I SA/Wa 1805/23

I SA/Wa 1805/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-12-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Kamil Kowalewski
Magdalena Durzyńska /sprawozdawca/
Marta Kołtun-Kulik /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Minister Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 810
art. 1 ust.2 i 3 ,  art. 16 i  art. 25 ust. 1,  ust. 2 pkt 3 i  ust. 6,  ust. 9
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j).
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.), asesor WSA Kamil Kowalewski, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 24 lipca 2023 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i zobowiązania do jego zwrotu oddala skargę
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 24 lipca 2023 roku nr DSZ.V.4321.2.338.2022.MK Minister Rodziny i Polityki Społecznej (dalej: minister/organ) utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 17 marca 2022 roku nr 3486/2022/WN znak: WPS-VII.94771.4.11.2021.RG w sprawie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 1 września 2016 roku do 30 września 2017 roku na dziecko M. C.. W podstawie ww. decyzji minister wskazał art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 17 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm., dalej: k.p.a.) w związku z art. 1 ust. 2 i 3, art. 16 i art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 3 i ust. 6, ust. 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810, dalej jako ustawa/p.p.w.d.) i art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1981).
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny:
Pierwotnie świadczenie wychowawcze zostało przyznane skarżącemu przez Wójta Gminy J. decyzją z dnia 10 czerwca 2016 roku nr 4707.943.2016, która została uchylona decyzją z dnia 29 sierpnia 2017 roku nr 4707.265.2017 w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
W dniu 9 maja 2018 roku Wojewoda Mazowiecki przyznał J. C. (C.) prawo do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 września 2016 roku do 30 września 2017 roku na dziecko M. C.. Prawo to zostało uchylone decyzją z dnia 19 grudnia 2020 roku nr 4183/ŚW/2020 znak: WPS-VII.9471.1.1455.2018.IW z uwagi na utratę przez M. C. statusu osoby aktywnej zawodowo na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: RP). Powyższa decyzja, w wyniku rozpoznania odwołania wniesionego przez J. C., została utrzymana decyzją Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2021 roku znak: DSZ.V.5321.1.233.2021.MD. Uchylenie decyzji o prawie do świadczenia wychowawczego we wskazanym okresie Wojewoda Mazowiecki uzasadnił wiążącymi przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, wynikającymi z aktywności zawodowej J. C. na terytorium Niemiec oraz utraty przez M. C. statusu osoby aktywnej zawodowo na terytorium RP. Wskazywano na pierwszeństwo do wypłaty świadczeń za okres od 1 września 2016 roku do 30 września 2017 roku po stronie Niemiec.
W konsekwencji powyższych rozstrzygnięć, Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia 17 marca 2022 roku znak: WPS-VII.9471.4.11.2021.RG nr 3486/2022/WN uznał, że świadczenie wychowawcze w kwocie 6.500 złotych wypłacone J. C. za okres od 1 września 2016 roku do 30 września 2017 roku w pełnej wysokości jest świadczeniem nienależnie pobranym i wezwał do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. W uzasadnieniu Wojewoda Mazowiecki powołał się na rozstrzygnięcie z dnia 19 grudnia 2020 roku, w którym uchylono prawo do świadczenia wychowawczego. Wojewoda Mazowiecki podkreślił, że z uwagi na pierwszeństwo do wypłaty świadczeń po stronie instytucji niemieckiej, świadczenie wypłacone w Polsce, zostało wypłacone mimo braku prawa do niego, zatem świadczenie za okres od 1 września 2016 r. do 30 września 2017 r. w Polsce jest świadczeniem nienależnie pobranym.
