I SA/Wa 1882/17

I SA/Wa 1882/17 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-07-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2017-11-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 495/20 - Wyrok NSA z 2023-02-16
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 2  ust. 1  lit. e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie WSA Agnieszka Jędrzejewska - Jaroszewicz (spr.) WSA Elżbieta Lenart Protokolant referent stażysta Aleksandra Cymerska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2019 r. sprawy ze skarg T. S., J. S., Domu Pomocy Społecznej w W., Powiatu [...] i Starosty [...] – wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi.
Uzasadnienie
I SA/Wa 1882/17 UZASADNIENIE
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 30 sierpnia 2017 r. nr GZ.rn.625.231.2013 uchylił decyzję Wojewody [...] z 18 kwietnia 2013 r. nr [...] w całości (pkt 1) i stwierdził, że zespół dworsko-parkowy, wchodzący w skład Dóbr [...], gmina B., stanowiący byłą własność I. K., o łącznej pow. [...] ha, zawierający się w działce ew. nr [...] i działce ew. nr [...] oraz w części działki ew. nr [...], oznaczonej na mapie przybliżonych granic zespołu dworsko-parkowego w "[...]" na aktualnej mapie ewidencyjnej, stanowiącej załącznik do decyzji, w granicach konturu oznaczonego literami a-b-c-d-e-f-g-h-i-j-k-l-m-n-o-p-a, nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (pkt 2) oraz stwierdził, że pozostała część nieruchomości objęta wnioskiem, wchodząca w skład Dóbr [...], stanowiąca pozostałą część działki ew. nr [...], poza granicami konturu oznaczonego literami a-b-c-d-e-f-g-h-i-j-k-l-m-n-o-p-a oraz działkę ew. nr [...] i nr [...], podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
R. S. wnioskiem z 2 sierpnia 2012 r. zwrócił się do Wojewody [...] o stwierdzenie, że "[...]" w części dotyczącej zespołu dworsko-parkowego, nieruchomość składająca się z działek ew. nr [...], [...], [...], [...] i [...] o pow. 9,52 ha, położona w miejscowości W., gmina B., powiat [...], województwo [...], nie były objęte działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Wojewoda [...] decyzją z 18 kwietnia 2013 r. stwierdził, że zespół dworsko-parkowy, obejmujący działki nr [...], [...], [...], [...] i [...], wchodzący w skład Dóbr [...], stanowiący byłą własność I. K., podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. W uzasadnieniu organ wskazał, że na terenie zespołu dworsko-parkowego znajdował się sad, czyli użytek rolny w myśl § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.). Stwierdzono ponadto, że istniał związek tzw. łączność pomiędzy częścią stanowiącą zespół dworsko-parkowy, a pozostałą częścią majątku oraz że cel reformy został na tym terenie zrealizowany, bowiem teren zespołu wykorzystywany był na potrzeby szkoły.
R. S. oraz T. S. wnieśli odwołania od powyższej decyzji.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozpatrując sprawę uznał, że decyzja organu pierwszej instancji jest wadliwa.
Organ odwoławczy zaznaczył, że ze zgromadzonego materiału dowodowego, w tym m.in. ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi o przeprowadzeniu reformy rolnej, zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z 27 czerwca 1946 r., wynika, że Dobra [...], stanowiące w dniu przejęcia własność I. z M., przejęte zostały na cele reformy rolnej w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Majątek ten położony był w gminie W., w powiecie [...], a jego obszar przewyższał 100 ha, a użytki rolne przekraczały 50 ha [ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, wykaz rozparcelowanych majątków na podstawie dekretu, dla których nie były sporządzone w toku parcelacji miejscowe plany zagospodarowania terenowego (względnie plany zabudowy) z uwzględnieniem przydatności wydzielonych działek do racjonalnej zabudowy].
Minister wskazał, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na własność Skarbu Państwa w całości przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, które jednocześnie mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, a ponadto stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych.
Powołując uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 organ odwoławczy zaznaczył, że przez nieruchomość ziemską w rozumieniu dekretu należy rozumieć nieruchomość o charakterze rolniczym, uwzględniając jednocześnie, że intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga (oprócz ustalenia czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter) zbadania, czy między tą częścią, a pozostałą - rolniczą - częścią majątku zachodzi tzw. związek funkcjonalny. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą majątku.
Tym samym Minister uznał, że przedmiot postępowania stanowi jedynie część majątku Dóbr [...], stanowiąca zespół dworsko-parkowy, obejmująca obecnie działki nr [...], [...], [...], [...] i [...].
Organ odwoławczy zaznaczył, że w świetle materiałów przesłanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] przy piśmie z 10 września 2012 r. wieś i folwark W. położone były w powiecie [...] w gminie W. i parafii [...], przy szosie z K. do K.. Zespół dworsko-parkowy powstał w W. w XVIII wieku. Właścicielami dóbr była początkowo rodzina szlachecka W., a ostatnim właścicielem majątku, przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa, rodzina K..
Założenie parkowe w W. pochodzi z połowy XVIII wieku. Był to typowy park dworski o charakterze krajobrazowym. Podstawowe elementy układu kompozycyjnego dawnego parku stanowiły: dwór, dziedziniec wyjazdowy, ozdobne partery zieleni niskiej w rejonie dworu, grupy drzew przy dworze, stawy i szeroki kanał odwadniający z mostkami, wnętrze ogrodowe z aneksami wypoczynkowymi, zadrzewienia grupowe, alejowe i zwarte. Dwór zajmował centralne miejsce w południowej części parku. Budynek był drewniany, modrzewiowy, konstrukcji zrębowej, zbudowany na planie wydłużonego prostokąta, parterowy z piętrowymi ryzalitami na osi poprzecznej, zwieńczonej falistymi barokowymi szczytami. Układ wnętrza dwutraktowy. Wjazd do dworu prowadził aleją wjazdową obsadzaną kasztanowcami, biegnącą od dawnej szosy w kierunku K.. Droga wjazdowa okalała dziedziniec z dużym owalnym trawnikiem znajdującym się przed elewacją frontową dworu. Przy drodze w rejonie dworu rosły różnogatunkowe grupy drzew - lipy, graby, jesiony i topole, a na trawniku dziedzińca pojedyncze egzemplarze drzew przeważnie iglastych - świerki i niska zieleń ozdobna. Od dworu prowadziły drogi do stawów, sadów i w głąb parku. Stawy stanowiły jeden z podstawowych elementów układu przestrzennego parku. Zlokalizowane były w części północno- zachodniej i zachodniej parku, łączyły się z szerokim kanałem odwadniającym, dzielącym park na dwie części.
