I SA/Wa 1802/22

I SA/Wa 1802/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-11-13
Data wpływu
2022-07-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Jolanta Dargas /przewodniczący/
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska /sprawozdawca/
Anna Falkiewicz-Kluj
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok z art. 179a ustawy PoPPSA
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 179a w zw. z  art. 182 par. 2 pkt 2; art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
art. 2 ust. 1 lit. e
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Jolanta Dargas sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj Protokolant starszy referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2024 r. skarg kasacyjnych A.M. de V.i E. T. oraz M.K. i M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 28 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 1802/22 w sprawie ze skarg W. K., A. M.de V. i E.T. oraz M. K. i M. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 maja 2022 r. nr GZ.rn.625.366.2016 w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 28 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 1802/22; 2. oddala skargi; 3. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 18 maja 2022 r., nr GZ.rn.625.366.2016 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania [...] od decyzji Wojewody Lubelskiego z 25 października 2016 r., nr GN- Ch.7511.1.15.2013.AJ, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Minister wskazał, że [...] wystąpił do Wojewody Lubelskiego o wydanie na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51; dalej jako: rozporządzenie) decyzji stwierdzającej, że nieruchomość "Dobra Ziemskie [...]", dla której prowadzona była księga hipoteczna [...] nr [...], stanowiąca byłą własność [...], nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13, dalej jako: dekret). Jak wynika z uzasadnienia wniosku, majątek ziemski "[...]" położony był w granicach administracyjnych miasta [...] i obejmował powierzchnię 61 ha, w tym 11,0889 ha gruntów budowlanych objętych parcelacją, 48,4111 ha gruntów rolnych, 1,5 ha pod zabudowaniami folwarcznymi i dworem.
Minister przedstawił następstwo prawne po [...].
Organ wskazał, że 15 marca 2007 r. wnioskodawca przedłożył operat sporządzony przez geodetę uprawnionego [...] wraz z mapą synchronizacyjną dawnego majątku "[...]", z których wynika, że w chwili rozparcelowania na cele reformy rolnej majątek posiadał pow. 68,5340 ha. Mapa zawiera szczegółowy wykaz aktualnych działek ewidencyjnych z obrębów [...], które odpowiadają nieruchomościom rozparcelowanych "Dóbr Ziemskich [...]". Na podstawie wskazanego operatu wnioskodawca 31 marca 2008 r. sprecyzował swoje żądanie.
[...] zmarł 26 maja 2008 r., a spadek po nim nabyli żona [...] oraz dzieci: [...] (postanowienie SR [...] z 2 grudnia 2008 r., sygn. akt [...]). [...], poparły wniosek wszczynający postępowanie.
Decyzją z 25 października 2016 r. Wojewoda Lubelski stwierdził, że dawny majątek "Dobra Ziemskie [...]", stanowiący byłą własność [...], położony na terenie miasta [...], obejmujący obecnie następujące działki i ich części:
1. Obręb [...]
a) Arkusz 3 - nr [...];
b) Arkusz 4 - nr [...];
c) Arkusz 5 - nr [...];
d) Arkusz 6 - nr [...];
e) Arkusz 9 - nr [...];
2. Obręb [...]
a) Arkusz 7 - nr [...];
b) Arkusz 8 - nr [...];
c) Arkusz 9- nr [...];
oznaczony linią ciągłą koloru żółtego na mapie synchronizacyjnej, sporządzonej przez biegłego geodetę [...] (stanowiącej załącznik do decyzji), podlegał działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Odwołanie od decyzji Wojewody złożyły [...].
Rozpoznając sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że jak wynika z odpisu wykazu hipotecznego "Dobra [...]", oznaczonego liczbami 3547-3551, właścicielem ujętych w nim nieruchomości był [...], który kupił je od [...], na mocy aktu z 15 lipca 1930 r. (brak odpisów z działu I). Ze wskazanego wykazu hipotecznego została, decyzją Wydziału Hipotecznego z 26 lutego 1936 r., wydzielona nieruchomość o powierzchni 1541,98 m2, składająca się z działek nr [...], dla której założono księgę hipoteczną "Kolonia [...] Nr [...]". Jako właściciela wpisano [...] na podstawie aktu z 20 grudnia 1935 r.
Mocą decyzji Wydziału Hipotecznego z 30 listopada 1942 r. przeniesiono część dóbr ujętych wykazem hipotecznym "Dobra [...]" do wykazu "[...] nr [...]". Według wpisu w dziale I nowego wykazu, było to następstwem objęcia części dóbr [...] o powierzchni 21,3421 ha planem parcelacji, sporządzonym z przez mierniczego przysięgłego [...] w 1942 r.
Zgodnie z protokołem z 17 listopada 1944 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku "[...]", stanowiącego własność [...], ogólny obszar wynosił 61 ha, w tym 48 ha gruntów ornych, 7 ha pastwisk, 2 ha ogrodów warzywnych, 2 ½ ha pod podwórzami, zabudowaniami i drogami, 1 ½ ha nieużytków. Wśród przejmowanych budynków wskazano: dom mieszkalny, oborę, stajnię (spichlerz, wozownię), dwie stodoły, oborę czeladnią, czworaki, chlewy czeladnie; wśród inwentarza martwego: siewniki, żniwiarki, kosiarkę, młockarnię, grabiarkę, sieczkarnię, parnik, pługi, kultywatory itp.
W aktach sprawy znajdują się, nadesłane przez Archiwum Państwowe w [...], wniosek oraz zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z 16 grudnia 1946 r., dotyczące "nieruchomości ziemskiej uregulowanej księgą hipoteczną pn. Dobra Ziemskie [...], obejmującą obszaru około 61 ha, stanowiącą własność [...]", przeznaczonej na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej.
Odpis z księgi "Dobra [...]", nadesłany przez Sąd Rejonowy [...], dowodzi, że za Nr rep. [...] zaprojektowano 26 kwietnia 1947 r. przed Sędzią Wydziału Hipotecznego wpis o treści: "Dział II - Skarb Państwa stał się właścicielem reszty dóbr tą księgą objętych, ustalonej wyżej na rzecz [...] - na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. R.P. Nr 3, poz. 13 z 1945 r./ (...) Zapisano na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia 16 grudnia 1946 r., L.rej. 1419/46 Zn. Pr. H/94/46 na wniosek z 26 kwietnia 1947 r. Dział I- Z dóbr tych na cele reformy rolnej zgodnie z postanowieniem dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. /Dz.U. R.P. Nr 3, poz. 13 z 1945 r./ wydzielono 68 ha 5340 metr, kwadratowych, obejmującą drogi, rowy oraz działki oznaczone Nr [...] - wpisano na wniosek z 26 czerwca 1947 roku".
