I SA/Wa 1849/23

I SA/Wa 1849/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2025-04-03
Data wpływu
2023-09-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Elżbieta Lenart /przewodniczący/
Bożena Marciniak
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok z art. 179a ustawy PoPPSA
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 179 a i 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Elżbieta Lenart sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) sędzia WSA Bożena Marciniak Protokolant starszy referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 kwietnia 2025 r. sprawy ze skarg kasacyjnych: Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w [...] i Gminy [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lipca 2024 r. sygn. akt I SA/Wa 1849/23 w sprawie ze skarg: Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno - Spożywczego w [...], Gminy [...] i Województwa [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 lipca 2023 r. nr DN.rn.625.32.2022 w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lipca 2024 r. sygn. akt I SA/Wa 1849/23; 2. oddala skargi; 3. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 13 lipca 2023 r., nr DN.rn.625.32.2022 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołań: Marszałka Województwa Wielkopolskiego, Gminy [...] i Muzeum [...] od decyzji Wojewody Wielkopolskiego z 13 stycznia 2022 r., nr SN.IV-9.7515-12/11, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
Minister wskazał, że decyzją z 30 września 2011 r. Wojewoda Wielkopolski, po rozpatrzeniu wniosku [...], działając na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51) orzekł, że nieruchomość położona w gminie [...], oznaczona jako działka nr [...], wchodząca w skład majątku [...], na której posadowione były pałac i park, nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3 poz. 13 ze zm.). Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 14 kwietnia 2014 r. uchylił decyzję Wojewody i przekazał mu sprawę do ponownego rozpatrzenia.
Decyzją z 20 lutego 2017 r. Wojewoda Wielkopolski orzekł, że nieruchomości położone w gminie [...], w zakresie części działki nr [...] o pow. 5,93 ha oraz działki nr [...] o pow. 0,0425 ha, szczegółowo oznaczonych na załączonej do decyzji mapie, na których posadowiony był pałac i park wchodzące w skład majątku [...], nie podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 5 marca 2018 r. utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 10 stycznia 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 744/18 stwierdził nieważność decyzji Wojewody Wielkopolskiego z 20 lutego 2017 r. oraz Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 5 marca 2018 r. wskazując, że wnioskodawca [...] zmarł 7 kwietnia 2016 r., a zatem w stosunku do niego nie można było prowadzić postępowania, ani skierować wydanych w sprawie rozstrzygnięć.
Wojewoda Wielkopolski decyzją z 13 stycznia 2022 r. orzekł, że nieruchomości położone w gminie [...], tj. działka nr [...] ark. mapy 2, obręb [...], zapisana w KW [...], w części o pow. 5,93 ha oznaczonej na mapie, stanowiącej integralną część decyzji, kolorem czerwonym oraz aktualna działka nr [...], ark. mapy 2, obręb [...], zapisana w KW [...] o pow. 0,0425 ha nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Odwołanie od powyższej decyzji Wojewody wnieśli: Gmina [...], Województwo Wielkopolskie i Muzeum [...].
Organ przedstawił następstwo prawne po byłym właścicielu nieruchomości [...].
Rozpoznając sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich obszar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie wymienione, m.in. pod literą e, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości, na własność Państwa z przeznaczeniem na cele określone w art. 1 dekretu, część druga. Przejęciu podlegały takie nieruchomości ziemskie, które mogły być wykorzystane na cele reformy wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu.
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w § 5 ustanawiało tryb administracyjny rozstrzygania sporów o to, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Strona kwestionująca przejęcie majątku mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit e dekretu.
Minister podał, że pojęcie "nieruchomość ziemska" nie zostało unormowane przez ustawodawcę, dlatego należy zastosować wykładnię dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89. Trybunał uznał, że przez pojęcie to należy rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, a intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej.
Ocena, czy kompleks pałacowo parkowy stanowił część nieruchomości ziemskiej podlegającej działaniu art. 1 ust. 2 dekretu wymaga zbadania, czy wchodzące w jego skład nieruchomości lub ich części były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej, a następnie, czy między tą częścią a pozostałą - rolniczą - częścią majątku zachodził, tzw. związek funkcjonalny. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą majątku właściciela.
W szczególności w przypadku nieruchomości zabudowanych istotne jest wykazanie, czy pałac (lub jego część) był trwale, w sposób architektoniczny, przystosowany jako obiekt budowlany do sprawowania zarządu nad majątkiem. Należy przy tym uwzględnić, że rezydencje właścicieli majątków ziemskich co do zasady nie przechodziły na cele reformy rolnej, jako nieprzydatne do realizacji celów tej reformy. W ocenie Ministra zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w tym w szczególności nadesłane przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] Karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa założenia folwarcznego, pałacu i stajni majątku [...] oraz zeznania [...], przesłuchanych 9 listopada 2015 r. oraz 27 kwietnia 2016 r. wiarygodnie określają stan i charakter nieruchomości. Brak jest też podstaw aby uznać, że nieruchomość ulegała istotnym przekształceniom, gdyż do dnia dzisiejszego zespół pałacowo - parkowy zachował się w zasadniczym kształcie. Istotnym zmianom nie uległa również jego powierzchnia (6,09 ha wobec ustalonej przez biegłego aktualnej powierzchni 5,9725 ha).
Minister wyjaśnił, że objęte wnioskiem nieruchomości były częścią Majątku [...], stanowiącego własność [...]. Majątek ten, obejmujący powierzchnię 809,3247 ha, w tym 612 ha użytków rolnych został przejęty na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Zespół pałacowo - parkowy w [...] wpisany został do rejestru zabytków na mocy decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z 11 kwietnia 1973 r. Położony jest w środkowej części wsi. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa założenia folwarcznego ocenia powierzchnię założenia na 6,09 ha. Taką samą wartość zapisano w Ewidencji parku pałacowego w [...], przy jednoczesnym wskazaniu, że powierzchnia parku bez ogrodu i sadu nie zmieniła się od czasu jego założenia.
Jak wynika z treści Kart ewidencyjnych zabytków architektury i budownictwa założenia folwarcznego, pałacu i stajni majątku [...], założenie składa się z wyraźnie wyodrębnionych części: rezydencjonalnej (park i pałac), podwórza folwarcznego oraz kolonii mieszkalnej. Kanwą układu przestrzennego zespołu jest droga lokalna prowadząca do [...], gdzie po wschodniej stronie drogi znajduje się zespół pałacowo - parkowy, po zachodniej - podwórza folwarczne (zabudowane budynkami o charakterze użytkowym, wchodzącymi w skład gospodarczej części majątku, tj. gorzelnia, kuźnia, skład na narzędzia, dwie obory, spichlerz, chlewnia i stodoła), a kolonia mieszkalna (budynki tzw. czworaków) usytuowana jest wzdłuż jej biegu.
Zespół pałacowo - parkowy powstał w I połowie XIX w. Obejmuje on park, pałac, stajnię dworską oraz jedyny zachowany staw z czterech wcześniej istniejących. Projekt oparto na naturalnej rzeźbie terenu - główna część parku z pałacem i stajnią położona jest na skraju terenu płaskiego, a pozostała na stoku opadającym w kierunku południowym i południowo - zachodnim. Zbocze uformowano wykonując na nim dwa tarasy obsadzone drzewami rodzimymi. Na tarasie najwyższym znajdują się punkty widokowe na dolinę rzeki [...] i jezioro [...]. Na zboczu zachodnim uformowano cztery stawy o różnym poziomie lustra wody. Miejsce i sposób uformowania stawów wskazuje, że nie były one wykorzystywane do produkcji rybnej, stanowiły elementy krajobrazowe.