Organ zaznaczył, że w materiałach przesłanych przy piśmie z 10 września 2012 r. wskazano, że w południowo-wschodniej i południowo-zachodniej części założenia dworskiego znajdowały się sady. Z dokumentacji konserwatorskiej wynika, że sady znajdujące się na terenie zespołu dworsko-parkowego zostały wycięte w bliżej nieokreślonym terminie po przejęciu na Skarb Państwa, a w miejscu dawnego sadu znajdującego się w części południowo-wschodniej w 1985/1986 (w dacie sporządzania dokumentacji konserwatorskiej) znajdowały się pola orne, a część terenu wykorzystywana była pod uprawę warzyw. Natomiast teren dawnego sadu znajdujący się w części południowo-zachodniej w dacie sporządzania dokumentacji konserwatorskiej stanowił uprawy rolne, a z dawnego sadu pozostało zaledwie kilka drzew. Na szkicu sytuacyjnym parku sporządzonym na odrysie mapy geodezyjnej wykonanej w 1974 r., uaktualnionej w 1977 r., uzupełnionej pomiarem własnym przez autorów opracowania ewidencji, przesłanego przy piśmie z 10 września 2012 r. zaznaczono miejsca położenia dawnych sadów.
Minister wskazał, że informacje wynikające z dokumentacji konserwatorskiej zbieżne są z zagospodarowaniem terenu widniejącym na szczegółowym planie zabudowania gruntów rozparcelowanego na rzecz reformy rolnej majątku państwowego W. w gminie W., przekazanym przez Archiwum Państwowe w P. Oddział w K., przy piśmie z 22 listopada 2012 r. Plan ten sporządzony został przez mierniczego WUZ w [...] W. K., na podstawie pomiaru na gruncie dokonanego w 1947 r., czyli w niedługim czasie po wejściu w życie dekretu. Na planie przedstawiono zagospodarowanie terenu całego majątku W. o powierzchni [...] ha, w tym w centralnej części mapy zagospodarowanie części stanowiącej zespół dworsko-parkowy, będący przedmiotem postępowania. Organ opisał szczegółowo przedmiotową mapę oraz zaznaczył, że na etapie postępowania odwoławczego sporządzona została opinia biegłego w przedmiocie określenia na mapie ewidencyjnej granic zespołu dworsko-parkowego majątku Dobra [...] wraz z rozliczeniem powierzchni poszczególnych działek ewidencyjnych znajdujących się w granicach zespołu. Organ opisał przedstawioną opinię geodety uprawnionego A. W., jej uzupełnienie oraz szczegółowo odniósł się do podnoszonych w odwołaniu R. S. wniosków i uwag dotyczących sporządzonej opinii uznając, że jest ona prawidłowa. Zdaniem organu przedstawione w załączniku nr 1 (k. 6 opinii) granice zespołu dworsko-parkowego majątku Dobra [...] na aktualnej mapie ewidencyjnej przedstawiają najbardziej prawdopodobny stan z czasu przejęcia nieruchomości na Skarb Państwa. Granice te zostały sporządzone na podstawie mapy z 1936 r., z uwzględnieniem częściowego pomiaru dokonanego na gruncie (na terenie wokół stawu).
Minister zaznaczył, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy bezspornie potwierdza, że północna część zespołu dworsko-parkowego, stanowiąca przed wojną park wraz ze stawem, położona jest obecnie na działce ew. nr [...]. Natomiast część południowa zespołu dworsko-parkowego to obecnie część działki ew. nr [...], oznaczonej na mapie przybliżonych granic zespołu dworsko-parkowego w "[...]" na aktualnej mapie ewidencyjnej, stanowiącej załącznik do decyzji, w granicach konturu oznaczonego literami a-b-c-d-e-f-g-h-i-j-k-l-m-n-o-p-a. Na części tej posadowiony był dwór oraz staw w otoczeniu zieleni. Żadne dokumenty w sposób bezsporny nie wskazują, że na terenie zespołu dworsko-parkowego, objętym postępowaniem, znajdowały się budynki, pomieszczenia, czy też urządzenia służące do prowadzenia gospodarstwa rolnego, jak również, że teren ten wykorzystywany był rolniczo. Zgromadzony materiał jasno świadczy o tym, że pomiędzy zespołem dworsko-parkowym nie istniał ścisły i nierozerwalny związek. Zespół dworsko-parkowy w W. oraz pozostała część majątku były elementami w stosunku do siebie niewspółzależnymi, a część rezydencjalna mogła funkcjonować niezależnie od reszty dóbr ziemskich.
Odnosząc się do działki ew. nr [...], na której posadowiony był niewielki, niezależny budynek organ wskazał, że ze zgromadzonych w sprawie materiałów nie wynika jaką funkcję pełnił, ani też w jaki sposób był wykorzystywany. Wobec zatem niepotwierdzenia, że budynek ten pełnił funkcję rolniczą lub też wykorzystywany był na potrzeby rolnicze, a także uwzględniając fakt, że budynek ten otoczony jest ze wszystkich stron terenem o charakterze nierolnym należało przyjąć, że również on nie miał charakteru rolnego.
Minister zaznaczył, że z opracowania konserwatorskiego wynika, że teren parku posiadał ogrodzenie drewniane od strony wschodnio-południowej, południowej i południowo-zachodniej. Wzdłuż pozostałych granic znajdowały się wały ziemne. Tym samym część mieszkalno-parkowa była wyraźnie oddzielona od pozostałej części majątku, a zespół budynków gospodarczych i inwentarskich z podwórzem gospodarczym znajdowały się po południowej stronie alei dojazdowej do dworu. W materiale dowodowym nie ma również wzmianki o tym, że zarządca mieszkał na terenie zespołu dworsko- parkowego, ani też że na terenie zespołu znajdował się również kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej.
Odnosząc się do twierdzeń organu pierwszej instancji, że na przejętym terenie doszło do zrealizowania celu reformy rolnej, bowiem teren zespołu spełniał warunki do uznania go za niezbędny do utworzenia szkoły oraz wniosku Skarbu Państwa - Starosty K. o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka H. W. na okoliczność istnienia w okresie powojennym Powszechnej Szkoły Podstawowej na terenie zespołu dworsko-parkowego (pismo z 2 sierpnia 2017 r.) organ wskazał, że fakt istnienia w budynku dworu szkoły, w okresie po przejęciu nieruchomości na Skarb Państwa, a tym samym zrealizowanie celu reformy rolnej, pozostaje bez wpływu na prawidłowość przejęcia majątku w trybie dekretu. Nawet jeśli cele reformy rolnej polegały m.in. na zarezerwowaniu odpowiednich terenów dla szkół, to na podstawie dekretu Państwo (by te cele zrealizować) mogło przejąć tylko nieruchomości ziemskie i to takie, które były przydatne do realizacji tych celów. Dekret o reformie rolnej dotyczył więc tylko pewnych kategorii nieruchomości, a mianowicie nieruchomości o charakterze ziemskim (rolnym). Ugruntowane orzecznictwo sądowoadministracyjne jednoznacznie wskazuje, że przez nieruchomość ziemską w rozumieniu dekretu należy rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, uwzględniając jednocześnie, że intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Dlatego też badaniu podlega jedynie czy nieruchomość mogła być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej, tj. czy mogła być po przejęciu na Skarb Państwa wykorzystana do realizacji celów reformy rolnej wskazanych w dekrecie. Przejęcie zatem nieruchomości, która nie jest ziemska (tak jak w przedmiotowej sprawie) i przeznaczenie jej na cele reformy rolnej, nie może sankcjonować nieprawidłowego przejęcia. Tym samym wniosek Skarb Państwa - Starosty K. organ uznał za nieuzasadniony.
