I SA/Wa 1845/23

I SA/Wa 1845/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-02-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Milicka-Stojek
Monika Sawa
Przemysław Żmich /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Minister Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 2134
art 25 ust 2 pkt 1 i 3
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) sędzia WSA Monika Sawa asesor WSA Anna Milicka-Stojek Protokolant referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 lutego 2024 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 13 lipca 2023 r. nr DSZ-V.4321.2.656.2023.MU w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia 5 czerwca 2023 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej na rzecz A. W. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Minister Rodziny i Polityki Społecznej, działając na podstawie art. 1 ust, 2 i 3, art. 16 i art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 3, ust. 9 ustawy z dnia 10 marca 2023 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2023 r. poz. 810) – dalej zwanej "ustawą" i art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r., poz. 1981), po rozpatrzeniu odwołania A. W., decyzją z 13 lipca 2023 r. nr DSZ-V-4321.2.656.2023.MU utrzymał w mocy decyzję Wojewody Pomorskiego z 5 czerwca 2023 r. nr 000570/ŻZZEWN/05/2023 w sprawie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego pobranego na dzieci A.(1) W., P. W. i A.(2) W. za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
Ostateczną decyzją z 3 lutego 2021 r. nr 000133/SW/02/2021 Wojewoda Pomorski odmówił A. W. prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci A.(1) W., P. W. i A.(2) W. za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. W uzasadnieniu Wojewoda Pomorski stwierdził, że w związku z aktywnością zawodową ojca dzieci R. W. na terytorium Republiki Federalnej Niemiec (dalej: Niemcy) oraz z uwagi na brak aktywności zawodowej A. W. na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: Polska) w okresie od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r., mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W okresie od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. pierwszeństwo do wypłaty świadczeń leżało po stronie instytucji niemieckiej, a w związku z faktem, że w ww. okresie miesięczna wysokość świadczeń rodzinnych przysługujących za granicą przekraczała wysokość świadczeń możliwych do przyznania w Polsce, organ zawiesił w ww. okresie uprawnienia do polskich świadczeń na dzieci A.(1) W., P. W. i A.(2) W.
Zawiadomieniem Wojewody Pomorskiego z 5 maja 2023 r. A. W. została powiadomiona o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r.
Pismem z 29 maja 2023 r. A. W. poinformowała organ, że zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z 22 czerwca 2012 r. małżeństwo między nią, a R. W. zostało rozwiązane. Wykonywanie pełnej władzy rodzicielskiej nad dziećmi A.(2) W., A.(1) W. oraz P. W. zostało powierzone matce. Ograniczono władzę rodzicielską R.W. oraz rozstrzygnięto o alimentach na dzieci.
Do ww. pisma strona dołączyła wyrok Sądu Okręgowego w [...] z 22 czerwca 2012 r. oraz wyrok Sądu Rejonowego w [...] z 23 grudnia 2014 r.
W konsekwencji powyższego Wojewoda Pomorski uznał, na mocy decyzji z 5 czerwca 2023 r. nr 000570/ŻZZEWN/05/2023, że świadczenie wychowawcze w kwocie 27.000 zł wypłacone A. W. na dzieci A.(1) W., P. W. i A.(2) W. za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty i wezwał stronę do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu ww. decyzji organ powołał się na decyzję o odmowie prawa doświadczenia wychowawczego z 3 lutego 2021 r. oraz wskazał, że w związku z przebywaniem i wykonywaniem działalności zarobkowej przez ojca dzieci R. W. poza granicami Polski oraz z uwagi na brak aktywności zawodowej A. W. na terytorium Polski, pierwszeństwo do wypłaty świadczeń leżało po stronie instytucji niemieckiej. W podstawie prawnej ww. decyzji organ l instancji wskazał art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, który stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania.
Organ wskazał, że powyższe świadczenie zostało przyznane A. W. decyzją Burmistrza Miasta [...] z 27 kwietnia 2016 r. nr MOPS.SSR.56.000470.2016 uchyloną następnie decyzją Burmistrza Miasta [...] z 16 kwietnia 2020 r. nr MOPS.SŚ-ŚW.560.000172.2020 w okresie w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w stosunku do dzieci A.(1) W., P.W. i A.(2) W.