Zespół pałacowo - parkowy porastają drzewa o charakterze ozdobnym, w tym pomniki przyrody (platan klonolistny, buk zwyczajny, jesion wyniosły, modrzew europejski, lipa drobnolistna, kasztanowiec). Informacje dotyczące parku potwierdza również treść Ewidencji parku pałacowego w [...]. W dokumencie tym, sporządzonym w 1976 r., oceniono wiek drzewostanu parkowego na 40-140 lat, a zatem najmłodsze nasadzenia pochodzą z lat trzydziestych XX w. Niewątpliwie park w [...] istniał w dniu nacjonalizacji majątku i porośnięty był drzewami o charakterze ozdobnym. Okoliczność istnienia parku (wskazanego w dokumentacji odrębnie od sadów i innych użytków rolnych) potwierdza ponadto treść materiałów przedwojennego postępowania parcelacyjnego (tj. pismo [...] z 20 sierpnia 1932 r. skierowane do Ministerstwa Reform Rolnych oraz zawiadomienia Sądu Grodzkiego w [...] z 30 grudnia 1937 r.), a także opis inwentaryzacyjny majątku [...] na 1 stycznia 1949 r.
Minister ustalił, że pałac w [...] wzniesiony został ok. 1860 r., umiejscowiony jest w środku parku. Z zeznań [...] wynika, że stanowił on miejsce zamieszkania byłego właściciela majątku [...] oraz jego rodziny. Znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy wskazuje zatem na rezydencjonalny charakter pałacu, brak jest natomiast przesłanek pozwalających uznać, aby był on wykorzystywany na cele produkcji rolnej. Minister zwrócił uwagę, że Karta ewidencyjna pochodząca z zasobów Ośrodka Dokumentacji Zabytków w Warszawie wprost stwierdza jego mieszkalne przeznaczenie. Również w Ewidencji parku pałacowego w [...] oraz Karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa wprost wskazano na mieszkalny charakter pałacu.
Jak wynika z treści zeznań [...] w pałacu znajdowały się następujące pomieszczenia: gabinet z wyjściem na zewnątrz, jadalnia, buduar, pokoje gościnne, pokoje dziecięce, sypialnia i ubieralnia, łazienki oraz hol, a ponadto w suterenie znajdowały się kuchnia, spiżarnia kotłownia oraz pokoje służby.
Jednocześnie ze znajdującej się w aktach sprawy opinii prof. [...] z 30 listopada 2014 r. oraz jego dodatkowych wyjaśnień z 9 sierpnia 2016 r. wynika, że w pałacu umiejscowione były takie pomieszczenia jak kredens, jadalnie, sień, salon, pokój pani, pokój pana, kancelaria, sypialnia oraz łazienka.
Odnośnie kwestii istnienia w pałacu kancelarii, zwanej gabinetem Minister wskazał, że z opinii prof. [...] wynika, iż stosowanym powszechnie od potowy XVIII w. modelem, mającym zastosowanie również w przypadku dworu w [...], było umieszczanie w pałacu obok pomieszczeń mieszkalnych również kancelarii / gabinetu, stanowiącego centrum zarządzania (i kontroli nad) majątkiem przez właściciela. Ponadto prof. [...] podkreślił, że nie zna przypadku, aby kancelaria znajdowała się na terenie folwarku.
Następnie w piśmie z 9 sierpnia 2016 r. prof. [...] udzielił dodatkowych wyjaśnień, z których wynika, że kancelaria stanowiła pomieszczenie dostępne od zewnątrz przez dodatkową klatkę schodową dla "interesantów z folwarku i różnego rodzaju zarządców majątku" oraz że schemat polegający na urzędowaniu zarządcy majątku w oddzielnym budynku stanowił schemat charakterystyczny dla ziemian niemieckich w Wielkopolsce, a w przypadku ziemian polskich występował w przypadku rezydencji w [...] i [...].
Tymczasem z zeznań [...] wynika, że w majątku zatrudniony był administrator sprawujący bieżący zarząd nad działalnością gospodarczą. Jako ostatni funkcję tę pełnił zarządca [...]. Mieszkał on i prowadził biuro w posiadającej oddzielne wejście przybudówce do budynku gorzelni znajdującej się w podwórzu folwarcznym. W biurze rządcy prowadzona była rachunkowość i przechowywana dokumentacja związana z funkcjonowaniem majątku. [...] zeznała, że nie wie, gdzie odbywały się spotkania z kontrahentami, z pewnością jednak nie w pałacu. Jej zdaniem gabinet nie był wykorzystywany do prowadzenia spraw majątku. Natomiast [...] zeznała, że kontrahenci nie byli przyjmowani w pałacu, zaś wszystkie sprawy dotyczące majątku prowadzone były w biurze przy gorzelni. Zeznania świadków potwierdza treść dokumentu Kwestionariusz techniczny - plan gorzelni [...], z którego wynika, że w budynku gorzelni znajdowało się pomieszczenie przeznaczone na kancelarię.
Okoliczność, że właściciel majątku [...] nie prowadził stałego, bieżącego nadzoru nad funkcjonowaniem majątku, potwierdzają także nadesłane przez Archiwum Państwowe w [...] pocztowe dowody doręczenia z 10 lutego 1931 r., 21 października 1930 r., 7 lutego 1931 r. oraz 4 sierpnia 1931 r. Z treści tych dokumentów wynika, że korespondencja kierowana do [...] – właściciela majątku [...] odbierana była przez uprawnionego do zastępstwa [...]. Minister zauważył że w Spisie abonentów sieci telefonicznych państwowych i koncesjonowanych w Polsce (z wyjątkiem m. st. Warszawy) na 1939 r. [...] ([...], p. [...]) figurował jako radca [...] Ziemstwa Kredytowego. Z treści Spisu nie wynika natomiast, aby wskazany w nim numer telefoniczny [...] powiązany był z działalnością rolną, leśną lub gorzelniczą prowadzoną w majątku [...].
Organy nie kwestionowały wiarygodności zeznań świadków.
W ocenie Ministra opinia prof. [...] nie pozostaje w sprzeczności z ustaleniami poczynionymi na podstawie innych źródeł dowodowych.
Minister podał, że fakt istnienia w pałacu kancelarii / gabinetu jest bezsporny. Bezsporna jest również okoliczność, że właścicielowi majątku przysługiwała pełnia praw zarządczych, nadzorczych i kontrolnych. Niewątpliwie zachowywał on wpływ na funkcjonowanie majątku oraz podejmował decyzje w zasadniczych kwestiach - uprawnienia te wynikają z samego prawa własności. Jednakże okoliczności te w żaden sposób nie wykluczają możliwości zatrudnienia w majątku zarządcy, bowiem wykonywanie uprawnień właścicielskich nie jest równoznaczne z wykonywaniem stałego i bieżącego kierownictwa. Brak kwestionowania przez prof. [...] okoliczności zatrudnienia w majątku zarządcy wynika ponadto wprost z treści jego stanowiska: dodatkowa klatka schodowa przy kancelarii miała służyć, m.in. zapewnieniu dostępu dla "zarządców majątku". Organ zwrócił uwagę, że opinia prof. [...] koncentruje się na fakcie istnienia we dworze w [...] kancelarii oraz wskazuje do czego podobne pomieszczenia były zazwyczaj wykorzystywane w pałacach wielkopolskich. Nie określa natomiast sposobu użytkowania konkretnego gabinetu znajdującego się w pałacu w [...]. Opinia ta nie dowodzi (a nawet nie stawia takiej tezy), że były właściciel pałacu w [...] osobiście prowadził zarząd nad majątkiem i nie podważa zeznań świadków dotyczących zatrudnienia w majątku zarządcy. W późniejszym piśmie prof. [...] wskazał, że dopiero po 1945 r. pomieszczenia administracyjne przeniesiono z dworu do gorzelni. Organ zauważył, że użycie słowa "prawdopodobnie" nie stanowi wyrazu wiedzy faktycznej prof. [...].