Minister podkreślił, że dwór otoczony parkiem stanowił niezależną przestrzennie kompozycję i pełnił funkcję jedynie rezydencjalną, mieszkalną. Z uwagi na charakter zagospodarowania, przeznaczenie i sposób użytkowania zespół dworsko-parkowy, wchodzący w skład Dóbr [...], o łącznej pow. [...] ha, zawierający się w działce ew. nr [...] i działce ew. nr [...] oraz w części działki ew. nr [...], oznaczonej na mapie przybliżonych granic zespołu dworsko-parkowego w "[...]" na aktualnej mapie ewidencyjnej, stanowiącej załącznik do decyzji, w granicach konturu oznaczonego literami a-b-c-d-e-f-g-h-i-j-k-l-m-n-o-p-a, nie miał charakteru nieruchomości rolnej, ani też nie był powiązany z pozostałą częścią majątku o charakterze rolnym, tym samym podlegał wyłączeniu spod przejęcia na podstawie dekretu.
Odnosząc się natomiast do pozostałej części nieruchomości objętej wnioskiem, obejmującej część działki ew. nr [...], położonej poza granicami konturu oznaczonego literami a-b-c-d-e-f-g-h-i-j-k-l-m-n-o-p-a oraz działki nr [...] i nr [...], organ uznał, że zgromadzony materiał jednoznacznie potwierdza, że przed przejęciem na Skarb Państwa część ta stanowiła sad, ogród owocowy. Stosownie do § 4 rozporządzenia wykonawczego za użytki rolne uważa się także ogrody warzywne i owocowe. Jak zważył Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., analiza przepisów dekretu z uwzględnieniem celów reformy - art. 1 ust. 2 lit. a i b oraz przepisów wykonawczych prowadzi do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Cele reformy określone w art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu wskazują, że nieruchomości ziemskie (lub ich części) o charakterze rolnym musiały umożliwiać w chwili ich przejęcia prowadzenie działalności wytwórczej w rolnictwie przez podmioty, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu, czyli przez podmioty inne niż dotychczasowy właściciel. W ocenie organu teren ten mógł być wykorzystywany do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji sadowniczej i roślinnej, a zatem mógł być przeznaczony na cele reformy rolnej. Wbrew temu co twierdzą odwołujący, przy nacjonalizacji spornej nieruchomości ziemskiej nie miało znaczenia to, że przed wejściem w życie dekretu teren ten mógł służyć potrzebom konsumpcyjnym mieszkańcom dworu. Powierzchnia sadów jest znaczna - w części południowo-zachodniej sady miały powierzchnię [...] ha, natomiast w części południowo- wschodniej [...] ha. Ponadto sporny teren nie stanowił enklawy otoczonej zewsząd terenami majątku o charakterze nierolniczym, niedostępnej dla podmiotów zewnętrznych. Do terenu ogrodu, zarówno w części południowo-zachodniej jaki południowo-wschodniej, istniał dostęp z zewnątrz przez część gospodarczo-rolną. Ponadto sady w części południowo-wschodniej stanowiły część większego kompleksu sadowniczego, którego znaczna część znajdowała się na obecnej działce nr [...] (nieobjętej postępowaniem). Wobec tego sporny grunt nadawał się do prowadzenia produkcji rolnej i podlegał przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Z uwagi na to, że teren sadu miał charakter nieruchomości ziemskiej (rolnej) nie zachodzi konieczność badania związku funkcjonalnego z pozostałą częścią majątku o charakterze rolnym.
Skargi na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli T. S. i J. S. (następcy prawni R. S.), Dom Pomocy Społecznej w W., Powiat K. oraz Starosta K. – wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej.
T. S. i J. S. (następcy prawni R. S.) zaskarżając decyzję w zakresie pkt 3 zarzucili naruszenie:
- art. 10 kpa, art. 79 § 2 kpa, art. 81 kpa w zw. z art. kpa i art. 8 kpa – poprzez naruszenie zasad ogólnych, tj. prawdy obiektywnej oraz czynnego udziału strony w postępowaniu w sytuacji, gdy organ drugiej instancji zapewnił wnioskodawcy i jego pełnomocnikowi tylko teoretycznie (iluzorycznie) czynny udział w toku postępowania administracyjnego przed tym organem;
- art. 89 § 2 kpa w zw. z art. 79 § 2 kpa - poprzez zaniechanie przeprowadzenia rozprawy administracyjnej z udziałem biegłego, w sytuacji kiedy organ drugiej instancji pozbawił stronę skarżącą możliwości uzyskania od biegłego geodety wyjaśnień na piśmie, tak jak to uczynił biegły w stosunku do uwag organu drugiej instancji podniesionych w piśmie z 19 maja 2017 r.;
- art. 78 § 1 kpa - poprzez nieuwzględnienie przez organ drugiej instancji dwóch wniosków dowodowych zgłoszonych przez pełnomocnika w piśmie z 18 lipca 2017 r., których przedmiotem są okoliczności mające istotne znaczenie dla sprawy;
- art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa w zw. z art. 7 kpa i art. 8 kpa – poprzez niewyjaśnienie w sposób wszechstronny sprawy oraz materiału dowodowego w niej zgromadzonego, a także dokonywanie ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy wbrew zasadom logicznego rozumowania oraz poprzez niedopuszczalne wybiórcze traktowanie materiału dowodowego;
- art. 107 § 3 kpa - poprzez brak wyjaśnienia wielu kwestii faktycznych w uzasadnieniu decyzji, które mają istotne znaczenie dla sprawy;
- art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej - poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na wadliwym przyjęciu, że park otaczający [...] dwór w W. składał się tylko z działek ew. nr [...], [...] i [...] (część) o łącznej pow. [...] ha.
W uzasadnieniu skargi przytoczono argumenty na poparcie podnoszonych zarzutów i wniesiono o uchylenie decyzji w zaskarżonej części oraz przekazanie sprawy organowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.
Dom Pomocy Społecznej w W. zaskarżając decyzję w zakresie jej pkt 1 i 2 zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego wyrażonego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., poprzez błędne jego zastosowanie skutkujące uznaniem, że dwór otoczony parkiem wchodzący w skład Dóbr [...] nie miał charakteru nieruchomości rolnej i nie podpadał pod działanie reformy rolnej, w sytuacji gdy był on funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią nieruchomości rolnej, stanowiąc jej część wykorzystywaną do prowadzenia gospodarstwa rolnego.