W podstawie prawnej ww. decyzji. Wojewoda Małopolski wskazał art. 25 ust. 2 ust. 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, który stanowi, że świadczenie wychowawcze jest świadczeniem nienależnie pobranym w sytuacji, gdy zostało wypłacone za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Odwołanie od powyższej decyzji złożył J. C., w którym wskazał, że nie zgadza się z wydaną decyzją. Podkreślał w nim, że informował pracownika OPS o fakcie zatrudnienia za granicą i Wójt Gminy J. uchylił prawo do świadczenia wychowawczego, gdyż skarżący J. C. wniósł o wstrzymanie wypłaty świadczeń od maja 2017 roku. Jednocześnie skarżący wskazał na chęć dokonania zwrotu wypłaconych nienależnie świadczeń, ale nie otrzymał numeru rachunku bankowego, na który winien zwrócić ww świadczenie. Nadto wskazał, że nie neguje konieczności zwrotu świadczeń uznanych za nienależne, lecz nie zgodził się z naliczonymi odsetkami.
Minister rozpatrując sprawę uznał, że organ I instancji prawidłowo wskazał, że świadczenia wychowawcze w łącznej kwocie 6.500 złotych wypłacone za okres od 1 września 2016 roku do 30 września 2017 roku są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca, następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego.
Nadto organ odwoławczy wskazał, że z wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego z dnia 10 kwietnia 2016 roku złożonym przez J. C., znajdującym się w aktach sprawy, wynika, że zarówno skarżący, jak i żaden z członków jego rodziny nie przebywa poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Nadto, w ww. wniosku znajdowało się pouczenie, z którego wynikało, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie, jak również zawarta była informacja, że niepoinformowanie organu o ww. zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji – koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Organ odwoławczy wskazał, że w niniejszej sprawie skuteczność pouczenia nie budzi żadnych wątpliwości. Świadczenie wychowawcze zostało przyznane przez Wójta Gminy J. na skutek złożonego przez J. C. wniosku, załączonych do niego dokumentów oraz oświadczenia, że żaden z członków rodziny nie przebywa poza granicami kraju. Tym samym uznał, że brak jest okoliczności wskazujących na błędne działanie organu, a w konsekwencji na odstąpienie od naliczania odsetek od nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Skargę na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł J. C. Skarżący zakwestionował decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 maja 2018 roku nr 749/2018, którą przyznano skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 września 2016 roku do 30 września 2017 roku na dziecko M. C. Wskazał, że była błędna, gdyż odnosiła się ona do wniosku złożonego w dniu 10 kwietnia 2016 roku, a z uwagi na niedostarczenie jej skarżącemu nie miał możliwości odwołania się od niej. Skarżący podniósł również, że przyznanie mu świadczenia 500+ pomimo skierowanego do Wójta Gminy J. wniosku o wstrzymanie ww. świadczenia jest dla niego niezrozumiałe. Wobec tego, że świadczenie przyznane na podstawie decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 maja 2018 roku zostało wypłacone za okres 8 miesięcy w jednej transzy, organ wydający decyzję dokonując płatności, obarczył skarżącego przyszłymi odsetkami mimo, że zdaniem skarżącego, brzmienie art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w dacie przyznania mu świadczenia wskazywało co prawda, że było ono nienależne, lecz przy jego zwrocie nie powinny być naliczane odsetki.
Skarżący, mając na uwadze powyższe, jak również uregulowanie wszelkich należności wynikających z otrzymaniem nienależnego świadczenia wychowawczego, wniósł o zwrot odsetek w kwocie 3.062,65 złotych na wskazany przez siebie rachunek bankowy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi w całości wskazując, że ocena okoliczności faktycznych w momencie orzekania była prawidłowa, a orzeczenie zostało wydane zgodnie z obowiązującym stanem prawnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę prawną kwestionowanego skargą rozstrzygnięcia stanowiły przepisy art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 3 i ust 6 i ust. 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 810 - dalej: p.p.w.d). W niniejszym przypadku zastosowanie będzie miał art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 poz. 1981), zgodnie z którym sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze realizowane w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego za okres do dnia 31 maja 2022 r. są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych, tj. przed wejściem w życie ww. nowelizacji.