Minister wyjaśnił, że według karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa stajnia dworska wybudowana została w 1860 r. Na mocy decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z 16 grudnia 1975 r. wpisana została do rejestru zabytków. Znajduje się ona ok. 48 m od pałacu. Zgodnie z zeznaniami [...] pełniła ona również funkcję powozowni, w której stały bryczki i kareta oraz garażu samochodowego. Konie nie były wykorzystywane do pracy w gospodarstwie rolnym - służyły jedynie do zaprzęgów. W Karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa wprost wskazano, że wraz z pałacem wchodziła ona w skład założenia parkowego.
Na brak rolniczego wykorzystania zespołu pałacowo - parkowego w [...] wskazuje również amerykańska mapa wojskowa z 1952 r., sporządzona na podstawie mapy niemieckiej z 1943 r. Mapa ta uwidacznia dwór wraz z zarysem otaczających go terenów parkowych oraz stawów, wyraźnie oddzielonych od zabudowań folwarcznych oraz terenów oznaczonych jako użytki rolne.
W aktach sprawy brak jest dowodów wskazujących na inny sposób wykorzystania zespołu i parku niż cele mieszkalne, reprezentacyjne i rekreacyjne. W szczególności nie stwierdzono, aby na działkach tych umiejscowione były użytki o charakterze rolniczym.
Obszar ten był ponadto w sposób wyraźny przestrzennie i terytorialnie oddzielony od
gospodarczej części majątku - teren dworu i parku otoczony był ogrodzeniem i oddzielony drogą od zabudowań folwarcznych gospodarczej części majątku. Części te powiązane były jedynie osobą właściciela. Natomiast sama osoba właściciela, ani też sąsiednie położenie kompleksu gospodarczego i mieszkalnego - reprezentacyjnego nie przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego zespołu dworsko- parkowego z rolną częścią majątku.
Organ wskazał, że przejmowane na podstawie dekretu nieruchomości musiały nadawać się do realizacji celów reformy rolnej określonych w art. 1 ust. 2 dekretu. Odnośnie do zarzutów odwołania Województwa Wielkopolskiego Minister wskazał, że zeznania świadków są spójne i pokrywają się z pozostałą zgromadzoną w sprawie dokumentacją. Organ powołał treść art. 75 § 1 i 80 kpa. Wyjaśnił, że ze względu na upływ 70 lat od dnia przejęcia spornych nieruchomości na własność Państwa w trakcie postępowania nie sposób zgromadzić pełnej dokumentacji sprawy, zaś strony oponujące przeciwko zapadłemu rozstrzygnięciu nie przedłożyły żadnych dowodów pozwalających na stwierdzenie, że okoliczności sprawy przedstawiają się w sposób odmienny, niż wynika to z treści zaskarżonej decyzji. Jedynym więc możliwym sposobem zweryfikowania prawidłowości ustalonego stanu faktycznego jest odniesienie się do obowiązujących przepisów prawa i zachowanych dokumentów oraz przeprowadzenie innych dowodów (w tym przesłuchania świadków), które mogą przyczynić się do należytego wyjaśnienia sprawy. Organ wskazał, że dokonał oceny zeznań przesłuchanych osób w świetle całokształtu zgromadzonego w aktach materiału dowodowego. Zdaniem Ministra nie ma istotnego znaczenia, czy [...] były 1 września 1939 r. małoletnie. Istotne dla oceny zeznań było to, że miały one w dniu wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.) - odpowiednio - 24 i 16 lat oraz że miały one możność postrzegania faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Organ odwoławczy uznał za nieprawdziwe twierdzenie odwołującego się, jakoby zeznania te były jedynymi dowodami uznanymi przez organy. W ocenie Ministra rozbieżność pomiędzy zeznaniami [...] co do kwestii miejsca zamieszkania rządcy, tj. czy mieszkał on w budynku gorzelni, czy też w budynku obok gorzelni wynika z okoliczności, że obie zeznające miały na myśli przybudówkę do budynku gorzelni. Okoliczność ta pozostaje jednak bez znaczenia dla sprawy, albowiem niewątpliwie z treści zeznań tych osób wynika, że w majątku zatrudniony był rządca, że mieszkał on i pracował poza terenem parku i pałacu, a w konsekwencji zasadne jest przyjęcie, że dwór nie był wykorzystywany do stałego i bieżącego sprawowania nadzoru nad prowadzonym w majątku gospodarstwem rolnym.
Za niezasadny organ uznał zarzut dotyczący zaistniałej - zdaniem odwołującego się - sprzeczności pomiędzy zeznaniami świadków, a opinią prof. [...], z przyczyn podanych powyżej.
Odnosząc się do zarzutów odwołania Muzeum [...] Minister wskazał, że w sprawie kwestią sporną nie jest okoliczność, czy cały majątek spełniał przesłanki obszarowe. Badaniu podlega jedynie kwestia, czy objęta wnioskiem część majątku jest nieruchomością ziemską.
Podniesiony przez Muzeum zarzut, jakoby w dniu wejścia w życie dekretu obowiązywał inny podział geodezyjny, w związku z czym określenie objętej postępowaniem nieruchomości poprzez wskazanie aktualnych oznaczeń ewidencyjnych jest niezgodne z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości, Minister uznał za bezzasadny. Wyjaśnił, że w postępowaniu prowadzonym na podstawie § 5 rozporządzenia nie istnieje wymóg, aby oceniana nieruchomość oznaczona była dawnymi numerami parcel katastralnych. Istotne jest natomiast, aby sentencja decyzji sformułowana była w sposób umożliwiający identyfikację tej nieruchomości w sposób jasny, precyzyjny i niebudzący wątpliwości.
Muzeum wywiodło, że skoro Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. uznał, że przez pojęcie nieruchomości ziemskiej należy rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, w postępowaniu prowadzonym na podstawie § 5 rozporządzenia dopuszczalne jest jedynie orzekanie o tym, czy nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu ze względu na wielkość powierzchni gruntów wchodzących w skład danego majątku.