W ocenie Ministra powyższe wskazuje, że organ nacjonalizujący przejął na cele reformy rolnej z dniem 13 września 1944 r. z majątku [...] nie mniej niż 68,5340 ha, które wydzielił i następnie zgodnie ze szkicem (w aktach sprawy) rozparcelował w ramach prowadzonej reformy rolnej.
Również w zleconym przez wnioskodawców operacie, geodeta uprawniony [...] przyjął, że w chwili parcelacji dawny majątek "Dobra [...]" obejmował obszar 68,5340 ha. Geodeta wskazał na mapie synchronizacyjnej odpowiadające dawnym działkom o nr [...] - aktualne działki ewidencyjne wchodzące w skład kompleksu, które następnie wnioskodawca przyjął jako przedmiot żądania, sformułowanego w trybie § 5 ust. 1 rozporządzenia (pismo z 31 marca 2008 r.). Organ zauważył, że w pierwotnej wersji wniosek dotyczył "nieruchomości, dla której prowadzona była księga hipoteczna [...] nr [...]", według wnioskodawcy o powierzchni 61 ha (w tym m.in. 48,4111 ha gruntów rolnych, 11,0889 ha gruntów budowlanych objętych parcelacją), co stało w oczywistej sprzeczności z materiałami archiwalnymi. Wykaz hipoteczny "[...] nr [...]" obejmował bowiem wyłącznie nieruchomości o powierzchni 21,3421 ha.
Minister wyjaśnił, że część dóbr "[...]" o pow. 21,3421 ha ujęta została - jeszcze przed przejęciem na własność Skarbu Państwa - planem parcelacji, sporządzonym 15 sierpnia 1942 r. przed mierniczego przysięgłego [...]. Zatwierdzenie "planu parcelacji części folwarku [...]" nastąpiło pismem Komisarycznego Burmistrza m. [...] z 14 listopada 1942 r., na podstawie art. 57 rozporządzenia z 16 lutego 1928 r. o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli (Dz.U. z 1939r., Nr 34, poz. 216). Nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym sformułowanie, zawarte w opinii geodety uprawnionego [...] z 22 października 2001 r., jakoby parcelacji na działki budowlane podlegał wyłącznie teren o pow. 11,0889 ha (oznaczony linią koloru pomarańczowego na mapie synchronizacyjnej). Przyjąć należy, zdaniem Ministra, że plan parcelacji z 1942 r. opiewał na 21,3421 ha i w takiej formie został zatwierdzony.
Minister podniósł, że w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 wyjaśniono, iż zakres przedmiotowy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie obejmuje tych nieruchomości ziemskich lub ich części, które przed dniem 1 września 1939 r. zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane, po uprzednim zatwierdzeniu projektu parcelacji przez właściwy organ administracji państwowej RP, bowiem z datą takiego zatwierdzenia utraciły one charakter nieruchomości ziemskich bez względu na to, kiedy w następstwie parcelacji własność tych działek została prawnie przeniesiona na ich nabywców.
Minister wskazał, że warunkiem koniecznym zmiany charakteru nieruchomości ziemskiej na budowlany było zatwierdzenie podziału nieruchomości ziemskiej na działki budowlane przed 1 września 1939 r. Wówczas parcelację nieruchomości regulowały, m. in. przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 1928 r. o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli. Według tych przepisów podstawowym stadium parcelacji było wyodrębnienie działek przez właściciela z należącej do niego nieruchomości ziemskiej w zatwierdzonym przez właściwy organ projekcie (planie) parcelacji, w którym wydzielano działki z przeznaczeniem na określone cele (art. 52-58 rozporządzenia). Dla skuteczności parcelacji, mającej wpływ na spełnienie normatywów powierzchniowych z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, istotne było więc, by zatwierdzenie parcelacji nastąpiło przed 1 września 1939 r., co wynika z brzmienia art. 2 ust. 2 dekretu.
W przypadku majątku [...] nie doszło do skutecznego zatwierdzenia projektu parcelacji nieruchomości o obszarze 21,3421 ha, w rozumieniu opisanych wyżej regulacji. Nie wystąpiła tym samym zmiana charakteru tej części nieruchomości ziemskiej na budowlany.
Organ wskazał, że w orzecznictwie podkreśla się, iż wszelkie czynności prawne zbycia nieruchomości dokonane po 1 września 1939 r. nie mogły mieć wpływu na ustalenia dotyczące powierzchni nieruchomości ziemskiej. Zgodnie z art. 2 ust. 1 in fine dekretu, nieruchomości wymienione, m.in. w lit. e tego przepisu, przyszły z mocy prawa na własność Skarbu Państwa niezwłocznie, co oznacza powstanie skutku prawnego z dniem wejścia dekretu w życie. Na tę datę należy zatem ustalać przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Przepis art. 2 ust. 2 dekretu stanowił, że nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 pkt e, dokonane po 1 września 1939 r. Przepis ten ma charakter bezwzględny i orzekając w trybie § 5 ust. 1 rozporządzenia właściwy organ miał obowiązek uwzględnić tę regulację.
Również wydzielenie nieruchomości do oddzielnej księgi wieczystej, co niewątpliwie jest wydzieleniem prawnym, samo przez się nie stanowi przesłanki do uznania, że dana nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Skoro ustalono, że przejęciu na własność Państwa podlegał majątek [...], ujęty wykazami hipotecznymi "Dobra [...]" i "[...] nr [...]", przy czym wpisu Skarbu Państwa dokonano wyłącznie w tym pierwszym wykazie, uznając że zawiera on nieruchomości o łącznej powierzchni 68,5340 ha (w tym działki gruntu o powierzchni 21,3421 ha, wcześniej przeniesione do księgi "[...] nr [...]", co do których nie doszło do skutecznej parcelacji i zmiany przeznaczenia na budowlany), to w ocenie organu należy, pochylić się nad położeniem tych gruntów w granicach administracyjnych miasta [...].
Minister wskazał, że w żadnym z przepisów dekretu nie posłużono się kryterium położenia nieruchomości. Podstawowym wyróżnikiem nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej było kryterium obszarowe. Odczytanie pojęcia nieruchomości ziemskiej powinno uwzględniać cele przejęcia nieruchomości wskazane w art. 1 ust. 2 oraz sam tytuł tego aktu nacjonalizacyjnego. Chodziło o przejęcie i przeznaczenie na cele reformy rolnej nieruchomości przekraczających określony obszar, z zastrzeżeniem co do minimalnej powierzchni użytków rolnych w odniesieniu do części Polski. Z wymienionych nieruchomości nie wyłączono nieruchomości położonych w granicach miast. Minister wskazując na orzecznictwo podał, że brak jest podstaw do przyjęcia, że pojęcie nieruchomości ziemskiej użyte w art. 2 ust. 1 dekretu może być definiowane z uwzględnieniem kryterium położenia nieruchomości (w granicach administracyjnych miast lub poza tymi granicami).