W oparciu o powyższe zarzuty DPS wniósł o uchylenie decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zaskarżonej części oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
Powiat K. zaskarżył decyzję z dnia 30 sierpnia 2017 r. w całości, ewentualnie w zakresie pkt 1 i 2 zarzucając naruszenie:
- art. 156 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 2 ust 1 lit e dekretu PKWN poprzez przeprowadzenie postępowania i wydanie zaskarżonej decyzji bez udziału w sprawie strony - Powiatu K., jako właściciela działek nr ew. [...]; [...], [...] objętych postępowaniem o stwierdzenie, że zespół dworsko- parkowy w W. nie podpadał pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia art. 10 kpa poprzez uniemożliwienie stronie wypowiedzenia się co do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz zgłoszonych żądań;
- art. 7 kpa oraz art. 77 kpa polegające na:
1. braku analizy materiału dowodowego odnoszącego się do danych historycznych, z których wynika jakie było przeznaczenie zespołu dworsko- parkowego, w sytuacji, gdy z umowy powierzenia administracji majątkiem W. zawartej przez M. M. z J. K. oraz z aktu notarialnego z [...] czerwca 1934 r. Nr rep. [...] umowy darowizny (dokumentów znajdujących się w aktach sprawy) wynika, że właścicielka nie zamieszkiwała w dworze w W., a J. K. jako zarządca majątku wykorzystywał dwór do gospodarowania i administrowania majątkiem W.,
2. wybiórczej analizie zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego przez organ pierwszej instancji poprzez pominięcie zeznań świadków H. L., W. T., którzy potwierdzili, że na terenie zespołu dworsko-parkowego prowadzono działalność sadowniczą, w sytuacji gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym aktów notarialnych wynika, że zarządzaniem majątkiem W. zajmował się J. K. (co potwierdza świadek H. L.) i zespół dworsko-parkowy służył mu jako nie miejsce zamieszkania a administrowania i zarządzania gospodarstwem rolnym i wyłącznie w tym celu był użytkowany,
- co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przez organ drugiej instancji przepisów prawa materialnego wyrażonych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez uznanie, że dwór otoczony parkiem wchodzący w skład Dóbr [...] podpadał pod działanie reformy rolnej.
W oparciu o powyższe zarzuty Powiat K. wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji, ewentualnie o uchylenie decyzji w zaskarżonej części oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
Starosta K. wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej zaskarżył decyzję w zakresie pkt 1 i 2 i zarzucił w zaskarżonym zakresie:
- naruszenie prawa materialnego wyrażonego w art. 1 ust. 1-4 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej w związku z reformą ustrojową państwa, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że Starosta jest stroną niniejszego postępowania, pomimo posiadania kompetencji wyłącznie do wydawania zaświadczeń stwierdzających, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej - co doprowadziło do prowadzenia postępowania administracyjnego z udziałem podmiotu, który nie miał przymiotu strony;
- naruszenie prawa procesowego wyrażonego art. 7 kpa i art. 77 kpa polegające na:
1. braku analizy materiału dowodowego odnoszącego się do danych historycznych, z których wynika jakie było przeznaczenie zespołu dworsko-parkowego, w sytuacji, gdy z umowy powierzenia administracji majątkiem W. zawartej przez M. M. z J. K. oraz z aktu notarialnego z [...] czerwca 1934 r. Nr rep. [...] umowy darowizny (dokumentów znajdujących się w aktach sprawy) wynika, że właścicielka nie zamieszkiwała w dworze w W., a J. K. jako zarządca majątku wykorzystywał dwór do gospodarowania i administrowania majątkiem W.
2. wybiórczej analizie zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego przez organ pierwszej instancji poprzez pominięcie zeznań świadków H. L., W. T., którzy potwierdzili, że na terenie zespołu dworsko-parkowego prowadzono działalność sadowniczą, w sytuacji gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym aktów notarialnych wynika, że zarządzaniem majątkiem W. zajmował się J. K. (co potwierdza świadek H. L.) i zespół dworsko- parkowy służył mu jako nie miejsce zamieszkania a administrowania i zarządzania gospodarstwem rolnym i wyłącznie w tym celu był użytkowany,
- co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przez organ drugiej instancji przepisów prawa materialnego wyrażonych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez uznanie, że dwór otoczony parkiem wchodzący w skład Dóbr [...] podpadał pod działanie reformy rolnej.
W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 30 sierpnia 2017 r. w zaskarżonej części oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Postanowieniami z dnia 3 kwietnia 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 1883/17, I SA/Wa 1884/17 i I SA/Wa 1885/17 na podstawie art. 111 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) postanowiono połączyć sprawy o sygnaturach akt I SA/Wa 1882/17 (ze skargi T. S. i J. S. - następców prawnych R. S.), I SA/Wa 1883/17 (ze skargi Domu Pomocy Społecznej w W.), I SA/Wa 1884/17 (ze skargi Powiatu K.) i I SA/Wa 1885/17 (ze skargi Starosty K. wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej) w celu ich łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia oraz prowadzić pod jedną sygnaturą akt I SA/Wa 1882/17.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów m (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej jako p.p.s.a.) i stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Na wstępie rozważań podkreślenia wymaga, że analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność złożonych skarg.
Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowił m.in. § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, ze zm.). Jakkolwiek Trybunał Konstytucyjny, postanowieniem z dnia 1 marca 2010 r. sygn. P 107/08, umorzył postępowanie ze względu na utratę mocy obowiązującej powyższego rozporządzenia, jednakże postanowienie to nie jest "orzeczeniem" Trybunału, o którym mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji, a zatem nie posiada mocy powszechnie obowiązującej. Oznacza to, że pogląd prawny Trybunału Konstytucyjnego, wyrażony w powołanym postanowieniu, zgodnie z którym § 5 rozporządzenia utracił moc obowiązująca, nie wiąże sądów administracyjnych. Wskazane stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z dnia 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10, w której stwierdził, że § 5 cyt. rozporządzenia może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jednolity z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13).