Minister wyjaśnił, że ww. uchwale Trybunał Konstytucyjny uznał, że przez pojęcie nieruchomości ziemskiej należy rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, a intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Ocena, czy określona nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu wymaga zatem zbadania, czy nieruchomości lub ich części mogły być wykorzystywane do prowadzenia takiej działalności, a jeżeli nie, to czy między tą częścią, a pozostałą częścią – rolniczą zachodzi, tzw. związek funkcjonalny. Organ wskazał i powołał orzecznictwo NSA, w tym uchwały NSA z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 oraz z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10. Odnosząc się do twierdzenia Muzeum, jakoby rozdzielenie części pałacowo parkowej i części folwarcznej majątku drogą miało "oczywiście czysto formalny charakter komunikacyjny" i pozostawało bez wpływu na istnienie związku funkcjonalnego obu części majątku Minister wskazał, że wymienione powyżej elementy założenia stanowią zwarte, wyraźnie od siebie oddzielone przestrzennie i kompozycyjnie obszary, z których jeden obejmuje park wraz z pałacem i stajnią, a drugi wyłącznie budynki o charakterze stricte gospodarczym. Taka organizacja sygnalizuje wyraźny podział założenia na część rekreacyjno - rezydencjonalną i część gospodarczą.
Odnosząc się do zarzutów Gminy [...], która zarzuciła Wojewodzie naruszenie art. 7, 10, 77, 77 § 1, 80 oraz art. 75 w zw. z art. 86 kpa z uwagi na oparcie decyzji na materiale dowodowym pochodzącym z zeznań [...], a pominięciu informacji wynikających z treści opinii prof. [...], Minister stwierdził, że kwestia ta została szeroko wyjaśniona powyżej. Natomiast dopuszczenie przez Wojewodę dowodu w postaci przesłuchania strony organ odwoławczy uznał za prawidłowe. Zgodnie z treścią art 75 § 1 kpa jako dowód organ powinien dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Organ zwrócił uwagę na upływ ponad 60 lat od dnia przejęcia spornych nieruchomości na własność Państwa, w którym to okresie zmieniały się: ustrój organów władzy publicznej, kompetencje i struktura organizacyjna urzędów, podział administracyjny kraju, a także sposób funkcjonowania i zakres działania archiwów państwowych, a zatem zachodziły okoliczności sprzyjające rozproszeniu lub zaginięciu dokumentacji. Ze względu na upływ czasu znacznie utrudnione jest również poszukiwanie osób, które posiadają pochodzącą z własnych obserwacji wiedzę na temat funkcjonowania majątku ziemskiego przed dniem jego nacjonalizacji. Dlatego też organ powinien korzystać z każdego możliwego środka dowodowego. Pomimo podniesionych przez Gminę wątpliwości, co do zeznań [...], jako osoby zainteresowanej wynikiem sprawy, organ uznał zeznania te za wiarygodne z uwagi na ich spójność i brak sprzeczności z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym.
Natomiast odnośnie do twierdzenia Gminy, jakoby nieruchomość oznaczona nr [...] była funkcjonalnie związana z gospodarstwem rolnym, jako stacja uzdatniania wody wraz ze studnią głębinową, Minister wskazał, że w treści Ewidencji parku pałacowego w [...] z 1976 r. wprost podano, że "w ostatnich latach pobudowano studnię głębinową i związany z nią mały budynek ujęcia wody". Niewątpliwie zatem studnia głębinowa wybudowana została krótko przed 1976 r., zaś stacja uzdatniania wody - dopiero po 1976 r. Natomiast celem postępowania prowadzonego na podstawie § 5 rozporządzenia jest ustalenie, czy i które nieruchomości wchodzące w skład znacjonalizowanego majątku na dzień jego przejęcia na własność Państwa pozbawione były ziemskiego charakteru i jako takie nie podlegały pod działanie przepisów dekretu. Niedopuszczalna jest natomiast ocena przejmowanych gruntów według późniejszego sposobu użytkowania.
Zarzuty Gminy dotyczące niewłaściwego zastosowania art. 2 dekretu, sprowadzają się do zakwestionowania dokonanej w toku postępowania oceny, że pałac wraz z parkiem nie stanowiły centrum zarządzania gospodarczą częścią majątku, w związku z czym nie pozostawały z nią w związku funkcjonalnym. W aktach sprawy brak jest dowodów przeciwnych: sama okoliczność, że w pałacu znajdował się gabinet, nie dowodzi, aby był on wykorzystywany jako centrum zarządzania majątkiem (zwłaszcza w świetle zatrudnienia w majątku zarządcy). Również przywoływana przez skarżącego opinia prof. [...] nie stoi w sprzeczności z poczynionymi ustaleniami, jej przedmiotem jest bowiem niekwestionowany przez Ministra fakt istnienia kancelarii, oraz analiza przeciętnego sposobu wykorzystywania tego typu pomieszczeń w dworach wielkopolskich, nie zawiera jednak wskazań dotyczących rzeczywistego wykorzystania jednej konkretnej kancelarii w pałacu w [...].
Podsumowując Minister uznał, że przedmiotowa nieruchomość nie podlegała pod działanie art 2 ust 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 13 lipca 2023 r. wnieśli: Muzeum [...], Gmina [...] oraz Województwo Wielkopolskie.
Skarżące Muzeum zarzuciło naruszenie:
I. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji bezzasadne uznanie, że zespół pałacowo-parkowy w [...] podpada pod działanie dekretu;
II. przepisów postepowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 7, 77 § 1 i 80 kpa, polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, a w konsekwencji wydanie decyzji opartej na okolicznościach, które nie zostały wyjaśnione w sposób prawidłowy,
2. art. 7, 77 § 1 i 80 kpa, polegające na dowolnej, z przekroczeniem granic swobodnej oceny materiału dowodowego wyrażającej się zwłaszcza w:
a) pominięciu dowodu z opinii dr [...] pt. "Uwagi na temat prowadzenia gospodarki rolnej w majątku ziemskim w Wielkopolsce od drugiej połowy XIX w do 1939 r.",
b) pominięciu dowodu w postaci publikacji "[...] we wspomnieniach [...]" autorstwa [...] (Przegląd Archiwalno – historyczny Tom [...], [...] 2017), w której przywołano osobiste wspomnienia rotmistrza dyplomowanego Wojska Polskiego, którego kontakty z [...] rozpoczęły się w 1904 r., natomiast ostatnie przywołane w tekście wspomnienia pochodzą z 1945 r.; w powyższej publikacji zawarto wspomnienie [...]: "Ojciec jego [[...] przyp. aut], wybitny rolnik i administrator, wywłaszczony w r. 1945 z ojcowizny, zabrał się do pracy w dykasterii rolniczej województwa Olsztyńskiego.",
c) bezkrytycznym uznaniu za wiarygodne zeznań [...] pomimo faktu, iż w chwili wybuchu II wojny światowej miały one odpowiednio 11 i 19 lat, wzajemnej sprzeczności przedmiotowych zeznań oraz ich sprzeczności z treścią dowodów z opinii [...] oraz prof. [...],
d) bezzasadnym uznaniu, że korespondencja kierowana do [...] odbierana przez inną osobę potwierdza, że właściciel nie prowadził stałego, bieżącego nadzoru nad funkcjonowaniem majątku,
e) bezzasadnym uznaniu, że opinia prof. [...] nie pozostaje w sprzeczności z ustaleniami poczynionymi na podstawie zeznań [...] i nie określa sposobu użytkowania konkretnego gabinetu znajdującego się w pałacu w [...],
f) bezzasadnym uznaniu, że okoliczność, iż w budynku gorzelni znajdowało się pomieszczenie przeznaczone na kancelarię potwierdza, że tam były prowadzone wszystkie sprawy dotyczące majątku, a tym samym, pominięciu okoliczności, że pomieszczenie to przeznaczone było wyłącznie na prowadzenie spraw samej gorzelni
- co w konsekwencji doprowadziło do uznania za nieudowodnioną okoliczność, że wchodzące w skład majątku [...] pałac i park pozostawały w związku funkcjonalnym z rolną częścią majątku.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżące Muzeum wniosło o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi.