Minister stwierdził, że powierzchnia ogólna przedmiotowego majątku wynosiła 68,5340 ha, co wykazano zgromadzonymi w sprawie dowodami. Do jego przejęcia na podstawie dekretu niezbędne było więc spełnienie kryterium ponad 50 ha użytków rolnych, za które uważa się zgodnie z § 4 rozporządzenia grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Znajdujący się w aktach sprawy protokół z 17 listopada 1944 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku "[...]", wskazuje na 48 ha gruntów ornych, 7 ha pastwisk i 2 ha ogrodów warzywnych, czyli obszar przekraczający 50 ha użytków rolnych. Również szczegółowy wykaz do mapy synchronizacyjnej geodety uprawnionego [...] dowodzi, że w skład parcelowanego na podstawie dekretu majątku "[...]" o pow. 68,5340 ha wchodziły, za wyjątkiem obszaru 1,9660 ha opisanego jako użytek Dr (drogi) i 2,08 ha opisanego jako B (tereny zabudowane), wyłącznie użytki o oznaczeniu R (grunty orne) i Ł (łąki).
W ocenie organu dobra [...] spełniały przesłankę normy obszarowej użytków rolnych, określoną w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, co świadczy o tym, iż majątek "[...]" stanowił nieruchomość ziemską o charakterze typowo rolnym. Na jego terenie zlokalizowane były budynki gospodarcze (takie jak, m.in. obora, stajnia, spichlerz, stodoły), niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego, wykorzystywane do hodowli zwierząt, jak i przechowywania płodów rolnych i maszyn rolniczych. Nieruchomości takie nadawały się do realizacji celów reformy rolnej, wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.
Minister zwrócił uwagę, że przedmiotem postępowania jest ustalenie, czy dana nieruchomość w chwili jej przejęcia na cele reformy rolnej nadawała się do wykorzystania w działalności rolniczej, nie jest nim natomiast dowodzenie, czy w rzeczywistości została zgodnie z tymi celami wykorzystana w późniejszym okresie.
Odnosząc się do zarzutów odwołania Minister podkreślił, że organ I instancji, załączając do zaskarżonej decyzji mapę synchronizacyjną geodety uprawnionego [...] dokonał zarówno rozliczenia powierzchni nieruchomości ujętej wnioskiem, jak i wykazał "które z działek miały charakter rolniczy" na 13 września 1944 r.
Organ I instancji nie znalazł dokumentów potwierdzających dokonanie skutecznej parcelacji majątku "[...]" w 1928 r. i 1934 r., na co również strony nie przedstawiły żadnego dowodu.
Pobocznie organ zauważył, że własność dóbr przeszła na [...] w 1930 r., dlatego wątpliwa jest legitymacja [...] do podnoszenia kwestii czynności faktycznych bądź prawnych, dokonanych w odniesieniu do majątku przed dniem 15 lipca 1930 r. Wbrew twierdzeniom stron, w sprawie nie pominięto faktu "sprzedaży części nieruchomości w 1936 r.". Akt sprzedaży sporządzono 20 grudnia 1935 r., a nabywcą działek nr [...] został [...]. Nieruchomości obejmowały łącznie pow. 1541,98 m2, tj. 0,1541 ha i nie były objęte nacjonalizacją wraz z dobrami "[...]" [...], na co wskazuje wykaz geodety [...], w którym przedstawiono zupełnie inne powierzchnie, tj. dla działki nr [...] - 2,28 ha, a dla działki nr [...] - 2,0870 ha.
Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skargi wnieśli: [...] (sygn. akt I SA/Wa 1802/22) oraz [...] reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego [...] (sygn. akt I SA/Wa 1803/22).
Skarżące [...] wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.
Zaskarżonej decyzji zarzuciły naruszenie:
1. § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. w zw. z § 4 tego rozporządzenia i art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, poprzez odmowę zastosowania i bezpodstawne przyjęcie, że działki objęte wnioskiem miały charakter rolniczy;
2. art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu w zw. z art. 2, art. 64 ust. 1 -3 i art. 32 Konstytucji RP poprzez odwoływanie się w 2022 r. do nieobowiązujących już norm obszarowych i tym samym dyskryminowanie ziemian, jak również bezpodstawne uznanie działek objętych wnioskiem, jako wchodzących w skład nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym oraz rozszerzającą wykładnię przepisów nacjonalizacyjnych,
3. art. 7 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa art. 6, art. 8, art. 80 i art. 107 § 3 kpa, które to naruszenia miały istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy poprzez:
a) brak jednoznacznego rozliczenia powierzchni nieruchomości [...] w związku z dokonanymi wyłączeniami (liczne umowy sprzedaży) i braku wyjaśnienia jaka część nieruchomości została rozparcelowana zgodnie z celami reformy rolnej,
b) brak ustalenia przeznaczenia poszczególnych działek wskazanych we wniosku na dzień 1 września 1939 r. oraz 13 września 1944 r. w tym działki, na której znajdowały się dwór z parkiem oraz działek niepodzielonych w wyniku parcelacji,
c) pominięcie sprzedaży części nieruchomości w 1936 r. oraz częściowej jej parcelacji w latach 1928 i 1934, m.in. wykazu działek sprzedanych przez [...] z hip. [...], a przede wszystkim aktu notarialnego z 15 czerwca 1935 r. gdzie nie ma wzmianki o konieczności uzyskania zgody na zbycie nieruchomości,
d) brak rozważenia skutków parcelacji z 1942 r., w tym wskazanych w piśmie Starostwa Grodzkiego z 29 października 1942 r. oraz pisma Burmistrza [...] z 14 listopada 1942 r., a także podania [...] z 22 sierpnia 1945 r., która wskazała, że część nieruchomości nie zajęta pod gospodarstwo rolne była parcelowana,
e) pominięcie skutków istnienia w dacie wejścia w życie dekretu dwóch ksiąg wieczystych "Dobra ziemskie [...]" oraz "[...] nr [...]" dla działek objętych wnioskiem (dekret PKWN unieważniał urządzonych ksiąg hipotecznych),
f) brak rzeczowego odniesienia się do zarzutów i wniosków stron zawartych w odwołaniu i piśmie, w tym wskazania, że nieruchomość objęta wnioskiem znajdowała się w granicach administracyjnych Miasta [...] już przed II Wojną Światową,
g) art. 77 § 4 kpa - pominięcie faktu powszechnie znanego, że cała nieruchomość znajdowała się w granicach administracyjnych Miasta [...] od 1928 r., co potwierdzają zapisy w księgach hipotecznych i braku wyciągnięcia wniosków z tej okoliczności,
h) art. 84 § 1 kpa w zw. z art. 77 kpa poprzez pominięcie, gdyż w przypadku wątpliwości organ powinien zasięgnąć opinii u osób posiadających wiadomości specjalne, m.in. co do działek nie przeznaczonych na cele reformy rolnej oraz ich przeznaczenia wg stanu na 1 września 1939 r. oraz 13 września 1944 r.