Organ podkreślił, że w okresie objętym zaskarżoną decyzją, jak wynika z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, świadczenie wychowawcze zostało A. W. wypłacone na dzieci A.(1) W., P. W. i A.(2) W. w okresie od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. w łącznej kwocie 27.000 zł.
Od powyższej decyzji wniosła A. W. odwołanie wskazując, że nie zgadza się z wydaną decyzją. Wskazała również, że w dniu składania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, tj. 5 kwietnia 2016 r. nie tworzyła z R. W. rodziny. Zarzuciła naruszenie Kodeksu postępowania administracyjnego oraz ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ponadto stwierdziła, że Wojewoda Pomorski w zaskarżonej decyzji nieprawidłowo zastosował art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Stwierdziła, że forma i treść pouczeń we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, jak i decyzji przyznającej świadczenie jest niewystarczające. Podniosła również, że odsetki od nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego zostały naliczone za okres od 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty.
Minister Rodziny i Polityki Społecznej decyzją z 13 lipca 2023 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody Pomorskiego z 5 czerwca 2023 r. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 16 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 25 powołanej ustawy stosuje się odpowiednio. Ponadto zgodnie z art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 3, ust. 3 i ust. 9 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m.in.: świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona doświadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6 ww. ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego. Kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty.
Minister dodał, że obowiązek zwrotu jest instytucją zapobiegającą pobieraniu świadczeń rodzinnych i świadczenia wychowawczego przez osoby nieuprawnione do nich, które w toku postępowania nie wykazały całego, istotnego dla sprawy stanu faktycznego, albo też zaniechały realizacji ciążącego na nich, jako uprawnionych, obowiązku informowania organu, o każdej zmianie okoliczności faktycznych mających wpływ na dalsze przysługiwanie świadczenia, a organ z urzędu nie wykrył tych zdarzeń ani w postępowaniu, ani też w ramach kontroli legalności pobierania świadczeń rodzinnych (por. A. Korcz-Maciejko i W. Maciejko, wyd. Beck 2009 r., Komentarz do ustawy oświadczeniach rodzinnych, s. 455).
Jak wynika z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego z 5 kwietnia 2016 r. A. W. oświadczyła, że zarówno ona jak i żaden z członków rodziny nie przebywa poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W ww. wniosku strona została pouczona, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego w szczególności zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego zostało również wskazane, że niepoinformowanie organu właściwego, prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach, o których mowa powyższej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji - koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Minister podał, że skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd.
Zdaniem Ministra kwestia prawidłowości i skuteczności udzielonego pouczenia nie budzi w niniejszej sprawie żadnych wątpliwości.
Organ odwoławczy wskazał, że świadczenie wychowawcze zostało przyznane przez Burmistrza Miasta [...] na skutek wniosku A. W. i załączonych do wniosku dokumentów oraz oświadczenia, że zarówno wnioskodawczyni, jak i żaden z członków rodziny nie przebywa poza granicami kraju. W związku z powyższym, brak jest okoliczności wskazujących na błędne działanie organu.
W ocenie organu odwoławczego organ I instancji prawidłowo wskazał, że w związku z odmową przyznania A. W. prawa do świadczenia za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. świadczenie wychowawcze pobrane przez matkę na dzieci A. (1) W., P. W. i A.(2) W. za ww. okres w wysokości 27.000 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca, następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego.
Odnosząc się natomiast do argumentów podniesionych w odwołaniu Minister wskazał, że o wszelkich okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego należy niezwłocznie informować organ wypłacający to świadczenie.
Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby niezwłocznie po podjęciu zatrudnienia przez ojca dzieci poza granicami Polski A. W. poinformowała o tej okoliczności organ wypłacający świadczenie. Ponadto pouczenie zawarte we wniosku, jest standardowym pouczeniem mającym na celu skuteczne poinformowanie strony, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w szczególności zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie wychowawcze. Zastosowana w nim forma jest powszechnie stosowanym zwrotem, skonstruowanym w zrozumiały sposób, tak aby zapewnić stronie możliwość prawidłowego postępowania, także w sytuacji, gdy strona nie posiada wykształcenia prawniczego. Dodatkowo w pouczeniu jest zawarta informacja, że niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach, mających wpływ na ustalenie prawa do tego świadczenia, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji - koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Odnosząc się do stwierdzenia, że odsetki od nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego zostały naliczone za okres od 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty, a nienależnie pobrane świadczenie jest za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. Minister podkreślił, że w zaskarżonej decyzji Wojewoda Pomorski podał tylko informacyjnie jaka była wysokość odsetek ustawowych za opóźnienia w poszczególnych okresach. Nie dokonał wyliczenia zadłużenia z tytułu odsetek ustawowych od nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. W związku z tym, że wysokość odsetek zależna jest od daty dokonywania spłaty, a zwrot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami następuje na konto organu wypłacającego świadczenie, należy z tym organem kontaktować się w sprawie w łącznej kwoty zadłużenia na dzień spłaty.
