzi o wniosek dotyczący konkretnej nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 grudnia 2015 r., sygn. akt I OSK 594/14). Niezłożenie, w odniesieniu do konkretnej nieruchomości, wniosku w terminie określonym w art. 5 ust. 2 ustawy, powoduje wygaśnięcie prawa do rekompensaty (patrz m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 2072/11).
Dodatkowo należy podnieść, iż wniosek ten można było modyfikować, w tym rozszerzać co do zakresu nieruchomości, jednak tylko do 31 grudnia 2008 r., bowiem przepis art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., określając termin, który jest terminem prawa materialnego, nie pozwala po tym okresie skutecznie domagać się rekompensaty za inne mienie niż zgłoszone przed tą datą. Wszelkie zaś roszczenia zgłoszone po tej dacie wygasają.
W rozpoznawanej sprawie niesporne jest, że wnioskiem z 22 grudnia 2008 r. H. P. wystąpiła do Wojewody Mazowieckiego o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez O. R. i B. R. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, w majątku P.. Z kolei wnioskiem z dnia 31 grudnia 2008 r. C.H., R.K. i S. H. wystąpili do Wojewody Podlaskiego o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. R. następujących nieruchomości:
w miejscowości P., o pow. ok. 1000 ha, składającej się z gruntów rolnych o pow. ok. 999 ha, gruntów zabudowanych o pow. ok. 1 ha domem, szklarnią, tartakiem, młynem, kortami tenisowymi, budynkami gospodarczymi, budynkami fabrycznymi, przystanią nad jeziorem i innymi;
w miejscowości B., o pow. ok. 1000 ha, na którą składały się: grunty rolne o pow. ok. 999 ha, gruntów zabudowanych o pow. ok. 1 ha domem mieszkalnym, budynkami gospodarskimi i innymi;
w miejscowości W., o pow. ok. 1000 ha, na którą składały się grunty rolne o pow. ok. 999 ha, gruntów zabudowanych o pow. ok. 1 ha domem mieszkalnym, budynkami gospodarskimi i innymi.
Jak wynika z akt sprawy skarżący w toku postępowania administracyjnego modyfikowali wielokrotnie swoje żądanie, również poprzez jego rozszerzenie o kolejne majątki, w tym o nieruchomość Folwark K. – gmina H., powiat [...], województwo [...].
Zgodzić należy się zatem z organem, że zgłoszone przez strony w ww. wnioskach z dnia 22 grudnia 2008 r. i z dnia 31 grudnia 2008 r. żądania mogły być modyfikowane ale tylko do dnia 31 grudnia 2008 r., a więc w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Wszelkie kolejne żądania, tj. obejmujące inne nieruchomości należało traktować jako nowe wnioski ale złożone z uchybieniem ww. terminu. Wyjaśnić też trzeba, że przewidziany w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. termin do złożenia wniosku o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawionych nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tj. 31 grudnia 2008 r.) jest terminem prawa materialnego, który ogranicza w czasie dochodzenie praw podmiotowych. Uchybienie terminowi materialnemu wywołuje skutek w postaci wygaśnięcia praw lub obowiązków o charakterze materialnym. Takie terminy mają charakter zawity i nie podlegają przywróceniu. Termin prawa materialnego podlega przywróceniu tylko wyjątkowo i jedynie wówczas, gdy taką możliwość przewidują przepisy określające dany termin. W ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. brak jest przepisu przewidującego taką możliwość.
Zdaniem Sądu, właściwie organ ocenił, że działanie stron należało potraktować jako nieuprawnione rozszerzenie wcześniejszych wniosków, które należy uznać za bezskuteczne. Zmierzało ono bowiem do uzyskania prawa do rekompensaty za kolejną już nieruchomość, poprzez próbę obejścia granic czasowych, które ustawodawca wyznaczył dla dochodzenia roszczeń w tym zakresie.
Dalej wyjaśnić należy skarżącym, że domaganie się potwierdzenia prawa do rekompensaty jest prawem, a nie obowiązkiem osoby uprawnionej. O zakresie podmiotowym i przedmiotowym wniosku decyduje strona (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 maja 2013 r. sygn. akt I OSK 594/12). Sama strona decyduje, czy i w jakim zakresie skorzysta z przysługującego jej prawa. Powyższe należy odnieść do twierdzeń zawartych w skardze jakoby celem art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. było zgłoszenie się do właściwych urzędów wojewódzkich osób uprawnionych do rekompensaty, tj. wskazanie podmiotów uprawnionych, a nie jednoczesne wskazanie zakresu przedmiotowego byłych właścicieli lub ich spadkobierców w sytuacji, gdy mogli oni nie mieć szczegółowej wiedzy lub dostępu do archiwalnych dokumentów. W ocenie Sądu rozumowanie skarżących w tym zakresie jest wadliwe.
Przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wyraźnie nie precyzują, czy we wniosku należy podać wszystkie nieruchomości, za pozostawienie których strona domaga się rekompensaty, jak je należy określić, jaki skutek ma brak podania składników mienia, czy możliwe jest jego późniejsze uzupełnienie. Czyni to jednak pośrednio, art. 6 ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Analiza tego przepisu nie pozostawia więc wątpliwości, że wnioskodawca jest obowiązany nie tylko wskazać konkretne nieruchomości, ale i przedstawić dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wraz z określeniem rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Konieczne jest zatem precyzyjne określenie przez wnioskodawcę zakresu prawa do rekompensaty, z którego zamierza on skorzystać, a nie wyłącznie zasygnalizowanie, że jest zainteresowany co do zasady z prawa do rekompensaty skorzystać. Trzeba jeszcze raz podkreślić, że postępowanie w tej materii jest postępowaniem wnioskowym, co oznacza że to strona nim dysponuje przede wszystkim w zakresie inicjacji i toku, w tym precyzując treść żądania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 listopada 2017 r. sygn. akt I OSK 236/16, LEX nr 2445274). Nie ma przy tym znaczenia, czy strona miała, czy nie miała wiedzy co do innych pozostawionych przez jej przodków nieruchomości. Gdyby wolą ustawodawcy było dochodzenie w nieskończoność prawa do rekompensaty, to nie ustanawiałby terminu granicznego do składania wniosków (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 września 2008 r. sygn. akt I OSK 1260/17).
Skoro więc ww. wnioski z 2008 r. nie wymieniały nieruchomości Folwark K.– gmina H., powiat [...], województwo [...] to nie można przyjąć, jak wywodzą skarżący, że zamiarem wnioskodawców było uzyskanie prawa do rekompensaty także i za tę nieruchomość pozostawioną przez ich poprzednika prawnego. Zaskarżona decyzja w tym zakresie odpowiada prawu.
Sąd podziela także stanowisko organu odnośnie do twierdzenia, że w zgromadzonych aktach sprawy brak jest dowodów potwierdzających, że O. R. był w dacie wybuchu II wojny światowej właścicielem nieruchomości położonej w miejscowości P. o powierzchni wskazanej przez strony (większej aniżeli ta wskazana w decyzji z dnia 27 lipca 2016 r.). Przy czym nie można zgodzić się ze skarżącym, iż organ zaprzecza, że majątek ten mógł być w rzeczywistości większy, aniżeli jego wielkość, którą "próbuje forsować Wojewoda Podlaski i Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji". Organ przyjął jedynie, że postępowanie wyjaśniające i zgromadzone w sprawie dokumenty tej okoliczności nie potwierdzają. Pamiętać bowiem należy, że organu administracji publicznej muszą działać na podstawie przepisów prawa (art. 6 K.p.a.).
Racjonalne i zgodne z prawem jest uznanie organów o wartości dowodowej dokumentów, na które powołują się skarżący, tj. "Zaświadczenia o majątku nieruchomym O.R. i B. R." Nr [...] z dnia 20 grudnia 2013 r. oraz "Zaświadczenia dot. majątku nieruchomego" Nr [...] z dnia 12 maja 2009 r. Słusznie organy zauważyły, że dokumenty, o których mowa w tych zaświadczeniach nie zostały opatrzone datą, a z wyjaśnień Centralnego Państwowego Archiwum L. wynika, że dokumenty te musiały zostać sporządzone przed dniem 22 grudnia 1933 r. Tym samym właściwa jest ocena, że ta część materiału dowodowego nie może potwierdzić stanu majątkowego O. R. w terminie opuszczenia byłego terytorium RP, tj. we września 1939 r. Przypomnieć trzeba, że w sprawie o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty istotne jest ustalenie stanu majątkowego na dzień opuszczenia lub wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Można byłoby co prawda przyjąć tezę, że sporządzenie dokumentów przed tą datą nie oznacza automatycznie, że dokumenty te nie odzwierciedlają stanu rzeczy na dzień pozostawienia nieruchomości. Jednakże teza ta byłaby właściwa przy ustaleniu, że istnieje jeszcze inny materiał dowodowy potwierdzający w sposób niewątpliwy określone okoliczności faktyczne. W tej sprawie tego zabrakło.