Muzeum wniosło także o przeprowadzenie dowodu z opinii prof. dr hab. [...] z 10 sierpnia 2023 r. w celu wykazania, że budynek gorzelni nie stanowił siedziby zarządcy, lecz mieściło się tam biuro i mieszkanie gorzelanego, odpowiedzialnego za kierowanie sprawami gorzelni oraz, że wszelkie decyzje dotyczące spraw bieżących, jak również kierunków prowadzenia działalności gospodarczej zapadały w pałacu, gdzie przechowywana była cała dokumentacja majątku.
Gmina [...] zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów:
1. postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 7, 77 § 1 i 10 kpa, poprzez nierozpoznanie zarzutów odwołania i tym samym istoty sprawy oraz prowadzenie postępowania z naruszeniem zasady wyczerpującej oceny materiału dowodowego, czym naruszono interes skarżącej, przejawiający się tym, że ustalenia faktyczne w sprawie dokonane zostały jedynie w oparciu o materiały zgromadzone w aktach sprawy, a które to nie były kompletne a ich treść nie pozwala na ustalenie na jakiej podstawie została wydana zaskarżona decyzja oraz w jaki sposób i opierając się o jakie dane i informacje organ II instancji doszedł do uznania, że działka nr [...] będąca własnością Gminy [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,
2) art. 7, 77 i 80 kpa, poprzez nierozpoznanie zarzutów odwołania i tym samym nierozpoznanie istoty sprawy, co w konsekwencji doprowadziło organ II instancji do nieprawidłowego uznania, że: aktualna działka nr [...] w części, o pow. 5,9300 ha oraz aktualna działka nr [...] o pow. 0,0425 ha, nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,
3) art. 75 § 1 kpa w zw. z art. 86 kpa poprzez błędne uznanie przez organ II instancji w ślad za stanowiskiem organu I instancji, że dowód z przesłuchania strony [...] i świadka [...] jest kluczowy w sprawie i w hierarchii zebranych dowodów powinien mieć decydujące znaczenie, podczas gdy organ II Instancji w pierwszej kolejności powinien wziąć pod uwagę dowody zebrane w sprawie w postaci opinii prof. [...] z 30 listopada 2014 r. oraz jego pismo z 9 sierpnia 2016 r., które w sposób dostateczny wyjaśniają wszystkie fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy,
2. prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji uznanie, że zespół pałacowo - parkowy w [...] nie podpada pod działanie dekretu, a to z uwagi na fakt, że w sprawie nie zachodzi powiązanie funkcjonalne zespołu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca Gmina wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi.
Województwo Wielkopolskie zaskarżonej decyzji zarzuciło naruszenie przepisów:
1) prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, będące konsekwencją błędnych ustaleń faktycznych, a prowadzące do uznania zespołu pałacowo - parkowego w [...], wchodzącego w skład "Majątku [...]", za część nieruchomości ziemskiej nie podpadającej pod działanie dekretu z uwagi na brak powiązania funkcjonalnego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej,
2) postępowania, mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj. art. 7, 77 § 1 i 80 kpa, polegające na niewyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności w sprawie, niewyczerpującym zebraniu materiału dowodowego oraz na przekroczeniu granicy swobodnej oceny dowodów, skutkujące wadliwym ustaleniem stanu faktycznego i błędnym przyjęciem, iż zespół pałacowo - parkowy w [...] nie łączył związek funkcjonalny z częścią gospodarczą nieruchomości ziemskiej, co miało istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżące Województwo wniosło o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi.
Skarżący wniósł także o zbadanie przez Sąd, czy nie zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji, jako obarczonych wadą z art. 156 § 1 pkt 2 kpa, z uwagi na uzasadniona wątpliwość, czy decyzje zostały skierowane do żyjącej [...], z uwagi na fakt, że w kwietniu 2016 r. miała ona 96 lat, co oznacza, że w dacie wydania kwestionowanych decyzji miałaby odpowiednio 103 i 102 lata.
W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Postanowieniem z 21 grudnia 2023 r., wydanym na podstawie art. 111 § 1 ppsa, Sąd połączył sprawy ze skarg: Muzeum [...], Gminy [...] i Województwa Wielkopolskiego do wspólnego rozpoznania i orzekania oraz dalszego prowadzenia pod sygn. akt I SA/Wa 1849/23.
Odnośnie do wątpliwości skarżącego Województwa, czy decyzja skierowana została do żyjącej strony organ wskazał, że w skardze na przewlekłość postępowania z 13 lipca 2023 r. profesjonalny pełnomocnik [...] wskazał, że mocodawczyni ma 104 lata i chciałaby dożyć zakończenia sprawy.
Na rozprawie przeprowadzonej 25 lipca 2024 r. żaden z pełnomocników skarżących ani pełnomocnik organu nie mieli wiedzy, aby uczestniczka nie pozostawała przy życiu. Natomiast pełnomocnik uczestniczki, który wprawdzie nie stawił się na rozprawę, nie przekazał żadnej informacji w powyższej kwestii.
Sąd oddalił wniosek zgłoszony przez skarżące Muzeum w przedmiocie dopuszczenia dowodu z opinii prof. dr hab. [...] z 10 sierpnia 2023 r. Zgodnie z art. 106 § 3 ppsa sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Z przepisu tego wynika, że postępowanie ograniczone jest do dowodów z dokumentów. Prowadzenie jakichkolwiek innych dowodów poza dowodami z dokumentów, np. opinii biegłego jest niedopuszczalne (por. wyrok NSA z 27 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1399/22). Dowód z opinii prof. [...] nie stanowi dokumentu w rozumieniu wyżej wskazanego przepisu i de facto zmierza do ominięcia zakazu prowadzenia przed sądem dowodu z opinii biegłego. Wnioskowany dowód przekracza zakres dopuszczalnego postępowania dowodowego w postępowaniu przed sądem administracyjnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 25 lipca 2024 r., sygn. akt I SA/Wa 1849/23 oddalił skargi.
Skargi kasacyjne od tego wyroku wnieśli: Muzeum [...] oraz Gmina [...].