Minister podkreślił, że w sprawie nie doszło do przedawnienia należności. Zgodnie bowiem z powołanym w podstawie prawnej niniejszej decyzji art. 20 ust. 3 ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze realizowane w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego za okres do 31 maja 2022 r. są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych. Według natomiast przepisu dotychczasowego dot. przedawnienia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, tj. art. 25 ust. 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Z powyższego wynika, iż sprawy dotychczasowe, tj. dotyczące okresu do 31 maja 2022 r. rozpatrywane są w oparciu o dotychczas obowiązujące przepisy, przewidujące dziesięcioletni termin przedawnienia należności, a ustawodawca przewidział w ww. regulacji przepisy przejściowe.
Ponadto pierwszeństwo do wypłaty świadczeń leży po stronie kraju gdzie jest aktywność zawodowa rodzica. Powyższa kwestia nie może być przedmiotem wyboru wnioskodawcy, gdyż regulują ją przepisy unijne. Podkreślenia wymaga również, że zgodnie z art. 1 lit. i akapit 1 lit. i rozporządzenia nr 883/2004 – dalej zwanego "rozporządzeniem" określenie "członek rodziny" oznacza: "każdą osobę określoną lub uznaną za członka rodziny lub określoną jako członek gospodarstwa domowego przez ustawodawstwo, na mocy którego przyznane są świadczenia", z zastrzeżeniem akapitu 3, który stanowi: Jeżeli na podstawie ustawodawstwa, które ma zastosowanie zgodnie z akapitem pierwszym i drugim, osoba jest uważana za członka rodziny lub członka gospodarstwa domowego tylko wtedy, gdy mieszka ona w tym samym gospodarstwie, co ubezpieczony albo emeryt lub rencista, to warunek uważa się za spełniony, jeśli wspominana osoba pozostaje głównie na utrzymaniu ubezpieczonego albo emeryta lub rencisty.
W tej kwestii interpretację przedstawił również Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w orzeczeniu z 26 listopada 2009 r. w sprawie 0363/08 Slanina, dotyczącym wykładni art. 2 ust. 1 oraz art. 1 lit. ppkt (i) rozporządzenia nr 1408/71, które to przepisy odpowiadają co do istoty treści odpowiednio art. 2 ust. 1 oraz art. 1 lit. i akapit 1 ppkt (ii rozporządzenia wskazując, że osoba (dziecko), która mieszka ze sprawującym nad nim opiekę rodzicem w państwie członkowskim, innym niż państwo właściwe do przyznania świadczeń, i którego drugi rodzic, zobowiązany do wypłaty alimentów, pracuje lub jest bezrobotny w państwie właściwym, wchodzi do podmiotowego zakresu zastosowania rozporządzenia nr 1408/71, jako członek rodziny pracownika w rozumieniu art. 2 ust, 1 rozporządzenia nr 1408/71 w zw. z art. 1 lit. f ppkt (i) tego rozporządzenia nawet, jeśli rodzic nie został uznany za członka rodziny dziecka w myśl ustawodawstwa danego państwa. Trybunał zauważył, że bez względu na to, czy ojciec i matka dziecka są małżeństwem, ich dziecko nie powinno być pozbawione możliwości pobierania świadczeń rodzinnych w związku ze stosowaniem przepisów unijnych z państwa zatrudnienia drugiego z rodziców.
Minister zauważył, że w sytuacji, gdy podstawą odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego jest pierwszeństwo do wypłaty świadczenia po stronie instytucji zagranicznej, podstawą do dochodzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego powinien być w szczególności art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Powyższe nie ma jednakże wpływu na ważność wydanej decyzji, gdyż decyzja organu l instancji została wydana w oparciu o art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Minister zauważył, że zgodnie z art. 20 ust. 3 ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze realizowane w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego za okres do 31 maja 2022 r. są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych.