W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację na poparcie stawianych zarzutów.
Skarżący [...] wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie:
- przepisów prawa procesowego, tj.:
1. art. 77 kpa, art. 80 kpa, art. 136 kpa w zw. z art. 140 kpa oraz art. 7 kpa, poprzez niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, zaniechanie podjęcia działań w celu wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie stanu faktycznego sprawy zgodnego z rzeczywistością, a przez to dowolne i nieuprawnione przyjęcie, że brak jest dowodów potwierdzających dokonanie skutecznej parcelacji majątku "[...]" w 1928 r. i 1934 r., a strona nie przedstawiła na tę okoliczność żadnych dowodów, podczas gdy to na organie, a nie na stronie spoczywa obowiązek zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenie całego materiału dowodowego w sprawie;
2. art. 77 kpa, art. 80 kpa, art. 75 § 1 kpa, art. 107 § 3 kpa, art. 8 kpa, w zw. z art. 138 § 1 kpa wobec działania przez organ administracji publicznej w sposób naruszający zasadę zaufania do organów Państwa wobec niepoczynienia przez organ konkretnych i stanowczych ustaleń faktycznych co do kwestii:
a. powierzchni ogólnej majątku "[...]" w momencie jego przejęcia na cele reformy rolnej, tj. 13 września 1944 r., jak również
b. przeznaczenia poszczególnych działek wskazanych we wniosku na 1 września 1939 r. oraz 13 września 1944 r., w tym działek nierolniczych, m. in., na których znajdował się zespół parkowo-pałacowy,
c. wielkości nieruchomości nadającej się do prowadzenia na niej działalności rolniczej, wobec faktu, iż teren ten obejmował również obszar torfowisk bagiennych nienadających się pod uprawę
- i w konsekwencji tego wydanie przez organ zaskarżonej decyzji utrzymującej w mocy decyzję organu I instancji na podstawie domniemań mających wyłącznie na celu doprowadzenie do nieuwzględnienia wniosku skarżących, podczas gdy to na organie ciąży obowiązek wyczerpującego wyjaśnienia zarówno prawnego jak i faktycznego stanu sprawy oraz wyjaśniania go obywatelom i rozstrzygania wszelkich wątpliwości na korzyść strony;
3. art. 77 kpa, art. 80 kpa, art. 107 § 3 kpa, w zw. z art. 140 kpa oraz art. 7 kpa, poprzez:
a. niewłaściwe rozpatrzenie materiału dowodowego, które doprowadziło do błędnego ustalenia przez organ, że nieruchomości znajdujące się w majątku "[...]" miały charakter nieruchomości ziemskich i w konsekwencji tego podlegały w całości pod przepisy dekretu, podczas gdy nieruchomości te znajdowały się w granicach miasta [...] już od 1928 r., podczas gdy za nieruchomości ziemskie mogły być uznane jedynie nieruchomości poza granicami administracyjnymi miast;
b. nieuwzględnienie przy rozpoznaniu sprawy planu parcelacji z 1930 r. zatwierdzonego przez Wydział Budownictwa Zarządu Miejskiego w [...] 9 marca 1931 r., na podstawie którego w kolejnych latach, aż do 1941 r. prowadzona była parcelacja spornej nieruchomości, podczas gdy z datą zatwierdzenia nieruchomości te utraciły charakter nieruchomości ziemskich bez względu na to, kiedy w następstwie parcelacji własność tych działek została prawnie przeniesiona na nabywców;
4. przepisu prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez:
a. błędną wykładnię i przyjęcie że brak jest podstaw do uznania, że pojęcie nieruchomości ziemskiej użyte w art. 2 ust. 1 dekretu może być definiowane z uwzględnieniem położenia (w granicach administracyjnych miast), podczas gdy nieruchomości znajdującej w granicach miast nie mają charakteru nieruchomości ziemskich lecz należy je uznać za nieruchomości miejskie nie podlegające pod przepisy dekretu o reformie rolnej;
b. błędną wykładnię skutkującą utożsamianiem charakteru nieruchomości rolnej z nieruchomością ziemską, podczas gdy to, że nieruchomość nadawała się do celów produkcji rolnej nie implikowała jednocześnie faktu że była ona nieruchomością ziemską, zwłaszcza że znajdowała się ona w obszarze miasta [...];
c. błędną wykładnie skutkującą utożsamianiem charakteru nieruchomości rolnej z nieruchomością ziemską, skutkującą uznaniem że jedynie parcelacja powodowała skutek zmiany sposobu używania nieruchomości z rolnej na budowlaną, podczas gdy zmiana sposobu używania także po 1 września 1939 r. (również przez nowych właścicieli), sprawiła iż 13 września 1944 r. nieruchomości te nie nadawały się już na cele produkcji rolnej;
5. przepisu prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit e dekretu w zw. z art. 2, art. 64 ust. 1-3 i art. 32 Konstytucji RP w zw. z art. 7a kpa, poprzez zastosowanie rozszerzającej wykładni przepisów nacjonalizacyjnych odnośnie do oceny charakteru nieruchomości oraz jej przeznaczenia, podczas gdy przepisy nacjonalizacyjne jako ograniczające prawo własności podlegają wykładni ścieśniającej, a nie rozszerzającej.
W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację na poparcie stawianych zarzutów.
W odpowiedziach na skargi organ wniósł o ich oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko.
Postanowieniem z 18 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1802/22 Sąd zarządził połączenie do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia spraw o sygn. akt: I SA/Wa 1802/22 oraz I SA/Wa 1803/22 i dalszego prowadzenia ich pod sygnaturą I SA/Wa 1802/22.
Wyrokiem z 28 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 1802/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargi.
Od powyższego wyroku skargi kasacyjne wnieśli: [...].
Skarżące kasacyjnie [...] wniosły o:
- uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji
- uchylenie zaskarżonego wyroku waz z decyzjami Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 18 maja 2022 r. oraz Wojewody Lubelskiego z 25 października 2014 r. (powinno być 2016 r.) i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji oraz zasadzenie kosztów postępowania.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciły naruszenie:
I. na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa - prawa materialnego w zakresie :
1. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz § 4 i 5 rozporządzenia, poprzez błędne zastosowanie i bezpodstawne przyjęcie, że nieruchomości (działki) objęte sprecyzowanym wnioskiem nie będące nieruchomościami ziemskimi, podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, bo nie wystarczy odwołanie się do norm obszarowych, ale konieczne jest zbadanie ich rolniczego charakteru,
2. art. 2 ust. 2 dekretu w z. z art. 2, art. 7 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji, poprzez niewłaściwe zastosowanie z uwagi na retroaktywność przepisu oraz brak podstaw do pogodzenia zakazu działów z prawem własności i prawem do spadku,
3. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z art. 1 ust. 2 dekretu w zw. z art. 2, art. 64 ust. 1-3 i art. 32 Konstytucji RP, poprzez odwoływanie się w 2022 r. do nieobowiązujących już norm obszarowych i tym samym dyskryminowanie ziemian, jak również bezpodstawne uznanie działek objętych wnioskiem, jako wchodzących w skład nieruchomości rolnej oraz rozszerzającą wykładnię przepisów nacjonalizacyjnych.