Muzeum [...] zaskarżonemu wyrokowi zarzuciło naruszenie:
I. na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa - przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, poprzez jego błędną wykładnię i w konsekwencji bezzasadne uznanie, że zespół pałacowo-parkowy w [...] nie podpada pod działanie dekretu i bezzasadne oddalenie skargi na podstawie art. 151 ppsa;
II. na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa przepisów postepowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 106 § 3 ppsa, przez nieprzeprowadzenie dowodu z prywatnej opinii prof. dr hab. [...] z 10 sierpnia 2023 r. i bezzasadne uznanie, że opinia ta nie stanowi dowodu z dokumentu, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż w konsekwencji doprowadziło do uznania za nieudowodnioną okoliczność, iż wchodzące w skład majątku [...] park i pałac pozostawały w związku funkcjonalnym z rolną częścią tego majątku;
2. art. 134 § 1 ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt 2 ppsa, poprzez zaniechanie przez Sąd poprawnej kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wystąpienia przesłanki do stwierdzenia nieważności, w sytuacji gdy okoliczności faktyczne sprawy uzasadniały podejrzenie, że decyzja mogła być skierowana do osoby nieżyjącej, co prowadzi do stwierdzenia jej nieważności na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ppsa w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa, jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa;
3. art. 151 ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, przez bezzasadne oddalenie skargi, w sytuacji gdy zaskarżona decyzja naruszyła art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie przez organ całego materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, a w konsekwencji utrzymanie w mocy decyzji opartej na okolicznościach, które nie zostały wyjaśnione w sposób prawidłowy;
4. art. 151 ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ppsa, poprzez bezzasadne oddalenie skargi, w sytuacji gdy zaskarżona decyzja naruszyła art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez błędną ocenę zebranego materiału dowodowego, z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów, w szczególności polegającą na:
a) bezkrytycznym uznaniu za wiarygodne zeznań [...] pomimo faktu, iż w chwili wybuchu II wojny światowej miały one odpowiednio 11 i 19 lat, wzajemnej sprzeczności przedmiotowych zeznań oraz ich sprzeczności z treścią znajdującego się w aktach sprawy dowodu z opinii prof. [...],
b) bezzasadnym uznaniu, że korespondencja kierowana do [...] odbierana przez inną osobę potwierdza, iż właściciel nie prowadził stałego, bieżącego nadzoru nad funkcjonowaniem majątku,
c) bezzasadnym uznaniu, że opinia prof. [...] nie pozostaje w sprzeczności z ustaleniami poczynionymi na podstawie zeznań [...] i nie określa sposobu użytkowania konkretnego gabinetu znajdującego się w pałacu w [...],
d) bezzasadnym uznaniu, że okoliczność, iż w budynku gorzelni znajdowało się pomieszczenie przeznaczone na kancelarię potwierdza, że tam były prowadzone wszystkie sprawy dotyczące majątku, a tym samym, pominięciu okoliczności, że pomieszczenie to przeznaczone było wyłącznie na prowadzenie spraw samej gorzelni, będącej jedynie składnikiem majątku
- co miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż w konsekwencji doprowadziło do uznania za nieudowodnioną okoliczność, że wchodzące w skład majątku [...] pałac i park pozostawały w związku funkcjonalnym z rolną częścią majątku.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżące kasacyjnie Muzeum wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi przez uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz decyzji organu I instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
Gmina [...] zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenia:
1. na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa przepisów prawa materialnego, tj. art. 1 i art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, poprzez jego błędną wykładnię skutkującą ich niezastosowaniem, co doprowadziło do wniosku, że zespół dworsko - parkowy będący częścią składową majątku położonego w [...], nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz, że przejmowany obszar nie stanowił w całości jednej nieruchomości, a także błędnym przyjęciu, że działki nie pozostawały w funkcjonalnej łączności z prowadzeniem gospodarstwa rolnego oraz, że zespół dworsko - parkowy był prawnie i faktycznie wyodrębniony od majątku ziemskiego;
2. na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa naruszenie przepisów prawa procesowego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 3 § 1 w. zw. z art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa w zw. z art. 7 i 77 § 1 kpa, poprzez oddalenie skargi, co jest wynikiem uznania przez Sąd, że materiał dowodowy zebrany w sprawie jest kompletny, podczas gdy postępowanie przeprowadzono nienależycie i wybiórczo, powielając interpretacje wskazane w uzasadnieniach decyzji organów I i II instancji;
b) art. 3 § 1 w. zw. z art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa w zw. z art. 7 i art. 80 kpa, poprzez oddalenie skargi, co jest wynikiem przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów, rozstrzygnięcia wszelkich pojawiających się wątpliwości na korzyść wnioskodawców z całkowitym pominięciem interesów innych uczestników postepowania i bezpodstawne przyjęcie przez Sąd, w ślad za organami, że zespół dworsko - parkowy pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej pomimo, że z materiału dowodowego wynika, iż był powiązany funkcjonalnie z rolniczą częścią majątku, z którą stanowił jedną nieruchomość ziemską;
c) art. 3 § 1 w zw. z art. 151 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa w zw. z art. 7 w zw. z art. 75 § 1 w zw. z art. 86 w zw. z art. 80 kpa, poprzez oddalenie skargi, co jest wynikiem jednostronnej analizy materiału dowodowego pod z góry przyjętą tezę, przez uznanie dowodu z przesłuchania strony [...] i świadka [...], jako kluczowe w sprawie i wiarygodne, nie uwzględniając okoliczności w zakresie wieku oraz braku bezstronności strony i świadka, czego dowodem jest rozstrzygniecie sprawy wbrew zebranym dowodom, tj. opinii prof. [...] z 30 listopada 2014 r. oraz jego pisma z 9 sierpnia 2016 r., które w sposób dostateczny wyjaśniają wszystkie fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie Gmina wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
W piśmie procesowym z 28 listopada 2024 r. Muzeum poinformowało o śmierci uczestniczki postepowania [...]. Wniosło o uchylenie wyroku na podstawie art. 179a ppsa.
Do akt sprawy został przedłożony akt zgonu [...], z którego wynika, że zmarła 29 czerwca 2024 r., tj. przed wydaniem wyroku.
Z aktu poświadczenia dziedziczenia wynika, że jej spadkobiercami są [...], które zostały powiadomione o terminie rozprawy.
Na rozprawie przeprowadzonej 3 kwietnia 2025 r. pełnomocnik Muzeum poparł skargę oraz wniosek dowodowy zawarty w tej skardze.
Pełnomocnik organu wniósł o oddalenie skarg.
Pełnomocnik uczestników wniósł o oddalenie skarg.
Sąd oddalił wniosek Muzeum w przedmiocie dopuszczenia dowodu z opinii prof. dr hab. [...] z 10 sierpnia 2023 r. Zgodnie z art. 106 § 3 ppsa sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Z przepisu tego wynika, że postępowanie ograniczone jest do dowodów z dokumentów. Prowadzenie jakichkolwiek innych dowodów poza dowodami z dokumentów, np. opinii biegłego jest niedopuszczalne (por. wyrok NSA z 27 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1399/22). Dowód z opinii prof. [...] nie stanowi dokumentu w rozumieniu wyżej wskazanego przepisu i de facto zmierza do ominięcia zakazu prowadzenia przed sądem dowodu z opinii biegłego. Wnioskowany dowód przekracza zakres dopuszczalnego postępowania dowodowego w postępowaniu przed sądem administracyjnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z treścią art. 179a ppsa jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę.
W niniejszej sprawie wystąpiła przesłanka nieważności postępowania sądowego zakończonego wyrokiem z 25 lipca 2024 r., o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 ppsa.
Jak wynika z aktu zgonu uczestniczka postepowania [...] zmarła 29 czerwca 2024 r., a więc niecały miesiąc przed wydaniem wyroku.
Skierowane rozstrzygnięcia Sądu do osoby nieżyjącej wywołuje konieczność jego wyeliminowania z obrotu prawnego z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 ppsa.
Wyrok wydany wobec osoby zmarłej jest, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym, obarczony wadą nieważności (wyrok NSA z 29 września 2017r., sygn. akt II FSK 2305/15).