Stosownie do treści art. 2 ust.1 lit. e powołanego dekretu nieruchomości ziemskie o wskazanym w przepisie areale przechodziły na własność Skarbu Państwa bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia. Właściciele ziemscy zostali pozbawieni własności przedmiotowego majątku z mocy prawa, z dniem wejścia w życie dekretu, bez jakiegokolwiek odszkodowania. Z uwagi na tak restrykcyjne uregulowanie nie może ulegać wątpliwości, że przepisy dekretu muszą być stosowane i wykładane ściśle. Niedopuszczalna jest taka interpretacja tych przepisów, która nie licząc się z ich treścią, uwzględnia jedynie ówczesne przesłanki polityczne. Takie stanowisko powszechnie aprobowane w piśmiennictwie oraz orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1991 r. sygn. akt III CZP 90/91 (OSNC z 1992 r. nr 5, poz. 72). Aktualny jest ponadto pogląd Sądu Najwyższego przedstawiony w wyroku z dnia 8 maja 1992 r. sygn. akt III ARN 23/92 (OSP z 1993 r. nr 3, poz. 47), że przepisów nacjonalizacyjnych, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności nie można wyjaśniać jeszcze bardziej ograniczając prawa, i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu konkretnych norm prawnych. Podobne zapatrywania prezentuje również Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie. Podkreślenia wymaga, że omawiany dekret nie dawał żadnych podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Jednoznacznie odnosił się bowiem tylko do nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust. 1. Zawarte tam wyliczenie jest przy tym pełne, a nie przykładowe i podlegać musi wykładni ścisłej, a nie interpretacji rozszerzającej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 grudnia 1995 r. sygn. akt II SA 1499/94, Wokanda 1996, z. 3, str. 32).
Materialnoprawną podstawę kontrolowanych przez Sąd decyzji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945 r. Nr 3, poz. 13). Przepis ten stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodziły w dniu wejścia w życie dekretu (czyli z dniem 13 września 1944 r.) bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 dekretu, część druga.
Aby nieruchomość mogła być przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, musiała zatem spełniać kumulatywne następujące warunki:
- musiała to być nieruchomość ziemska,
- stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,
- spełniająca normy obszarowe o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,
- nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.
Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego wskazuje, że nie wszystkie te warunki w rozpatrywanej sprawie zostały spełnione.
W sprawie niniejszej wniosek dotyczy zespołu dworsko-parkowego stanowiącego część Dóbr [...], obejmującego działki ewidencyjne nr [...], [...], [...], [...] oraz [...], położonego w gminie B..
Zarówno park dworski w stylu krajobrazowym jak i dwór wpisane są do rejestru zabytków decyzją Państwowej Służby Ochrony Zabytków Oddział Wojewódzki w P. z dnia 1 września 1994 r. oraz decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z dnia 8 lipca 1967 r.
Wskazana nieruchomość została szczegółowo opisana, w tym także w zakresie jej granic, przez organ II instancji, które to ustalenia oraz dokonaną ich ocenę prawną sąd w składzie orzekającym w pełni aprobuje i podziela. Nie zachodzi zatem potrzeba ich ponownego , pełnego przytaczania w tym miejscu uzasadnienia.
Zaznaczyć jedynie należy, że założenie parkowe w W. pochodzi z połowy XVIIIw. stanowiąc typowy park dworski o charakterze krajobrazowym, którego zasadniczym elementem był dwór [...].
Wobec informacji uzyskanych od Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...], z których wynikało , że w południowo – wschodniej oraz południowo – zachodniej części założenia dworskiego znajdowały się wycięte następnie sady, które to informacje znalazły potwierdzenie także w szczegółowym planie zabudowania gruntów majątku W., które zostały przejęte reformą rolną, sporządzonym przez mierniczego WUZ w [...] W. K., na podstawie pomiaru na gruncie dokonanego w 1947r., organ II instancji dopuścił dowód z opinii biegłego geodety. Zlecił biegłemu odwzorowanie , na podstawie dostępnego materiału dowodowego oraz ewentualnie pozyskanego, granic zespołu dworsko – parkowego majątku W. wraz z rozliczeniem powierzchni działek w ramach tego zespołu.
Geodeta uprawniony A. W. wykonał powierzone mu zadanie szczegółowo uzasadniając przyczyny wyboru dokumentów , które uznał za przydatne dla wydania opinii oraz jej merytorycznej treści. Zdaniem Sądu Minister trafnie ocenił wskazaną opinię jako w pełni wiarygodną i rzetelną, czyniąc ją zasadniczym elementem dokonanego przez siebie rozstrzygnięcia. Analiza treści opinii pozwala na jednoznaczne ustalenie granic zespołu dworsko – parkowego oraz jasno i przekonująco wyjaśnia przyczyny dla których biegły pominął dokumenty wskazywane przez odwołujących się od decyzji Wojewody [...].
Zdaniem Sądu zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy , w sposób nie budzący wątpliwości potwierdza, że przejęty w ramach reformy rolnej zespół dworsko - parkowy , w granicach określonych przez biegłego, nie stanowił nieruchomości ziemskiej o charakterze rolnym i nie nadawał się do realizacji celów reformy rolnej wynikających z dekretu.
Omawiany dekret nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". W związku z tym pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zastosowanie w tym zakresie wykładni celowościowej dodatkowo uzasadnia restrykcyjny charakter przepisów dekretu. Stanowisko takie wyraził także Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, wskazując, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym "w art. 1 część druga dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu." Sąd stwierdził także, że punkty a-c bezspornie odnoszą się do gruntów rolnych przeznaczonych na upełnorolnienie lub utworzenie nowych gospodarstw rolnych. Wątpliwości budzą jedynie dwa następne punkty, jednak mowa w nich o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie zarezerwowaniu "odpowiednich obiektów." To, że przepisy dekretu w odniesieniu do pałaców, dworów, zamków czy też innych obiektów były nadużywane przez ówczesne władze, świadczy jedynie o tym, że cele tych władz były odległe od celów wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu. W uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/99 (OTK 1990 r., poz. 26, str. 174), która zachowuje swoją wartość i aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, przyjęto, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Powiększony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał zatem, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 część druga dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia wykonawczego z dnia 1 marca 1945 r. do dekretu jest więc zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Oznacza to, że muszą one ustalić, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy, bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską, a jeżeli nie, to czy nieruchomości funkcjonalnie z nimi związane przekraczały normy obszarowe określone w powołanym przepisie (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/04 i z dnia 12 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1236/05).
Pojęcie "związku funkcjonalnego" jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest normatywnie definiowane. Orzecznictwo sądów administracyjnych co do konieczności wykazania związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości rolnej jest utrwalone (por. przykładowo wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07, z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z dnia 18 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 662/13, pub. w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Należy przy tym mieć na uwadze, że pojęcie związek funkcjonalny należy rozumieć jako wzajemną zależność, współzależność, zależność funkcjonalną, związek odpowiadający potrzebom, przydatność, użyteczność, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwieckiego t. I str. 783 Warszawa 1998 r.). Dlatego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu rezydencjalno-parkowego i odwrotnie (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08). Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 października 2006 r. sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02, z dnia 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00), zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 kwietnia 2008 r. sygn. akt I OSK 532/07, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2009 r. sygn. akt I OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności, czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lipca 2009 r. sygn. akt I OSK 1014/08).