II. na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa przepisów postępowania mających wpływ na orzeczenie w zakresie:
1. art. 134 § 1 ppsa, poprzez przekroczenie granic rozpoznawanej sprawy, gdyż przedmiotem były szczegółowo opisane działki, a nie nieruchomości objęte wykazami hip. "Dobra [...]" i "[...]" nr [...],
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 61 § 1 kpa w zw. z § 5 rozporządzenia poprzez pominięcie wniosku z 31 marca 2008 r. precyzującego zakres żądania, poprzez wskazanie aktualnych danych (nr działki i obręb), co miało wpływ na rozstrzygnięcie, gdyż wniosek złożony w trybie § 5 rozporządzenia nie dotyczył całego areału objętego wykazami hip. "Dobra [...]" i "[...]" nr [...],
3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez niedopełnienie obowiązku rozważenia całości materiału dowodowego, poprzez:
a) brak ustalenia łącznego areału oraz przeznaczenia poszczególnych działek wskazanych we wniosku na 1 września 1939 r. oraz 13 września 1944 r. w tym działki, na której znajdowały się dwór z parkiem oraz działek niepodzielonych w wyniku parcelacji,
b) pominięcie faktu i celu sprzedaży części nieruchomości w 1936 r. oraz częściowej jej parcelacji w latach 1928 i 1934, m.in. wykazu działek sprzedanych przez [...] z hip. [...], a przede wszystkim aktu notarialnego z 15 czerwca 1935 r. gdzie nie ma wzmianki o konieczności uzyskania zgody na zbycie nieruchomości,
c) pominięcie faktu, że wykaz hip. [...] nr [...] powstał z wyłączenia z wykazu hip. "Dobra [...]", co skutkowało, że łączny rozmiar nieruchomości nie mógł przekraczać pow. wskazanych w księdze "Dobra [...]",
d) brak rozważenia skutków parcelacji z 1942 r., w tym wskazanych w piśmie Starostwa Grodzkiego z 29 października 1942 r. oraz pisma Burmistrza [...] z 14 listopada 1942 r., a także podania [...] z 22 sierpnia 1945 r., która wskazała, że część nieruchomości nie zajęta pod gospodarstwo rolne była parcelowana,
e) brak wskazania zaniechania organów w odnalezieniu dokumentów związanych z parcelacjami z 1928 r., 1930 r. i 1934 r., z których pierwsza nie była negowana i ma oparcie w dowodach,
f) brak rzeczowego odniesienia się do zarzutów i wniosków stron zawartych w odwołaniu i piśmie pełnomocnika uczestników, w tym wskazania, że nieruchomość objęta wnioskiem znajdowała się w granicach administracyjnych Miasta [...] od 1928 r.,
g) brak powołania biegłego w myśl art. 84 § 1 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zakresie działek wskazanych we wniosku, według stanu na 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r.,
4. art. 141 § 4 oraz art. 3 § 1 ppsa, poprzez brak wskazania w uzasadnieniu dowodów na podstawie których WSA w Warszawie uznał, że rozpoznanie obejmuje całe areały objęte księgami hip. Dobra [...]" i "[...]" nr [...], co miało wpływ na rozstrzygniecie, gdyż nieznana jest powierzchnia działek objętych sprecyzowanym wnioskiem, 5.art. 151 ppsa, poprzez jego błędne zastosowanie i oddalenie skargi, pomimo istnienia podstaw do uchylenia decyzji zarówno w związku z naruszeniem prawa materialnego, jak i procedury.
Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
Do skargi kasacyjnej załączono odpis aktu zgonu wystawiony przez Urząd Stanu Cywilnego Warszawie, z którego wynika, że skarżąca [...] zmarła 9 września 2022 r.
Skarżący kasacyjnie [...] wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi oraz zasądzenie kosztów postępowania.
Na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa zaskarżonemu wyrokowi zarzucili naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 141 § 4 ppsa, poprzez nie odniesienie się do kwestii podnoszonych w zarzutach skargi odnośnie: 1) braku ustaleń faktycznych co do pow. majątku "[...]" w momencie jego przejęcia na cele reformy rolnej, tj. 13 września 1944 r.; 2) braku ustalenia przeznaczenia poszczególnych działek na 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r., w tym działek nierolniczych, na których znajdował się zespół parkowo- pałacowy; 3) wielkości nieruchomości nadającej się do prowadzenia na niej działalności rolniczej, wobec faktu, że teren ten obejmował również obszar torfowisk bagiennych nie nadający się pod uprawę; 4) nieuwzględnienie przez organy planu parcelacji z 1930 r. zatwierdzonego przez Wydział Budownictwa Zarządu Miejskiego w [...] 9 marca 1931 r., na podstawie którego w kolejnych latach, aż do 1941 r. prowadzona była parcelacja spornej nieruchomości, podczas gdy Sąd w uzasadnieniu powinien odnieść się do podnoszonych przez skarżących zarzutów i wskazać dlaczego nie znajdują w jego ocenie uzasadnienia w sprawie;
2. art. 151 ppsa w zw. z art. 77 § 1 kpa, art. 80 kpa, art. 75 § 1 kpa, art. 107 § 3 kpa, art. 8 kpa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, wobec nieuprawnionego stwierdzenia Sądu, że to strona, a nie organy powinny mieć wiedzę w zakresie okoliczności istotnych w sprawie i wobec tego strona powinna przedstawić dowody na okoliczność parcelacji w 1928 r., 1930 r., czy w 1934 r., podczas gdy to organ ma możliwość realnej kwerendy zgromadzonych w archiwach państwowych dokumentów i to na organie ciąży obowiązek wyczerpującego wyjaśnienia prawnego i faktycznego sprawy i rozstrzygania wszelkich wątpliwości na korzyść strony;
3. art. 151 ppsa w zw. z art. 75 § 1 kpa w zw. z art. 7,77 i 80 kpa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, poprzez nieuwzględnienie przez Sąd informacji o parcelacji w 1928 r. znajdującej się w opracowaniu z 1996 r., pt.: "Rozpoznania historyczno - kartograficzne zespołów dworskich na obszarze Wielkiego [...]", jako pochodzące z dokumentu publicystycznego, podczas gdy jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem, czyli organ powinien wykorzystać wszystkie dostępne środki dowodowe, a niedopuszczalna jest sytuacja, w której organ dokonuje rozstrzygnięcia na podstawie tylko jednego wybranego środka dowodowego;