Od decyzji Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 13 lipca 2023 r. A. W. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: I. naruszenie przepisów postępowania (mające istotny wpływ na wynik sprawy), tj.: 1) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy poprzez niewyjaśnienie, czy nie zachodzą okoliczności do uznania, że były mąż skarżącej nie jest członkiem rodziny zgodnie z definicją "rodziny" przewidzianą przez polskie przepisy, i w związku z tym błędnie automatycznie przyjęto, że biologiczny ojciec dziecka wchodzi w skład rodziny, 2) art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 kpa poprzez brak zebrania materiału dowodowego na okoliczność istnienia negatywnych przesłanek do wydania decyzji administracyjnej, szczególnie w aspekcie ustalenia kwestii związanych z wychowywaniem dzieci z byłym małżonkiem, niewykonywania opieki naprzemiennej nad dziećmi, kwestii związanych z pobieraniem świadczenia w złej wierze, w kwestii wydatkowania świadczenia pobranego na dzieci; II. naruszenie przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, tj. 1) art. 25 ust. 1 i 2 pkt 1, art. 8 ust. 4 przez jego niewłaściwą wykładnię i ustalenie, że pobrane świadczenie było nienależne pomimo braku podstaw ku temu - a odnoszących się do niebycia przez skarżącą ani przez członka rodziny uprawnionym do świadczeń na rodzinę w innym państwie, przy czym brak w sprawie prawidłowego pouczenia w kwestii dotyczącej zmiany okoliczności w trakcie pobierania świadczeń, 2) art. 25 ust. 3 w zw. z art. 7 Konstytucji RP oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji, przy uwzględnieniu art. 7 i art. 8 kpa poprzez błędne nałożenie na stronę obowiązku zwrotu odsetek od nienależnie pobranego świadczenia w sytuacji, gdy okres za jaki owe odsetki mają być ustalone znacząco przekracza okres pobierania samego świadczenia, które ma być zwrócone; III. naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 kpa polegające na bezzasadnym wydaniu zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy prawidłowe było uchylenie przedmiotowej decyzji i orzeczenie zgodnie z żądaniem skarżącej. W związku z powyższym skarżąca wniosła o: I. uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, a także poprzedzającej ją decyzji organu l instancji; II. zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów sądowych poniesionych w sprawie, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Minister Rodziny i Polityki Społecznej wniósł o jej oddalenie i jednocześnie potrzymał stanowisko prezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest uzasadniona.
Na wstępie Sąd zwraca uwagę, że w niniejszej sprawie dochodzony był przez Wojewodę Pomorskiego zwrot świadczeń wychowawczych pobranych za okres świadczeniowy 2016/2017.
Według art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 924) w sprawach o świadczenia wychowawcze za okres do 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy w brzmieniu dotychczasowym, a więc obowiązującym przed 1 lipca 2019 r.
Należy zaznaczyć, że w ówczesnym stanie prawnym świadczenie wychowawcze przyznawane było na "dziecko w rodzinie" (art. 5 ust. 1 ustawy). Z kolei po 1 lipca 2019 r. świadczenie wychowawcze przyznawane jest na "dziecko", co związane jest z rezygnacją przez ustawodawcę z definicji "rodziny" i uregulowania w inny sposób kręgu osób, o których mowa w art. 16 ustawy (odejścia od pojęcia "członka rodziny").
Zgodnie z art. 16 ustawy w brzmieniu sprzed 1 lipca 2019 r. w przypadku przebywania osoby, o której mowa w art. 4 ust. 2, lub członka rodziny tej osoby w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze lub po dniu jej wydania poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, o którym mowa w ust. 1, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (ust. 2). Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się w przypadku wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej lub pobytu turystycznego, leczniczego lub związanego z podjęciem przez dziecko kształcenia poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej (ust. 3). W przypadku natomiast gdy wojewoda ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, ustala prawo do świadczenia wychowawczego zgodnie z art. 11 (ust. 5). W przypadkach, o których mowa w ust. 1 i 2, wojewoda ustala, czy w przekazanej sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (ust. 4) W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa w ust. 1, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, wydaje decyzję zgodnie z art. 11 (ust. 5). W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa w ust. 2, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla decyzję przyznającą świadczenie wychowawcze za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń na rodzinę w innym państwie, o którym mowa w ust. 1, w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (ust.6).