Zdaniem Sądu, będący przedmiotem postępowania zespół dworsko - parkowy z uwagi na charakter zabudowy, przeznaczenie i sposób jego użytkowania bezspornie nie miał charakteru nieruchomości rolniczej. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowo-administracyjnym, o związku tego zespołu z pozostałym majątkiem ziemskim nie mogą przesądzać wyłącznie powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne. Drugoplanowe znaczenie ma zatem okoliczność, czy został on fizycznie oddzielony ogrodzeniem od zabudowań gospodarczych lub innych , jak również to, czy graniczył z częścią gospodarczą majątku.
Decydującego znaczenia nie mogą mieć także źródła dochodów właściciela, ani też fakt jego zamieszkania we dworze. Ta ostatnia okoliczność w stanie faktycznym niniejszej sprawy pozostaje bez wpływu na prawidłowość dokonanego przez organ rozstrzygnięcia , zważywszy że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie zawiera żadnego dowodu na potwierdzenie faktu zarządzania majątkiem ziemskim z jakiegokolwiek obiektu usytuowanego w zespole dworsko – parkowym. Przeciwnie , zeznania złożone przez M. P. jednoznacznie wskazują, że " rządcówka mieściła się poza parkiem, po drugiej stronie drogi". To zaś oznacza, że zarządcy majątku, mieli wydzielony budynek zwany rządcówką znajdujący się poza zespołem dworsko-parkowym. Tym samym uznać należy, że analizowany zespół dworsko – parkowy nie był funkcjonalnie związany z produkcją rolną, lecz miał charakter domowo reprezentacyjny, podobnie jak integralnie związany z nim park.
Mając to na uwadze Sąd ocenia, że ustalenia i oceny Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi co do nieruchomości będącej przedmiotem postępowania w odniesieniu do działkek ewidencyjnych, [...],[...] oraz części działki [...] są prawidłowe. Zasadnie też organ rozważył ich wzajemne powiązanie oraz charakter zespołu dworsko-parkowego, dowodząc braku związku funkcjonalnego z częścią rolną w obrębie całości majątku ziemskiego. Doprowadziło to Ministra do zasadnej konkluzji, że wymienione działki nie stanowiły nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a zatem nie podlegały objęciu tą regulacją.
Jako trafne Sąd uznał również stanowisko Ministra w części dotyczącej działek nr [...], [...] oraz pozostałej części działki nr [...].
Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika , że znajdował się na nich " ogród owocowy, sad ". To zaś oznacza, że objęta pkt.3 decyzji Ministra część nieruchomości ziemskiej będącej przedmiotem postępowania , nie służyła celom rekreacyjnym bądź reprezentacyjnym i mogła być wykorzystana na działalność rolniczą. Sąsiadowała również bezpośrednio z innymi nieruchomościami rolnymi. Zasadnie zatem została przejęta na cele reformy rolnej. Podkreślić przy tym należy, że ta część rozstrzygnięcia nie była merytorycznie kwestionowana przez skarżących za wyjątkiem M. S. i J. S..
Wskazanej oceny nie zmieniają zarzuty zawarte w skierowanych do Sądu skargach.
W odniesieniu do skargi T.S. i J.S. jako następców prawnych R. S. Sąd nie znalazł uzasadnionych podstaw do uwzględnienia ich zarzutu naruszenia przez organ zasady czynnego udziału strony w toku postępowania administracyjnego.
Skarżący zarzucają, że organ prowadził z nimi korespondencję w odniesieniu do treści opinii biegłego, jednakże nie przesłał ich stanowiska biegłemu, nie dopuścił dowodu z opinii innego biegłego, nie odniósł się także do zastrzeżeń strony zgłoszonych na piśmie, podobny przebieg miało doręczenie im decyzji uzupełniającej. Tym samym skarżący mieli możliwość zajęcia merytorycznego stanowiska w sprawie jednakże organ zignorował zgłoszone przez nich zastrzeżenia.
Zdaniem Sądu treść uzasadnienia decyzji organu II instancji zawiera odniesienie się do wszystkich zagadnień podnoszonych przez strony w toku postępowania. Uwagi zawarte w przywołanym przez skarżących piśmie z dnia 4 stycznia 2017r. stanowią bowiem z jednej strony ocenę dokumentacji geodezyjno-prawnej, sporządzonej przez geodetę A. W. bez wniosku o przekazanie ich biegłemu , z drugiej zaś podlegają w całości ocenie organu administracji, który powziąwszy częściowo wątpliwości co do tej dokumentacji oraz odnośnie treści cyt. wyżej pisma. a których to wątpliwości organ sam nie mógł rozwiać, postanowił zwrócić się do biegłego o wyjaśnienia.
Podkreślenia wymaga także, że w orzecznictwie sądowo-administracyjnym utrwalony jest pogląd, iż zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. może odnieść skutek tylko wówczas, gdy strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych (szerzej np. wyrok WSA w Warszawie z 18.11 2016r.,sygn. I SA/Wa 1239/16. wyrok NSA z 17.05.2016 r" sygn. akt I OSK 1994/14). Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w niniejszej sprawie, bowiem skarżący nie wykazali w jaki sposób nie odniesienie się do ich uwag bezpośrednio przez biegłego uniemożliwiło im obronę praw i roszczeń, a w konsekwencji wpłynęło niekorzystnie na rozstrzygnięcie.
Jako nietrafny Sąd ocenił także zarzut naruszenia przepisu art. 89 § 2 k.p.a. w zw. z art. 79 § 2 k.p.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia rozprawy administracyjnej z udziałem biegłego. Podkreślić należy , że analiza treści akt administracyjnych dowodzi, że omawiany wniosek nie był złożony na etapie postępowania administracyjnego , organ nie znalazł powodu do przeprowadzenia takiej rozprawy zaś przepisy postępowania nie wymagają jej obligatoryjnego przeprowadzenia.
Zdaniem Sądu w sprawie niniejszej nie doszło także, do naruszenia art. 78 § 1 k.p.a.
Podkreślenia wymaga, że Sąd w pełni aprobuje stanowisko Ministra , że wnioski dowodowe zgłaszane przez pełnomocnika poprzednika prawnego skarżących dotyczyły okoliczności nie mających znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.
W szczególności takiej ocenie podlega niosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego historyka architektury krajobrazu , na okoliczność jak kształtował się i z jakich elementów składał się park dworski na ziemiach polskich w okresie od połowy XVIII w. do 1.09.1939r. i czy park w W. mieści się w tym pojęciu. Zdaniem skarżących decyzje w sprawie wpisania dworu i parku do rejestru zabytków powinny być przesądzające w sprawie , i w oparciu o nie powinny być wyznaczone granice spornego zespołu dworsko-parkowego podlegającego wyłączeniu z przejęcia w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Tym samym objęcie ochroną konserwatorską również części majątku stanowiącej sad przesądza o tym, że sad był integralną częścią zespołu pałacowo-parkowego i nie podlegał reformie.