4. art. 151 ppsa w zw. z art. 7,77 i 80 kpa w zw. z art. 136 kpa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, wobec dokonania przez Sąd nieprawidłowej kontroli decyzji, pomimo niedostatecznego wyjaśnienia przez organy stanu faktycznego sprawy, zaniechania podjęcia działań w celu wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego pozwalającego na ustalenie stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością, a to przez dowolne i nieuprawnione przyjęcie, że brak jest dowodów potwierdzających dokonanie skutecznej parcelacji majątku "[...]" w 1928 r i w 1934 r. i stwierdzenie, że strona nie przedstawiła na tę okoliczność dowodów, podczas gdy to na organie spoczywa obowiązek zebrania w sposób wyczerpujący i rozpatrzenie całego materiału dowodowego, zaś strona nie ma możliwości kwerendy dokumentacji znajdującej się w archiwach państwowych;
5. art. 151 ppsa w zw. z art. 7, 77 i 80 kpa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, poprzez oddalenie przez Sąd skarg, pomimo iż organy dokonały niewłaściwego rozpatrzenia materiału dowodowego, które doprowadziło je do błędnych ustaleń, że nieruchomości w majątku "[...]" miały charakter ziemski i podlegały w całości pod przepisy dekretu, podczas gdy nieruchomości te znajdowały się w granicach administracyjnych miasta [...] od 1928 r., a za nieruchomości ziemskie mogły być uznane jedynie nieruchomości poza granicami miast;
Na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa skarżący zarzucili wyrokowi naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.;
6. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu poprzez:
a. błędną wykładnię skutkującą uznaniem przez Sąd, że brak jest podstaw do uznania, że pojęcie nieruchomości ziemskiej użyte w art. 2 ust. 1 dekretu może być definiowane z uwzględnieniem położenia (w granicach administracyjnych miast), a podstawowym wyróżnikiem nieruchomości ziemskich było kryterium obszarowe, podczas gdy nieruchomości znajdujące się w granicach miast nie mają charakteru ziemskiego, lecz należy je uznać za nieruchomości miejskie nie podlegające pod przepisy dekretu o reformie rolnej;
b. błędną wykładnię skutkującą utożsamieniem charakteru nieruchomości rolnej z nieruchomością ziemską, podczas gdy to, że nieruchomość nadawała się do celów produkcji rolnej nie implikowała jednocześnie faktu, iż była ona nieruchomością ziemską, zwłaszcza że znajdowała się na terenie miasta [...];
c. błędną wykładnię skutkującą utożsamieniem charakteru nieruchomości rolnej z nieruchomością ziemską, skutkująca uznaniem, że jedynie parcelacja powodowała skutek zmiany sposobu użytkowania nieruchomości z rolnej na budowlaną, podczas gdy zmiana sposobu użytkowania także po 1 września 1939 r. (również przez nowych właścicieli) sprawiła, że na 13 września 1944 r. nieruchomości te nie nadawały się na cele produkcji rolnej;
7. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu w zw. z art. 2, 64 ust. 1-3 i art. 32 Konstytucji RP w zw. z art. 7a kpa, poprzez zastosowanie rozszerzającej wykładni przepisów nacjonalizacyjnych donośnie do oceny charakteru nieruchomości oraz jej przeznaczenia, podczas gdy przepisy nacjonalizacyjne, jako ograniczające prawo własności, podlegają wykładni ścieśniającej, a nie rozszerzającej.
Zarzuty skarżący rozwinęli w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
Postanowieniem z 21 grudnia 2023 r. Sąd, działając na podstawie art. 124 § 1 pkt 1 ppsa, zawiesił postępowanie międzyinstancyjne, wobec konieczności ustalenia następców prawnych po zmarłej [...].
Pełnomocnik [...] załączył postanowienie Sądu Rejonowego [...] z 14 września 2023 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że spadek po [...] nabyły jej córki [...] po 1/2 części każda z nich. Wobec powyższego postanowieniem z 22 lutego 2024 r. Sąd podjął zawieszone postępowanie.
W niniejszej sprawie zachodzą podstawy do zastosowania art. 179a ppsa wobec tego w sprawie została wyznaczona rozprawa w trybie autokontroli.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 179a ppsa jeżeli przed przedstawieniem skargi kasacyjnej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wojewódzki sąd administracyjny stwierdzi, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania albo podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście usprawiedliwione, uchyla zaskarżony wyrok lub postanowienie rozstrzygając na wniosek strony także o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego i na tym samym posiedzeniu ponownie rozpoznaje sprawę.
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie wystąpiła przesłanka nieważności postępowania sądowego zakończonego wyrokiem z 28 kwietnia 2023 r., o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 ppsa.
Jak wynika z powołanego wyżej aktu zgonu [...] - strona niniejszego postępowania i skarżąca, zmarła 9 września 2022 r., tj. po wniesieniu skargi, a przed wydaniem wyroku z 28 kwietnia 2023 r. O zgonie skarżącej Sąd nie miał wiedzy.
Skierowane rozstrzygnięcia Sądu do osoby nieżyjącej wywołuje konieczność jego wyeliminowania z obrotu prawnego z przyczyny, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 2 ppsa.
Wyrok wydany wobec osoby zmarłej jest - zgodnie z utrwalonym orzecznictwem -obarczony wadą nieważności (wyrok NSA z 29 września 2017r., sygn. akt II FSK 2305/15). Zdolność sądowa podmiotów postępowania sądowoadministracyjnego jest bezwzględną przesłanką procesową. Cecha ta pozwala na skuteczne przeprowadzenie ważnego postępowania przed sądem administracyjnym z udziałem danego podmiotu w charakterze strony. Utrata zdolności sądowej przez osobę fizyczną następuje z chwilą śmierci (art. 8 § 1 k.c.) (por. wyrok NSA z 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2493/15). Z tego powodu rozpoznając sprawę w trybie art. 179 ppsa Sąd w punkcie 1 sentencji wyroku - uchylił zaskarżony wyrok z 28 kwietnia 2023 r.
Podnieść przy tym należy, że przepis art. 179a ppsa sąd powinien stosować z urzędu, kiedy tylko dostrzeże ziszczenie się przesłanek w nim zawartych, a zatem autokontrola jest obligatoryjna w tym znaczeniu, że zastosowanie tego trybu przez Sąd jest jego obowiązkiem, nawet gdy taki zarzut nie jest w drugiej skardze kasacyjnej podniesiony. Nie może budzić wątpliwości, iż w przypadku wystąpienia przesłanek nieważności wojewódzki sąd administracyjny powinien zawsze zastosować autokontrolę, niezależnie od tego czy od wyroku została wniesiona jedna czy więcej skarg kasacyjnych.