Zdolność sądowa podmiotów postępowania sądowoadministracyjnego jest bezwzględną przesłanką procesową. Pozwala to na skuteczne przeprowadzenie ważnego postępowania przed sądem administracyjnym z udziałem danego podmiotu w charakterze strony. Utrata zdolności sądowej przez osobę fizyczną następuje z chwilą śmierci (art. 8 § 1 k.c.).
Z tego powodu rozpoznając sprawę w trybie art. 179 ppsa Sąd w punkcie 1 sentencji wyroku uchylił zaskarżony wyrok.
Jedynym powodem, dla którego Sąd rozpoznał skargi kasacyjne w wyżej powołanym trybie (autokontroli) była wskazana nieważność postępowania, a nie uznanie, że podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście uzasadnione.
Jednocześnie rozpoznając merytorycznie skargi Sąd uznał, że nie zasługują one na uwzględnienie, czego następstwem było ich oddalenie (punkt 2 sentencji wyroku).
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że majątek [...] został przejęty na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, co wynika z "wykazu remanentu ziemi państwowej" z 1 stycznia 1947 r.
Prawidłowo wskazał Minister, powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości ziemskich. Na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadały celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich kategorię, a mianowicie nieruchomości o charakterze rolniczym, które mogły służyć realizacji określonych celów, wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Państwo, aby te cele zrealizować, mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Przy wyjaśnianiu pojęcia "nieruchomości ziemskie" należy uwzględnić normatywne cele reformy rolnej, zwłaszcza w nawiązaniu do art. 1 ust. 2 dekretu, który ustalał, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć nieruchomości przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Pogląd taki zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06.
Wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" w świetle ugruntowanego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych nie budzi obecnie wątpliwości, a Minister dokonując interpretacji tego pojęcia posłużył się wykładnią przyjętą przez sądy administracyjne.
Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga (oprócz ustalenia czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter) zbadania, czy między tą częścią, a pozostałą rolniczą częścią majątku zachodzi, tzw. związek funkcjonalny. Przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 11 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 483/20 wskazał, że w orzecznictwie sądowym w odniesieniu do nieruchomości ziemskich zabudowanych, na których posadowione były pałace albo dwory, jednolicie uwypukla się znaczenie, tzw. związku funkcjonalnego z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, że teren związany z rezydencją właściciela nieruchomości ziemskiej przeszedł na rzecz Państwa w myśl przepisów dekretu.
Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10, podnosząc, że zasadne jest badanie istnienia wskazanego związku funkcjonalnego pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości, jako warunku podpadania zespołu pałacowo-parkowego pod działanie dekretu.
Wobec powyższego, wbrew zarzutom skargi Muzeum, dla wykazania istnienia związku funkcjonalnego nie mają znaczenia powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (por. wyrok NSA z 19 września 2000 r., sygn. akt IV SA 451/00). Poza tym o związku funkcjonalnym rezydencji z gospodarstwem rolnym nie decyduje brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, a wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie. Wystarczające jest wykazanie, że część dworska nie należy do części folwarcznej, lecz stanowi integralną część parku, mimo nieoddzielenia ogrodzeniem ze wszystkich stron, zamieszkiwania właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, a nawet mimo korzystania przez niego i rodzinę z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (por. wyrok NSA z 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08).
Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy wskazać należy, że zebrane w toku postępowania dowody, w tym nadesłane przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] Karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa założenia folwarcznego pałacu i stajni majątku [...], a także zeznania [...] oraz pisma [...] z 31 sierpnia 2016 r. określają stan i charakter nieruchomości. Z akt nie wynika, aby nieruchomość ulegała istotnym przekształceniom, gdyż od przejęcia przez Państwo do dnia dzisiejszego zespół pałacowo - parkowy zachował się w zasadniczym kształcie.
Z treści Kart ewidencyjnych zabytków architektury i budownictwa założenia folwarcznego, pałacu i stajni majątku [...] wynika, że założenie składa się z wyraźnie wyodrębnionych części: rezydencjalnej, na której jest park i pałac, części folwarcznej - podwórza folwarcznego oraz kolonii mieszkalnej.
Należy podzielić stanowisko Ministra, że zgromadzone w sprawie dowody świadczą o tym, że pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a zespołem dworsko - parkowym nie istniał nierozerwalny związek. Także zarząd częścią gospodarczą był sprawowany nie w pałacu, lecz w specjalnie przeznaczonym do tego celu budynku zlokalizowanym w części gospodarczej.
Zespół pałacowo- parkowy obejmował pałac, park, stajnię dworską i cztery stawy (obecnie zachowany jeden).
Stawy stanowiły element krajobrazowy, o czym świadczy sposób ich usytuowania - o różnym poziomie lustra wody. Z żadnego dowodu nie wynika, aby były to stawy przeznaczone do produkcji rybnej.
Park porastają drzewa o charakterze ozdobnym, w tym pomniki przyrody. Powyższe wynika także z Ewidencji parku pałacowego w [...] sporządzonej w 1976 r., w którym wiek drzewostanu parkowego oceniono na 40-140 lat. Oznacza to, że park i większość drzewostanu istniały na datę przejęcia majątku przez Państwo. Na istnienie parku wskazują także dokumenty przedwojennego postępowania parcelacyjnego (tj. pismo [...] z 20 sierpnia 1932 r. skierowane do Ministerstwa Reform Rolnych, zawiadomienia Sądu Grodzkiego w [...] z 30 grudnia 1937 r.), a także opis inwentaryzacyjny majątku [...] z 1 stycznia 1949 r.
Natomiast pałac usytułowany jest w środku parku. Analiza zebranych w sprawie dowodów wskazuje na rezydencjalny charakter pałacu. Był on miejscem zamieszkania rodziny właściciela. Świadczą o powyższym: Karta ewidencyjna pochodząca z zasobów Ośrodka Dokumentacji Zabytków w Warszawie, z której wprost wynika jego mieszkalne przeznaczenie, Ewidencja parku pałacowego w [...], Karta ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa. Rezydencjalny charakter pałacu wynika także z zeznań [...].
Istotną kwestią będącą przedmiotem sporu było istnienie w pałacu, tzw. kancelarii.
[...] zeznały, że w majątku zatrudniony był administrator sprawujący bieżący zarząd nad działalnością gospodarczą. Ostatnio funkcję tę pełnił administrator [...]. Mieszkał i prowadził biuro w przybudówce do budynku gorzelni, która miała oddzielne wejście i znajdowała się w podwórzu folwarcznym. W biurze rządcy prowadzona była rachunkowość i przechowywana dokumentacja związana z funkcjonowaniem majątku. [...] zeznały, że kontrahenci nie byli przyjmowani w pałacu i wszystkie sprawy dotyczące majątku prowadzone były w biurze przy gorzelni.
Zeznania tych osób potwierdza także Kwestionariusz techniczny - plan gorzelni [...], z którego wynika, że w budynku gorzelni znajdowało się pomieszczenie przeznaczone na kancelarię.
Okoliczność, że właściciel majątku nie prowadził stałego, bieżącego nadzoru nad funkcjonowaniem majątku, potwierdzają nadesłane przez Archiwum Państwowe w [...] pocztowe dowody doręczenia z 10 lutego 1931 r., 21 października 1930 r., 7 lutego 1931 r. oraz 4 sierpnia 1931 r. Z treści tych dokumentów wynika, że korespondencja kierowana do [...] - właściciela majątku [...] odbierana była przez uprawnionego do zastępstwa [...].