Zdaniem Sądu stanowisko to nie jest trafne , a co za tym idzie opisany wyżej wniosek dowodowy ocenić należy jako nie zmierzający do merytorycznego zakończenia sprawy. Istotnym jest, że decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w sprawie wpisania do rejestru zabytków dobra kultury z 01.09.1994 r. wydana została na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i muzeach. Ustawa ta zawiera przesłanki jakimi należy się kierować wydając decyzje w jej oparciu. Ponadto decyzja zawiera uzasadnienie i to właśnie z niego jednoznacznie wynika dlaczego konserwator zdecydował się wpisać do rejestru zabytków województwa [...] park dworski w stylu krajobrazowym w W.. Organ prawidłowo uzasadnił, że Konserwator Zabytków rozstrzygał w oparciu o wskazaną wyżej ustawę o ochronie dóbr kultury. Nie analizował zatem przesłanek wynikających z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Dostrzec należy, że " zabytek architektury" oraz " majątek ziemski" rozpatrywane na gruncie dwóch różnych ustaw nie muszą stanowić zbiorów rozłącznych . Tym samym nieruchomość lub jej część , która obecnie jest zabytkiem, mogła jednocześnie podlegać dekretowi o reformie rolnej w dacie jego wejścia w życie.
Odnosząc się do skargi Domu Pomocy Społecznej w W. kwestionującej decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w części tj. w zakresie punktu 1 i 2 podkreślenia wymaga, że każde merytoryczne rozpatrzenie skargi poprzedzone jest w postępowaniu przed sądem administracyjnym badaniem dopuszczalności jej wniesienia. Skarga jest dopuszczalna, gdy przedmiot sprawy należy do właściwości sądu administracyjnego, skargę wniesie uprawniony podmiot oraz gdy skarga spełnia wymogi formalne i została złożona w przewidzianym w prawie trybie i terminie. Stwierdzenie braku którejkolwiek z wymienionych przesłanek uniemożliwia nadanie skardze dalszego biegu i merytoryczne jej rozpatrzenie. Przepis art. 50 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270, ze zm.) stanowi, że uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny. Natomiast przepisem ogólnym, określającym, kto posiada legitymację strony w postępowaniu administracyjnym, jest art. 28 k.p.a. , zgodnie z którym stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Cechami interesu prawnego jest to, że jest on indywidualny, konkretny, aktualny, sprawdzalny obiektywnie, jego istnienie znajduje potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, będących przesłankami zastosowania przepisów prawa materialnego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 stycznia 2012 r. sygn. akt II OSK 2035/10). Postępowanie administracyjne dotyczy interesu prawnego konkretnego podmiotu wówczas, gdy w tym postępowaniu wydawana jest decyzja, która rozstrzyga o prawach i obowiązkach tej osoby lub rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach innego podmiotu wpływa na prawa i obowiązki tej osoby. Przymiot strony w postępowaniu administracyjnym ma osoba, której dotyczy bezpośrednio to postępowanie lub w którym może być wydane orzeczenie godzące w jej prawem chronione interesy poprzez ograniczenie lub uniemożliwienie korzystania z przysługujących jej praw (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 grudnia 2005 r. sygn. akt II OSK 310/05).
Zdaniem Sądu skarga Domu Pomocy Społecznej w W. złożona w niniejszej sprawie podlega rozpoznaniu, albowiem została złożona przez podmiot uprawniony . W rozpatrywanej sprawie na skutek złożenia skargi przez Powiat K. zaszła potrzeba zbadania, czy skarżący DPS posiada interes prawny we wniesieniu skargi. Z treści nadesłanej przy skardze kserokopii decyzji Zarządu Powiatu z dnia 31 grudnia 2001r. nr [...] wynika , że Dom Pomocy Społecznej w W. jest trwałym zarządcą spornej nieruchomości, której własność przysługuje Powiatowi K..
Podkreślenia wymaga, że zarząd – jako odrębna, niekonwencjonalna instytucja prawna w zakresie gospodarowania zasobami gruntów państwowych – nie jest ograniczonym prawem rzeczowym, wszakże nie sposób ujmować go jako termin techniczny lub techniczno-prawny, lecz jako prawo o określonej treści (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 5 października 1993 r., sygn. akt III CZP 129/93, OSP 1994 r., nr 11, poz. 205, akceptowanej przez G. Bieńka/M. Gdesza w: red. S. Kalus, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, Lexis Nexis 2012 s. 376-377, uw. 1, 5).
Natomiast zgodnie z art. 43 ustawy o gospodarce nieruchomościami trwały zarząd to administracyjnoprawne uprawnienie do korzystania z nieruchomości w imieniu publicznoprawnego właściciela. Jest to swoiste prawo do gruntu państwowego, uprawniające do korzystania z niego i podlegające ochronie prawnej (G. Bieniek/M. Gdesz – op. cit. s. 377, uw. 7*; s. 395). Trwały zarząd jest publicznoprawną formą władania nieruchomością przez określoną jednostkę organizacyjną (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 czerwca 2004 r., sygn. akt I SA 2372/02, akceptowany przez A. Tułodzieckiego w: J. Jaworski, A. Prusaczyk, A. Tułodziecki, M. Wolanin, Ustawa o gospodarce nieruchomościami. Komentarz, C.H. Beck 2013, s. 233, nb 1). Prawo to podlega ochronie prawnej (skarga windykacyjna, negatoryjna, posesoryjna). Do trwałego zarządu w sprawach nie uregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego o użytkowaniu (art. 50 ugn). Na tle tych ostatnich uregulowań przyjmuje się, że użytkownikowi przysługuje ochrona prawna przeciwko każdemu, kto je narusza (w tym przeciwko właścicielowi), a zakres tej ochrony jest ograniczony zakresem przysługującego użytkownikowi prawa.
Uprawnienia materialnoprawne trwałego zarządcy są określone w art. 43 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami i odpowiadają zakresem uprawnieniom wieczystego użytkownika (w szczególności w zakresie prawa zabudowy (pkt 2), oddania nieruchomości lub jej części w najem (pkt 3 ust. 2 art. 43 ugn).
W sprawie niniejszej DPS sprawuje trwały zarząd nad nieruchomością będącą przedmiotem wniosku następców prawnych poprzedniego właściciela nieruchomości o stwierdzenie, że nie podpadała ona pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 ze zm.). Poza sporem jest, że w postępowaniu prowadzonym na podstawie § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej jego stronami są byli właściciele nieruchomości lub ich spadkobiercy, ale i aktualni jej właściciele i użytkownicy wieczyści. Stosownie zatem do art. 28 k.p.a. , w związku z art. 43 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) co do zasady trwały zarządca ma interes prawny do występowania jako strona we wszystkich postępowaniach administracyjnoprawnych dotyczących ustanowienia prawa użytkowania wieczystego, zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, stwierdzenia nieważności decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości. Rozstrzygnięcie takich decyzji może bowiem przesądzać o bezprzedmiotowości trwałego zarządu (G. Bieniek/M. Gdesz – op. cit. s. 382, uw. 24*).