Sąd rozpoznał skargi kasacyjne w trybie art. 179a ppsa z powodu wyżej wskazanej nieważności wydanego wcześniej wyroku, a nie z powodu uznania, że podstawy skargi kasacyjnej są oczywiście uzasadnione.
Rozpoznając ponownie merytorycznie obie skargi uznał, że nie zasługują one na uwzględnienie, czego następstwem było ich oddalenie (punkt 2 sentencji wyroku).
Zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e dekretu, przyjętym za podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji, na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione, m.in. w punkcie e, przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu.
W pierwotnym brzmieniu art. 2 ust. 1 dekretu odwoływał się do "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym". Nowelizacja tego przepisu, dokonana dekretem z 17 stycznia 1945 r., polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym". Na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych można rozpatrywać wnioski dotyczące zarówno tego, czy cała nieruchomość, czy też jej część podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.
Przepisy dekretu, ani rozporządzenia nie definiowały pojęcia "nieruchomości ziemskiej", dlatego przyjęto rozumienie tego pojęcia wynikające z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89. W uzasadnieniu powyższej uchwały oraz w uzasadnieniu uchwały z 16 kwietnia 1996 r., sygn. akt W 15/95 Trybunał Konstytucyjny przyjął, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym (nieruchomościami ziemskimi są obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy). Reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Chociaż uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc obowiązującą z dniem wejścia życie Konstytucji RP (art. 239 ust. 3), to jednak miały zasadniczy wpływ na ukształtowanie praktyki odnośnie do rozumienia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Na podstawie wskazanych uchwał Trybunału Konstytucyjnego przyjmowano, że na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej.
Odnosząc się do wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wskazać należy, że zakresem normowania tego przepisu objęte były nie tylko te nieruchomości o przeznaczeniu rolnym, które w momencie wejścia w życie dekretu faktycznie były wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie (w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej), ale także te, które ówcześnie "nadawały się" (były przydatne) do takiego wykorzystania lub wykorzystania na inne cele reformy rolnej. Istotne znaczenie miała więc również potencjalna możliwość wykorzystania nieruchomości na te cele. Sama potencjalna możliwość wykorzystania danej nieruchomości o charakterze rolnym na szeroko rozumiane cele reformy rolnej mogła być uznana za wystarczającą dla stwierdzenia, że nieruchomość ta podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, o ile możliwość takiego wykorzystania znajdowała racjonalne uzasadnienie gospodarcze (por. wyrok NSA z 28 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 2569/14).
Z perspektywy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu kluczowe znaczenie miał charakter danej nieruchomości - rolniczy - a już nie miejsce jej położenia. Zatem z samego faktu położenia danej nieruchomości w granicach administracyjnych miasta nie można wyciągać wniosku o braku jej ziemskiego charakteru i zarazem o niepodleganiu przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (por. wyroki NSA z: 28 listopada 2018 r., sygn.. akt I OSK 1342/18, 14 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 644/17, 24 czerwca 2015 r. sygn. akt I OSK 2440/13 ).
Prawidłowe jest więc stanowisko organu, że w przepisach dekretu nie posłużono się kryterium położenia nieruchomości (granice miasta czy poza jego granicami). Podstawowym wyróżnikiem nieruchomości ziemskich przeznaczonych na cele reformy rolnej było kryterium obszarowe.
Treść przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowi nie tylko o obszarze nieruchomości, ale także rozróżnia ogólną powierzchnię nieruchomości oraz powierzchnię użytków rolnych. Nadto, odczytanie pojęcia nieruchomości ziemskiej powinno uwzględniać cele przejęcia nieruchomości wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu oraz samego tytułu tego aktu nacjonalizacyjnego. Chodziło o przejęcie i przeznaczenie na cele reformy rolnej nieruchomości przekraczających określony obszar, z zastrzeżeniem co do minimalnej powierzchni użytków rolnych w odniesieniu do części Polski. Jak wyżej zaznaczono, a wbrew twierdzeniom skarżących, z wymienionych nieruchomości nie wyłączono nieruchomości położonych w granicach miast.
Sąd podzielił stanowisko organu, że dopuszczalne jest sumowanie gruntów opisanych w różnych księgach hipotecznych w celu wykazania, że doszło do przekroczenia wymaganej normy obszarowej. Ustalona w tym przepisie łączna powierzchnia, może dotyczyć kilku parceli należących do tego samego podmiotu. Zapisanie nieruchomości do oddzielnych ksiąg wieczystych samo przez się nie stanowi przesłanki do uznania, że dana nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust 1 lit. e dekretu. Użyty w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu zwrot "rozmiar łączny" nieruchomości ziemskiej nie odnosi się z osobna do każdej parceli mającej urządzoną odrębną księgę wieczystą. O łącznym rozmiarze nieruchomości decyduje bowiem kryterium własności i gospodarcze przeznaczenie nieruchomości (wyrok NSA z 10 października 2019 r., sygn. akt I OSK 96/18 i powołane tam wyroki, wyrok NSA z 25 września 2019 r., sygn. akt I OSK 1820/18).
Jak wynika z wykazu hipotecznego "Dobra [...]", oznaczonego liczbami 3547-3551, właścicielem ujętych w nim nieruchomości był [...], który nabył je od [...], na mocy aktu z 15 lipca 1930 r.
Na podstawie decyzji Wydziału Hipotecznego z 30 listopada 1942 r. przeniesiono część dóbr ujętych wykazem hipotecznym "Dobra [...]" o pow. 21,3421 ha do wykazu "[...] nr [...]". Nieruchomości te były objęte odrębnymi wykazami hipotecznymi, jednakże tworzyły gospodarczą całość i były własnością jednej osoby.
Dostrzec należy, iż przeniesienie części wyżej wskazanych dóbr do wykazu "[...] nr [...]" było następstwem objęcia części dóbr [...] o pow. 21,3421 ha planem parcelacji, sporządzonym przez mierniczego przysięgłego [...] w 1942 r. Parcelacja miała na celu wydzielenie działek budowalnych pod budownictwo jednorodzinne i jak wskazują skarżący większość działek została sprzedana.
W kontekście powyższego należy wskazać, że według art. 2 ust. 2 dekretu nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, które dokonano po 1 września 1939 r.
Z powyższym koresponduje także ww. uchwała Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, w której wprost zostało wskazano, że zakres przedmiotowy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie obejmuje tych nieruchomości ziemskich lub ich części, które przed dniem 1 września 1939 r. (a nie po tym dniu) zostały rozparcelowane z przeznaczeniem na działki budowlane.