Według art. 2 pkt 15 ustawy w brzmieniu sprzed 1 lipca 2019 r. ilekroć w ustawie jest mowa o przepisach o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego – oznacza to rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia.
Biorąc powyższe pod uwagę stwierdzić więc trzeba, że gdy członkowie rodziny zamieszkują w różnych państwach członkowskich, zagadnienie prawa do świadczeń z ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, regulują art. 67 i art. 68 rozporządzenia.
Zgodnie z art. 67 rozporządzenia, osoba jest uprawniona do świadczeń rodzinnych zgodnie z ustawodawstwem właściwego Państwa członkowskiego, włącznie ze świadczeniami dla członków rodziny, którzy zamieszkują w innym Państwie Członkowskim, tak jak gdyby zamieszkiwali oni w pierwszym Państwie Członkowskim.
Art. 68 rozporządzenia przewiduje, że w przypadkach w których na podstawie więcej niż jednego Państwa Członkowskiego udzielane są świadczenia w tym samym okresie i dla tych samych członków rodziny zastosowanie mają zasady pierwszeństwa, które przewidują że w przypadku świadczeń wypłacanych przez więcej niż jedno Państwo Członkowskie z różnych tytułów w pierwszej kolejności prawa udzielone z tytułu zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, w drugiej kolejności prawa udzielane z tytułu otrzymywania emerytury lub renty i w ostatniej kolejności prawa uzyskane na podstawie miejsca zamieszkania.
Nie można jednak pominąć tego, że rozporządzenie zawiera także definicję "członka rodziny’’. Według art. 1 lit. i akapit pierwszy rozporządzenia za członka rodziny uważa się każdą osobę określoną lub uznaną za członka rodziny lub określoną jako członek gospodarstwa domowego przez ustawodawstwo, na mocy którego jest przyznawane świadczenie.
Zatem dla prawidłowego ustalenia, czy w danym przypadku zachodzi sytuacja, w której będą miały zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, konieczne jest zdefiniowanie pojęcia rodziny, innymi słowy ustalenie kto w jej skład wchodzi.
Według obowiązującego sprzed 1 lipca 2019 r. art. 2 pkt 16 w zw. pkt 12 ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o rodzinie - oznacza to odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu (utrzymywanych z połączonych dochodów tych osób);dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia, a także dzieci, które ukończyły 25. rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz.U. z 2017 r. poz. 2092); do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko; w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji, lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców.
Ustawa w ówczesnym brzmieniu zawierała także definicję osoby samotnie wychowującej dziecko. Zgodnie z art. 2 pkt 13 ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o osobie samotnie wychowującej dziecko - oznacza to pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem.
Nie można zatem się zgodzić z Wojewodą Pomorskim, że A. W. składając wniosek z 5 kwietnia 2016 r. o przyznanie świadczeń wychowawczych na dzieci wprowadziła organ w błąd lub zataiła informację istotną dla sprawy podając w formularzu wniosku, że członek jej rodziny w rozumieniu art. 2 pkt 16 ustawy nie przebywa poza granicami RP w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Jak wynika z akt sprawy i wyjaśnień A. W. (pismo z 29 maja 2023 r., odwołanie z 26 czerwca 2023 r.) po 2012 r. A. W. i R. W. są osobami rozwiedzionymi, a A. W. nie utrzymuje kontaktów z byłym mężem. Zasądzone od R. W. na rzecz dzieci w 2012 r. i podwyższone w 2014 r. alimenty nie były przekazywane do wierzyciela w 2014 r. (zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z 11 września 2015 r.).
Według powołanego wyżej przepisu unijnego (art. 1 lit. i akapit pierwszy rozporządzenia) w zakresie określenia pojęcia "członek rodziny" pierwszeństwo miało prawo krajowe.
Prawidłowo więc A. W. w 2016 r. składając wniosek o świadczenia wychowawcze na dzieci nie podawała R. W. jako członka swojej rodziny, skoro po 2012 r. razem z byłym mężem i dziećmi nie tworzyła wspólnoty domowej, tj. nie zamieszkiwała z mężem, a jej rodzina nie utrzymywała się z połączonych dochodów matki i ojca dzieci.