Skarżący DPS zarzucił w skardze, że organ II instancji wadliwie ustalił, że nie istniał związek funkcjonalny pomiędzy dworem wraz z parkiem a pozostałą częścią nieruchomości, bowiem nie zgromadził innego materiału dowodowego niż organ I instancji, a wyciągnął z tego materiału zupełnie inne wnioski. Stanowisko to nie polega na prawdzie. Minister poszerzył bowiem materiał dowodowy o opinię biegłego oraz mapy z Wojskowego Biura Historycznego, które całościowo poddał analizie, co znalazło odzwierciedlenie w treści zaskarżonej decyzji.
Sąd w pełni akceptuje pogląd, że ugruntowane orzecznictwo sądowo-administracyjne wskazuje, że skuteczne podniesienie zarzutu naruszenia art. 7 k.p.a. możliwe jest tylko wtedy, gdy zostanie ono oparte o konkretne dowody, które to dowody nie zostały pozyskane, uwzględnione lub którym niesłusznie odmówiono wiarygodności. Skarżący DPS nie takich dowodów nie przedstawił ani nie wskazał na ich istnienie.
Skarga Powiatu K. – właściciela objętej postępowaniem nieruchomości zarzuca przede wszystkim , że postępowanie i wydanie zaskarżonej decyzji odbyło się bez udziału Powiatu K. i podnosi naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 w związku z art. 10 k.p.a. i art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej domagając się stwierdzenia nieważności zarówno decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi jak i poprzedzającej decyzji Wojewody .
W odniesieniu do powyższego Sąd zauważa, że zarzut ten jest nietrafny. Zarówno decyzja organu I instancji, jak i decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi były doręczane Staroście K. wykonującemu zadania z zakresu administracji rządowej jako reprezentantowi Skarbu Państwa oraz Staroście K. jako reprezentantowi Powiatu K.. Trafnie podnosi organ, że pomimo, że w decyzji organu I instancji nie doprecyzowano tego faktu to zwrócić należy uwagę, że w rozdzielniku dwukrotnie wskazano Starostę, natomiast doprecyzowanie znajduje się na zwrotnym potwierdzeniu odbioru decyzji gdzie podano że Starosta otrzymuje decyzję również jako reprezentant Powiatu. W tej sytuacji wyjaśnić należy, że stroną postępowania sądowo-administracyjnego jest co do zasady powiat reprezentowany przez organ. Stosownie do brzmienia art. 8 ust. 2 ustawy o samorządzie powiatowym organami powiatu są rada i zarząd. Przy czym starosta wchodzi w skład zarządu i jest jego przewodniczącym (art. 26 ust. 2 tej ustawy), organizuje pracę zarządu i starostwa powiatowego, kieruje bieżącymi sprawami powiatu i reprezentuje powiat na zewnątrz (art. 34 ust. 1 tej ustawy). Pojawiają się zatem głosy, że starosta jest również organem powiatu, mimo że nie został jako taki wymieniony w przywołanej ustawie (p. przykładowo Czesław Martysz w Komentarzu do art. 34 ustawy o samorządzie powiatowym. System Informacji Prawnej LEX). On zatem winien być traktowany jako reprezentant powiatu w tym postępowaniu. Stanowisko takie w odniesieniu do wójta gminy (burmistrza, prezydenta) zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 13 listopada 2012 r.. sygn. akt I OPS 3/12. Sąd aprobuje stanowisko Ministra, że odpowiednio można odnieść je do powiatu a ponadto podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarty w wyroku z dnia 18 lutego 2015 r. sygn. akt I OSK 1724/13, zgodnie z którym "Naczelny Sąd Administracyjny nie widzi żadnego powodu, by pisma bądź decyzje administracyjne doręczać temu samemu podmiotowi dwukrotnie, z uwagi na fakt, że może reprezentować dwa podmioty – tj. w niniejszej sprawie Powiat i Skarb Państwa.
Powyższe , zdaniem Sądu oznacza, że skoro Starosta K. był informowany o wszystkich czynnościach postępowania, jak również odbierał zapadłe w tym postępowaniu decyzje, to uznać należy, że w postępowaniu brał udział nie tylko Skarb Państwa, który Starosta reprezentował, ale także Powiat, który również był reprezentowany przez tego Starostę". Poza sporem pozostaje ponadto , że niedopuszczenie strony do udziału w postępowaniu skutkuje naruszeniem prawa obligującym do wznowienia postępowania z powodu wypełnienia przesłanki określonej w art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. To zaś oznacza , że niedopuszczenie strony bez jej winy do udziału w postępowaniu nie stanowi ustawowej przesłanki określonej w art. 156 k.p.a. warunkującej możliwość stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej.
Sąd nie podziela także zarzutu Powiatu K., co do naruszenia przez organ art. 7 i 77 k.p.a., poprzez wybiórcze przeanalizowanie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W szczególności brak jest podstaw do twierdzenia, że treść umowy powierzenia administracji majątkiem W. zawarta przez właścicielkę M.M. z mężem I. K. – J. K. w 1933r., oraz akt darowizny majątku córce z dnia [...] czerwca 1934r. dokumentują, że właścicielka W. w nich nie zamieszkiwała a J. K. jako zarządca majątku wykorzystywał dwór do gospodarowania i administrowania majątkiem. Także analiza zeznań świadków H. L. i W. T. nie zawierają treści z których wynikałoby , że J. K. jako zarządca majątku wykorzystywał zespół dworsko - parkowy wyłącznie do gospodarowania i administrowania majątkiem. Okoliczność ta niezależnie od powyższego pozostawałaby bez wpływu na treść zaskarżonej decyzji, skoro z materiału dowodowego sprawy wynika jednoznacznie , że poza zespołem dworsko – parkowym , w ramach majątku funkcjonował budynek rządcówki ,co oznacza, że to ten obiekt był niezbędny do jego prawidłowego prowadzenia , jako funkcjonalnie związany z majątkiem ziemskim.
Odnosząc się do skargi Starosty K. - wykonującego zadania z zakresu administracji publicznej, którą zaskarżono decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zakresie punktu 1 i 2, stwierdzić należy, że starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej jest , w ocenie Sądu , stroną niniejszego postępowania administracyjnego z tej przyczyny, że dotyczyło ono przejęcia własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa w trybie reformy rolnej , a zatem dotyczyło ono bezpośrednio praw Skarbu Państwa, reprezentowanego w przedmiotowej sprawie przez Starostę.
Pozostałe zarzuty Starosty stanowią powtórzenie zarzutów wskazanych w skardze Powiatu K., co do których Sąd wyraził stanowisko wyżej.
Podsumowując Sąd stanął na stanowisku, że wydane w rozpatrywanej sprawie zaskarżone rozstrzygnięcie oparte zostało o prawidłowo zinterpretowane przepisy prawa, w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu oraz właściwą analizę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co znalazło odpowiednie odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzji.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270) orzekł jak w sentencji.