Zgodzić należy się zatem z organem, że skoro do zatwierdzenia parcelacji części majątku [...] nie doszło przed 1 września 1939 r., to nie można w tej sytuacji mówić o zmianie charakteru określonych działek z rolnych na budowlane.
Organy orzekając w przedmiocie podpadania spornej nieruchomości ziemskiej na cele reformy rolnej, w trybie § 5 rozporządzenia kierowały się zgromadzonym materiałem dowodowym w zakresie oznaczenia nieruchomości, jej charakteru i obszaru ogólnego, co wynika z uzasadnień kwestionowanych orzeczeń.
Jak wynika z akt sprawy i zgromadzonych dowodów (przywołanych przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji) na cele reformy rolnej z dniem 13 września 1944 r. z majątku [...] przejęto obszar spełniający kryterium ponad 50 ha użytków rolnych, za które uważa się zgodnie z § 4 rozporządzenia grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Znajdujący się w aktach sprawy protokół z 17 listopada 1944 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku "[...]", wskazuje na ogólny obszar majątku - 61 ha, w tym 48 ha gruntów ornych, 7 ha pastwisk i 2 ha ogrodów warzywnych. Potwierdzeniem przejęcia majątku o pow. powyżej 50 ha użytków rolnych jest zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z 16 grudnia 1946 r., z którego wynika pow. majątku "[...]" 61 ha. Natomiast z odpisu z księgi "Dobra [...]" nadesłanego przez Sąd Rejonowy w [...] wynika, że na cele reformy rolnej przejęto 68,5340 ha. W dokumencie tym wskazano numery działek. Ta ostatnia powierzchnia majątku wynika z załączonej mapy do operatu geodety [...] przedłożonym przez wnioskodawców. Wskazane w tym operacie działki odpowiadają przedmiotowi żądania wnioskodawców złożonego w trybie § 5 rozporządzenia. Na mapie oznaczono aktualne numery działek. Niewątpliwie więc majątek przekraczał 50 ha użytków rolnych.
Charakter rolny przejmowanej nieruchomości nie budzi wątpliwości. Zważyć należy, że w majątku zlokalizowane były budynki gospodarcze niezbędne do prawidłowego prowadzenia gospodarstwa rolnego, w tym hodowli zwierząt i wytwórstwa roślinnego. Jak wyżej wspomniano istotna jest przy tym potencjalna możliwość przeznaczenia nieruchomości na cele reformy rolnej, a nie jej faktyczne wykorzystanie. Jednocześnie w aktach sprawy brak jest dokumentacji pozwalającej na przeciwne twierdzenia, zgodne ze stanowiskiem skarżących.
W toku postępowania nie odnaleziono także dokumentów potwierdzających parcelację w 1928 r., 1930 r. czy w 1934 r. Jedyna wzmianka na temat parcelacji z 1928 r. znajduje się w opracowaniu z 1996 r. pt.: "Rozpoznania historyczno-kartograficzne zespołów dworskich na obszarze Wielkiego [...]". Jednakże podnieść należy, ze jest to dokument publicystyczny i nie może, w braku dowodów archiwalnych, stanowić podstawy do wiążących ustaleń co do przeprowadzenia parcelacji.
Także skarżący nie przedstawili żadnych dowodów na poparcie swoich twierdzeń. Podnieść należy, że organ prowadząc postępowanie zobowiązany jest zgromadzić pełny materiał dowodowy w zakresie niezbędnym do rozstrzygnięcia sprawy, następnie ocenić zebrane dowody, wyjaśniając stronom motywy podjętego rozstrzygnięcia. Jednakże nie można zgodzić się ze skarżącymi, że powyższe obowiązki organu, wynikające z kpa, całkowicie zwalniają strony ze współdziałania z organem w gromadzeniu materiału dowodowego, tym bardziej, że to wnioskodawca domaga się od organu rozstrzygnięcia o określnej treści. Wprawdzie zgodnie z art. 7 kpa inicjatywa dowodowa w toku prowadzonego postępowania administracyjnego, spoczywa na organie, jednakże zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem sądów administracyjnych obowiązek ten nie zwalnia stron postępowania z czynnego udziału w toczącym się postępowaniu i inicjowania przeprowadzenia określonych środków dowodowych (por. m.in. wyrok NSA z 30 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1253/20). W ocenie Sądu to wnioskodawca (strona zainteresowana) powinna mieć najpełniejszą wiedzę w zakresie okoliczności istotnych w sprawie, a przez to realną możliwość wykazania dowodów potwierdzających określone zdarzenia prawne. Organ nie może w nieskończoność prowadzić postępowanie i poszukiwać dowodów potwierdzających żądanie strony. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że obowiązywanie w postępowaniu administracyjnym zasady prawdy obiektywnej wynikające z art. 7 kpa nie oznacza, że organ ma obowiązek poszukiwania dowodów mających wykazać zaistnienie okoliczności, których wykazanie leży w interesie strony, w sytuacji jej pasywnej postawy w tym zakresie (por. wyrok NSA z 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 3577/18).
Sąd w nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa materialnego, w tym art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności.
W ocenie Sądu, postępowanie administracyjne w tej sprawie zostało przeprowadzone w zgodzie z obowiązującymi przepisami kpa, w tym także w zgodzie z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oceniono właściwie, a mające zastosowanie w sprawie przepisy zostały prawidłowo zinterpretowane. Nie mogły również odnieść skutku zarzuty naruszenia przepisów Konstytucji RP bowiem kontrolowane przez Sąd decyzje nie orzekały o wywłaszczeniu, gdyż przejęcie nieruchomości przez Państwo w trybie dekretu nastąpiło z mocy prawa.
Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na na podstawie art. 179a w zw. z art. 182 § 2 pkt 2 ppsa orzekł w punkcie 1 sentencji wyroku, natomiast w punkcie 2 sentencji wyroku - na podstawie art. 151 ppsa.
Sąd wyjaśnia, że orzekając w trybie art. 179a ppsa stosownie do treści tego przepisu, rozstrzyga również o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego. Na mocy art. 207 § 2 ppsa w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części. W rozpoznanej sprawie Sąd uznał, że zasadne jest odstąpienie od zasądzenia zwrotu kosztów postepowania kasacyjnego w całości. Jak bowiem wskazano, jedyną przyczyną zastosowania trybu przewidzianego w art. 179a ppsa było ujawnienie że jedna ze stron postępowania w dniu wydania wyroku nie żyła. Zgon nastąpił ponad pół roku przed wydaniem wyroku, jednakże pozostałe strony, a w szczególności spadkobierczynie zmarłej i skarżące [...] (reprezentowane przez pełnomocnika) nie powiadomiły Sądu przed wydaniem wyroku o zgonie [...]. Ze wskazanych przyczyn o kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł jak w punkcie 3 sentencji wyroku.