Zgodnie z art. 25 ust. 1 p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu.
W myśl art. 25 ust. 2 pkt 3 p.p.w.d. (uchylonego przez art. 1 pkt 26 lit a) tiret pierwszy ustawy z dnia 17 września 2021 roku o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw z dniem 1 stycznia 2022 roku), za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze.
Stosownie do przepisów art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje m.in. obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Polski przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenie wychowawcze, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
W myśl art. 16 ust. 2 i ust. 6 ww. ustawy, w przypadku przebywania osoby, która złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, lub członka rodziny tej osoby w dniu przyznania świadczenia wychowawczego lub po tym dniu poza granicami Polski w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa wyżej, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla prawo do świadczenia wychowawczego za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Wskazania wymaga, iż w ustawie p.p.w.d. ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do się do cechy czynności (pobrania), a nie cechy świadczenia (nienależnego), co oznacza, że koniecznym jest rozróżnienie pojęć "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" jest świadczeniem pobranym przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyrok WSA w Gliwicach z 23 lutego 2022 r., II SA/Łd 1574/21; wyrok WSA we Wrocławiu z 20 listopada 2019 r., IV SA/Wr 205/19; wyrok WSA w Bydgoszczy z 3 września 2019 r., II SA/Bd 379/19; wyrok WSA w Warszawie z 3 września 2019 r., I SA/Wa 1200/19; www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Cytowane powyżej przepisy wskazują, że w sprawie istotne było ustalenie, czy świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącego w okresie od 1 września 2016 r. do 30 września 2017 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, nie zaś kwestia konieczności zwrotu odsetek naliczonych od świadczenia wychowawczego nienależnie pobranego. Na tym etapie sprawy niezasadne jest też kwestionowanie decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 maja 2018 roku przyznającej skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 września 2016 roku do 30 września 2017 roku, skoro decyzja ta została uchylona decyzją z dnia 19 grudnia 2020 roku nr 4183/ŚW/2020, znak: WPS-VII.9471.1.1455.2018.IW z uwagi na utratę przez M. C. statusu osoby aktywnej zawodowo na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Kontrolowana decyzja orzekająca o świadczeniu nienależnie pobranym jest aktem ściśle związanym ze stanem faktycznym, na który składają się trzy elementy. Po pierwsze, przyznanie przez organ administracji świadczenia wychowawczego. Po drugie, stwierdzenie przez wojewodę, że w konkretnej sprawie po przyznaniu świadczenia wychowawczego znajdują zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Po trzecie, uchylenie z tej przyczyny przez właściwy organ wcześniejszej decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. Zaistnienie drugiego i trzeciego elementu implikuje wydanie decyzji orzekającej o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym i obowiązku jego zwrotu. Przy czym jest to sprawa administracyjna materialnie i procesowo odrębna (autonomiczna) od sprawy stwierdzenia zaistnienia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz sprawy uchylenia decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze (por. wyroki WSA w Opolu z 10 marca 2020 r. sygn. akt II SA/Op 40/20 i z 20 kwietnia 2021 r. sygn. akt II SA/Op 99/21; https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W rozpoznawanej sprawie wszystkie opisane powyżej elementy zaistniały, gdyż świadczenie wychowawcze przyznane skarżącemu na dziecko – M. C. - decyzją Wójta Gminy J. decyzją z dnia 10 czerwca 2016 roku nr 4707.943.2016, która została uchylona decyzją tego organu z dnia 29 sierpnia 2017 roku nr 4707.265.2017 w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Bez wpływu na wynik sprawy pozostaje późniejsze ponowne przyznanie skarżącemu ww świadczeń przez wojewodę i uchylenie decyzji w tym zakresie decyzją z 2020r. kwestionowaną zresztą przez skarżącego w odwołaniu (co skutkowało decyzją z 2 czerwca 2021 roku znak: DSZ.V.5321.1.233.2021.MD).
Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia 17 marca 2022 roku znak: WPS-VII.9471.4.11.2021.RG, nr 3486/2022/WN uznał, że świadczenie wychowawcze w kwocie 6.500 złotych wypłacone J. C. za okres 1 września 2016 roku do 30 września 2017 roku w pełnej wysokości jest świadczeniem nienależnie pobranym wezwał do zwrotu ww świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Jak wynika z argumentów skargi, skarżący nie kwestionuje samego obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, zresztą dokonał już tę czynność, kwestionuje natomiast obowiązek zwrotu ww kwoty wraz z odsetkami i domaga się zwrotu określonej kwoty uiszczonych odsetek.
Wbrew twierdzeniom skarżącego, organy słusznie uznały za zasadne dochodzenie świadczenia wychowawczego nienależnie pobranego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Skarżący w dniu 1 września 2016 roku wyjechał do Niemiec, gdzie podjął działalność zarobkową. Złożył tam również wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego. Niezwłocznie po przyznaniu świadczenia w maju 2017 roku, za okres począwszy od 1 września 2016 roku, J. C. pismem z dnia 16 maja 2017 roku zwrócił się o wstrzymanie wypłaty świadczenia 500+, co skutkowało uchyleniem przez Wójta Gminy J. w dniu 29 sierpnia 2017 roku decyzją nr 4707.265.2017 decyzji o przyznaniu ww. świadczenia wychowawczego w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Pomimo pouczenia o konieczności zgłoszenia zmian skarżący nie dopełnił tegoż obowiązku, nie poinformował organu, że podjął pracę poza granicami kraju, a także o tym, że równolegle wystąpił do niemieckiego organu o przyznanie świadczenia wychowawczego. Dopiero po jego przyznaniu poinformował organ o zaistniałej sytuacji. Z kolei ponowne przyznanie przez wojewodę ww świadczenia na terenie RP nie było kwestionowane przez skarżącego, i zostało przez niego pobrane bez zastrzeżeń.
W tej sytuacji w ocenie Sądu, wbrew twierdzeniom skarżącego, postępowanie w niniejszej sprawie prowadzone było prawidłowo, z poszanowaniem reguł procesowych, a organ dostatecznie wyjaśnił i wykazał, co przesądziło o rozstrzygnięciu. Sąd nie znalazł podstaw do kwestionowania prawidłowości poczynionych ustaleń i trafności ich oceny, nie było też normatywnych podstaw do odstąpienia od orzeczenia o obowiązku zwrotu ww świadczenia wraz z odsetkami, gdyż z akt sprawy nie wynika by zaistniała w kontrolowanej sprawie sytuacja była wynikiem ewidentnego błędu organu administracji. Nie zaszły więc podstawy z art. 25 ust. 3 ustawy. Stanowi on, że od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6, są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ww przepis (art. 25 ust. 3 ustawy) został zmieniony przez art. 1 pkt 26 lit. b ustawy z dnia 17 września 2021 r. (Dz.U.2021.1981) zmieniającej ww ustawę z dniem 1 stycznia 2022 r., jednak jak wskazano na wstępie, stosownie do treści art. 20 ust. 3 ustawy zmieniającej, w przypadku systemu koordynacji zabezpieczenia społecznego – zastosowanie mają przepisy dotychczasowe. Tut. Sąd nie działa na zasadach uznaniowości, kontroluje decyzje administracyjne pod względem zgodności z prawem, a tego w kontrolowanej sprawie nie naruszono. Zgodnie jednak z pouczeniem zawartym w kontrolowanej decyzji, skarżący może wystąpić do właściwego organu o umorzenie ww odsetek, a skoro zostały już uiszczone, także o i ich zwrot. Powyższy wniosek rozpatrywany jest jednak w osobnym postępowaniu administracyjnym, a Sąd w niniejszym postępowaniu nie jest władny orzekać w tym zakresie za organ administracji.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.