Natomiast prof. [...] w sporządzonej opinii wskazał, że stosowanym powszechnie od potowy XVIII w. modelem, mającym zastosowanie również w przypadku dworu w [...], było umieszczanie w pałacu obok pomieszczeń mieszkalnych również kancelarii / gabinetu, stanowiącego centrum zarządzania i kontroli nad majątkiem przez właściciela. Ponadto prof. [...] podkreślił, że nie zna przypadku, aby kancelaria znajdowała się na terenie folwarku.
W piśmie z 9 sierpnia 2016 r. prof. [...] podał, że kancelaria stanowiła pomieszczenie dostępne od zewnątrz przez dodatkową klatkę schodową dla "interesantów z folwarku i różnego rodzaju zarządców majątku" oraz że schemat polegający na urzędowaniu zarządcy majątku w oddzielnym budynku stanowił schemat charakterystyczny dla ziemian niemieckich w Wielkopolsce, a w przypadku ziemian polskich występował w rezydencji w [...] i [...].
Jednakże, co istotne, opinia prof. [...] nie wyklucza istnienia zarządcy i nie określa sposobu użytkowania pomieszczenia zwanego kancelarią / gabinetem w pałacu w [...]. Opinia prof. [...] w żaden sposób nie dowodzi, że właściciel pałacu w [...] osobiście zarządzał majątkiem i nie podważa zeznań złożonych przez [...].
Podnieść należy, że [...] z piśmie z 31 sierpnia 2016 r. odniosła się do opinii prof. [...], podając, że na przełomie 1928 i 1929 r. w pałacu przeprowadzono poważny remont. Schemat pomieszczeń przedstawionych przez prof. [...] odzwierciedla rozmieszczenie pomieszczeń pałacowych z czasów jej dziadków. Podniosła, że gabinet ojca wypełniony był książkami, była tam kanapa służąca mu do poobiednich drzemek, że pomieszczenie to było faktycznie biblioteką.
Z żadnego dowodu w sprawie nie wynika aby zarząd majątkiem był prowadzony z pałacu. Oceny tej nie zmienia stanowisko skargi Muzeum, że w publikacji [...] "[...] we wspomnieniach [...]", [...] określony został jako wybitny rolnik. [...] był bowiem radcą Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego i właścicielem jeszcze innego majątku – [...]. Jednakże nie oznacza to, że sam zarządzał swoimi majątkami rolnymi (ponad 800 ha), a tym bardziej, że zarządzał nimi z pałacu w [...].
Natomiast stanowisko zawarte w skardze Muzeum, że w majątku nie było rządcówki, wobec czego cała dokumentacja majątku musiała znajdować się w pałacu, w którym musiały zapadać decyzje oraz, że w kancelarii budynku gorzelni mógł urzędować jedynie kierownik gorzelni, nie ma potwierdzenia w zebranym w sprawie materiale dowodowym. Pogląd skarżącego jest powieleniem stanowiska dr [...] - pracownika skarżącego Muzeum zawarte w piśmie zatytułowanym "Uwagi na temat gospodarki rolnej w wielkim majątku ziemskim w Wielkopolsce w okresie od drugiej połowy XIX w do 1939 r." Wbrew twierdzeniom skargi pismo to nie jest opinią biegłego, lecz może być uznane jako stanowisko strony. Powyższe stanowisko skargi pozostaje w sprzeczności z zeznaniami [...].
Zarzut skargi Województwa Wielkopolskiego, że zatrudnienie zarządcy nie wykluczało stałego nadzoru nad funkcjonowaniem majątku przez właściciela nie został w żaden sposób wykazany. Jak wyżej zaznaczono [...] zeznały, że ostatnim zarządcą był [...], który urzędował w przybudówce w budynku gorzelni.
Odnośnie do stajni dworskiej wskazać należy, że znajduje się ona w odległości ok. 48 m od pałacu. Decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z 16 grudnia 1975 r. wpisana została do rejestru zabytków. Zgodnie z zeznaniami [...] pełniła ona również funkcję powozowni, w której stały bryczki i kareta. Konie nie były wykorzystywane do pracy w gospodarstwie rolnym, a służyły jedynie do zaprzęgów. Później stajnia wykorzystywana była także jako garaż samochodowy. W Karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa wprost wskazano, że wraz z pałacem wchodziła w skład założenia parkowego.
Wbrew zarzutom skarżących organy dokonały oceny zeznań [...] w kontekście innych dowodów zebranych w sprawie. Nie sposób więc uznać, że przyjęły te zeznania bezkrytycznie. Osoby te miały w dacie istotnej w sprawie, tj. wejścia w życie dekretu (a nie w dacie wybuchu wojny) 24 i 16 lat. Pamiętały więc jak wyglądał majątek i kto w nim mieszkał oraz jakie pomieszczenia znajdowały się w pałacu. Wbrew twierdzeniom skarg zeznania tych osób nie były jedynymi dowodami w sprawie i korespondują z pozostałymi dowodami wskazanymi i omówionymi w decyzjach.
Ze wszystkich wyżej podanych przyczyn chybione są zarzuty skarg dotyczące naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Chybione są także zarzuty wszystkich skarżących dotyczące naruszenia powołanych w skargach przepisów postępowania. Organy zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy. Wskazały i omówiły dowody. Skarżący nie podali, jakie dowody istotne w sprawie zostały pominięte, gdzie owe źródła dowodowe znajdują się i w czyjej są dyspozycji. Skarżący nie powołali żadnych dowodów, które miałyby istotne znaczenie, a które nie zostały poddane ocenie organów.
Podnieść należy, że wprawdzie to organ gromadzi dowody i dokonuje ich oceny, jednakże nie oznacza to, że strony postępowania mają pozostać bierne w zgłaszaniu lub przedstawianiu dowodów, w szczególności w sytuacji, gdy wynikają z nich okoliczności korzystne dla strony i mające istotne znaczenie w sprawie.
Chybione są także zarzuty skarżącej Gminy [...] dotyczące funkcjonalnego związania działki nr [...] z częścią rolną majątku, z uwagi na fakt, że na działce tej znajduje się stacja uzdatniania wody i studnia głębinowa. Otóż jak wynika z Ewidencji parku pałacowego w [...] z 1976 r. urządzenia te zostały wybudowane w latach 70-tych ubiegłego wieku. Wobec tego nie istniały w dacie przejęcia majątku przez Państwo. Późniejsze, powojenne zagospodarowanie działki nie może być przeszkodą do oceny czy nieruchomość podpada, czy też nie podpadała pod działanie przepisów o reformie rolnej. Dla powyższej oceny nie mają także znaczenia umowy zawarte w 2003 r.
Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, na podstawie art. 151 ppsa, orzekł jak w pkt 2 sentencji wyroku.
Sąd wyjaśnia, że orzekając w trybie art. 179a ppsa rozstrzyga również o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego. Na mocy art. 207 § 2 ppsa w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części. W rozpoznanej sprawie Sąd uznał, że zasadne jest odstąpienie od zasądzenia zwrotu kosztów postepowania kasacyjnego. Jak bowiem wskazano, jedyną przyczyną zastosowania trybu przewidzianego w art. 179a ppsa było to, że jedna ze stron postępowania w dniu wydania wyroku z 25 lipca 2024 r. nie żyła. Z tych względów Sąd orzekł jak w punkcie 3 sentencji wyroku.