Uszło uwadze orzekających w sprawie organów, że dopiero jak w krajowym porządku prawnym brak definicji "rodziny" lub "członka rodziny" wówczas to biologiczny ojciec dziecka, przebywający poza granicami RP w państwie objętym systemem koordynacji świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego, traktowany jest jako członek rodziny krajowego wnioskodawcy i mają do niego zastosowanie zasady pierwszeństwa z art. 67 i art. 68 rozporządzenia (por. wyrok NSA z 9 sierpnia 2023 r. sygn. akt I OSK 1046/21).
Poza tym z akt sprawy nie wynika, aby organ przyznający świadczenia wychowawcze na dzieci pouczył A. W., że składając wniosek o świadczenia wychowawcze należy poinformować organ o miejscu przebywania poza granicami RP także biologicznego ojca dzieci, ale nietworzącego już z wnioskodawczynią i jej dziećmi rodziny w rozumieniu art. 2 pkt 16 w zw. z pkt 12 ustawy.
W sprawie nie mógł więc mieć zastosowania art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy.
Zdaniem Sądu z powyższych względów nie można uznać, że w niniejszej sprawie wystąpiły przesłanki do zastosowania art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 1 lipca 2019 r.
Według tego przepisu za nienależne świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze.
Tymczasem z akt sprawy nie wynika, żeby R. W., jako członek rodziny A. W. i ich dzieci, stał się osobą uprawnioną do świadczeń na rodzinę w innym państwie (RFN) w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania przez Burmistrza Miasta [...] decyzji z 16 kwietnia 2020 r. o uchyleniu pkt 1,2 i 4 decyzji Burmistrza Miasta [...] z 27 kwietnia 2016 r. przyznającej świadczenia wychowawcze na dzieci: A.(1) W., P. W., A.(2) W..
Skoro R. W. nie wchodził w definicję "członka rodziny" z art. 2 pkt 16 w zw. z pkt 12 ustawy w brzmieniu obowiązującym przed 1 lipca 2019 r. i przed 1 stycznia 2022 r. (art. 20 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw – Dz.U. z 2021 r. poz. 1981), to nie miał do niego zastosowania art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy.
Poza tym organy nie wykazały, że R. W. był uprawniony do świadczeń w Republice Federalnej Niemiec za okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. na dzieci: A.(1) W., P. W., A.(2) W., tj. że doszło wówczas do faktycznej kumulacji świadczeń rodzinnych tego samego rodzaju, ponieważ zostały mu przyznane świadczenia będące odpowiednikiem polskiego świadczenia wychowawczego przez niemiecką instytucję właściwą realizującą zadania z zakresu koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Ustalenie na podstawie art. 16 ustawy, że w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, bo biologiczny ojciec dzieci (osoba, o której mowa w art. 4 ust. 2 ustawy) przebywa w RFN nie było równoznaczne z tym, że osoba ta podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń rodzinnych w innym państwie. Użyte w art. 16 ust. 6 ustawy pojęcie "podleganie ustawodawstwu innego państwa" należy rozumieć w taki sposób, że organ w celu ustalenia faktu i okresu podlegania temu ustawodawstwu przez osobę uprawnioną lub członka jej rodziny, musi zbadać sam te okoliczności. W szczególności wyjaśnić, z jakich świadczeń dana osoba może skorzystać lub korzysta w państwie obcym. Powinien więc wskazać przepis uprawniający obywatela polskiego pracującego na terenie państwa, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji, do pobierania świadczenia rodzinnego w tym państwie, albo akt (rozstrzygnięcie, czynność) organu lub instytucji państwa obcego, która przyznała świadczenie rodzinne wskutek skonkretyzowania takiego właśnie przepisu (por. wyrok NSA z 21 lipca 2010 r. sygn. akt I OSK 556/10 - wydany na tle tożsamego problemu z zakresu świadczeń rodzinnych).
Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że orzekające w sprawie organy obu instancji naruszyły art. 25 ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 1 lipca 2019 r., a naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy.
Skoro zatem w niniejszej sprawie nie wystąpiły wskazywane przez organy obu instancji przesłanki do wydania decyzji orzekającej o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, to w ponownie prowadzonym postępowaniu Wojewoda Pomorski rozważy zakończenie wszczętego z urzędu zawiadomieniem z 5 maja 2023 r. postępowania w oparciu o art. 105 § 1 kpa w zw. z art. 28 ustawy.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku. O zwrocie skarżącej kosztów postępowania sądowego – kosztów działania pełnomocnika orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 tej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.).