Niepozbawione także racji są twierdzenia organu, że zeznania świadków I. K., J. M. i W. M., mimo, że spełniają wymogi formalne przewidziane w art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej, to nie mogły być uznane za wiarygodne. W 1939 r. wskazani świadkowie mieli odpowiednio: 10, 14 i 17 lat. W skład mienia O. R. wchodzić miało kilka majątków, położonych w różnych gmina i mających różne powierzchnie. Na podstawie wiedzy i doświadczenia życiowego trudno przyjąć za wiarygodne uznanie, że ww. osoby po kilkudziesięciu latach, na podstawie własnej wiedzy, mogły precyzyjnie określić i szczegółowo przedmiotowe nieruchomości. W ocenie Sądu dzieci w wieku 10 czy 14 lat nie byłyby w stanie dokładnie podać powierzchni (jak w tej sprawie – z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku) i struktury gruntów oraz szczegółowych danych dotyczących budynków znajdujących się na nieruchomości, ich rodzaju, powierzchni, a także roślinności porastającej nieruchomość. Jest oczywiste, że dziecko w tym wieku nie interesuje się takimi kwestiami, choćby nawet pracowało i pomagało czy mieszkało w takim majątku, a co dopiero jeśli chodzi o majątek obcej osoby. Słusznie też organ zwrócił uwagę na zbieżność czy wręcz identyczność niektórych sformułowań świadków dotyczących majątku i identyczność protokołów z oświadczeniami, co może świadczyć, iż nie zostały one oparte o własne spostrzeżenia i wiedzę. Co więcej zeznania tych świadków, chociażby w zakresie zabudowy majątków, nie są spójne z inną dokumentacją pozyskaną w toku postępowania administracyjnego. Z kolei wyjaśnienia uzyskane od byłego Sekretarza Wydziału Konsularnego Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w M., który przyjął oświadczenia od ww. świadków do protokołu, uzyskane w celu wyjaśnienia okoliczności składania zeznań, nie przyniosły żadnych istotnych ustaleń (przesłuchiwany na każde pytanie odpowiedział "nie pamiętam"). W tej sytuacji właściwie organ odmówił wiarygodności ww. oświadczeniom. Faktem jest, że w decyzji z dnia 14 października 2015 r. Minister Skarbu Państwa zlecił organowi I instancji ponowne przesłuchanie I. K., J. M. i W. M., czego organ nie uczynił. Jednakże, w ocenie Sądu, przytoczone wyżej okoliczności związane z wiarygodnością świadków w konfrontacji z pozostałym materiałem dowodowym nie pozwala na uznanie, że to uchybienie miało jakikolwiek wpływ na wynik sprawy. Również brak uczestnictwa skarżących podczas przesłuchania Sekretarza Wydziału Konsularnego Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w M. i jak skarżący podali "uniemożliwienie im zadawania pytań" pozostaje bez wpływu na wynika tej sprawy albowiem jak już wskazano przesłuchiwany nie udzielił w istocie żadnej odpowiedzi, która mogłaby omawianą kwestię wyjaśnić. Trudno przyjąć, że obecność stron mogłaby w sposób znaczący zmienić ten stan rzeczy, a Sąd ocenił wpływ ewentualnego naruszenia na treść rozstrzygnięcia.
Zdaniem Sądu, organy w tej sprawie zgodnie z art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. oraz zasadom wynikającym z przepisów art. 6 i 7 K.p.a., w przeprowadzonym postępowaniu, wyjaśniły wszystkie istotne okoliczności sprawy odnoszących się do stanu faktycznego i prawnego sprawy. Mając na uwadze treść złożonych w tej sprawie skarg, należy przypomnieć, że zasada prawdy obiektywnej, realizowana jest przede wszystkim przez przepisy normujące postępowanie dowodowe, zwłaszcza przepis art. 77 § 1 K.p.a., nakazujący zebranie i rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego oraz art. 80 K.p.a. nakazujący ocenę faktu udowodnienia poszczególnych okoliczności na podstawie całego materiału dowodowego. Z kolei kwestia długości prowadzenia postępowania, czy opieszałości organu, o której wspomina w skardze C. H., musi w tej sprawie pozostać poza oceną Sądu. Nie może jednak ujść uwadze, że skarżącym przysługiwały w toku postępowania określone prawem środki takie jak skarga na bezczynność czy przewlekłe prowadzenie postępowania.
Podsumowując, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja, jak i utrzymana nią w mocy decyzja I instancji, wydane zostały w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa. Sąd w tej sprawie nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), orzekł o oddaleniu skarg.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.), o czym zawiadomiono strony umożliwiając im przedstawienie dodatkowego stanowiska w sprawie. Poza brakiem udziału stron w samym posiedzeniu, na którym zapada wyrok, sądowa kontrola w tym trybie nie różni się od kontroli sprawowanej przy rozpoznawaniu spraw na rozprawie. Ponadto, jak wskazano w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, przepis art. art. 15zzs4 ust. 3 powołanej ustawy należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 P.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Dlatego Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącego C. H. o rozpoznanie sprawy na rozprawie.