I SA/WA 1775/21

I SA/Wa 1775/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-12-21
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2021-08-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Bożena Marciniak /sprawozdawca/
Dorota Kozub-Marciniak
Łukasz Trochym /przewodniczący/
Symbol z opisem
6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Minister Rozwoju, Pracy i Technologii
Treść wyniku
Oddalono skargi
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Łukasz Trochym Sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.) Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 grudnia 2022 r. sprawy ze skarg Prezydenta Miasta [...] wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej oraz Stowarzyszenia Miłośników "[...]" z siedzibą w [...] na decyzję Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z dnia 2 czerwca 2021 r. nr DP-III.025.1.29.2020 w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia oddala skargi.
Uzasadnienie
Decyzją z 2 czerwca 2021 r., nr DP-III.025.1.29.2020, Minister Rozwoju, Pracy i Technologii, po rozpatrzeniu wniosków Stowarzyszenia Inicjatyw Społecznych "[...]" w P., [...] Stowarzyszenia Lokatorów w P. i Stowarzyszenia Miłośników "[...]" w P. oraz Prezydenta Miasta P. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję Ministra Rozwoju z 17 września 2020 r., nr DP-III.025.1.4.2020.MD/20, o stwierdzeniu nieważności orzeczeń administracyjnych.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Wnioskiem z 19 maja 2014 r. [...] Sp. z o.o. w W. wystąpiła o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z 28 kwietnia 1950 r., wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa pn. T.B., [...] – P., ul. [...], w części dotyczącej nieruchomości zapisanej w dawnej księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w P., P. – J., tom 3, wykaz 67, stanowiącej własność S.J., obecnie odpowiadającej działce nr [...], obr. [...] (objętej KW nr [...]).
Pismem z 9 kwietnia 2015 r. wnioskodawca doprecyzował, że jego żądanie obejmuje jednocześnie stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr 23 Ministra Przemysłu i Handlu z 13 lutego 1948 r. w sprawie przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa pn. T.B., [...] – P., ul. [...], w części dotyczącej nieruchomości zapisanej w dawnej księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w P., P. – J., tom 3, wykaz 67, stanowiącej własność S. J.
Decyzją z 11 lipca 2016 r., nr NK 149457/16, Minister Rozwoju orzekł o umorzeniu przedmiotowego wobec braku po stronie [...] Sp. z o.o. przymiotu strony w rozumieniu art. 28 k.p.a.
Decyzją z 22 lutego 2017 r., nr DP-II-461-16-14-MD/17/JW, Minister Rozwoju i Finansów utrzymał powyższą decyzję w mocy.
Wyrokiem z 3 sierpnia 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 618/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z 22 lutego 2017 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Rozwoju.
Wyrokiem z 27 września 2019 r., sygn. akt I OSK 2716/17, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta P. od powyższego wyroku.
Decyzją z 17 września 2020 r. Minister Rozwoju stwierdził nieważność: 1) orzeczenia Nr 23 Ministra Przemysłu i Handlu z 13 lutego 1948 r., w sprawie przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa pn. T.B., [...] – P., ul. [...] oraz (2) orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z 28 kwietnia 1950 r., wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa pn. T.B., [...] – P., ul. [...] - w części dotyczącej nieruchomości stanowiącej własność S.J., o pow. [...] m2, położonej w P., zapisanej w dawnej księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w P., P. – J., tom 3, wykaz 67, a obecnie odpowiadającej działce nr [...], obr. [...] (objętej KW nr [...]).
Wnioski o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją złożyli Stowarzyszenie Inicjatyw Społecznych "[...]" w P., [...] Stowarzyszenie Lokatorów w P. i Stowarzyszenie Miłośników "[...]" w P. oraz Prezydent Miasta P.
Decyzją z 2 czerwca 2021 r. Minister Rozwoju, Pracy i Technologii utrzymał w mocy decyzję Ministra Rozwoju z 17 września 2020 r.
W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy podniósł, że orzeczenie Nr 23 Ministra Przemysłu i Handlu z 13 lutego 1948 r. zostało wydane na podstawie art. 2 ust. 7 i art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej oraz § 65 ust. 1 pkt d rozporządzenia Rady Ministrów z 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa. Na mocy przedmiotowego orzeczenia na własność Państwa przeszło m.in. przedsiębiorstwo pn. T.B., [...], którego przedmiotem działalności była obróbka drzewa.
Minister wskazał, że 28 października 1948 r. sporządzono protokół zdawczo-odbiorczy z przejęcia przedmiotowego przedsiębiorstwa przez [...] Zakłady Przemysłu Drzewnego Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione w P., wyznaczone do objęcia ww. przedsiębiorstwa. W części protokołu pn. "Istotne składniki majątkowe przedsiębiorstwa" (str. 3) stwierdzono, że: "Majątkiem nieruchomym stanowiącym integralną część składową przejmowanego przedsiębiorstwa są grunta znajdujące się w obrębie przedsiębiorstwa, a zaznaczone na pianie sytuacyjnym stanowiącym załącznik nr 1. Nieruchomości te są następujące: (...) 5. Nieruchomość zapisana w ks. wieczystej Sądu Grodzkiego w P. – J. tom 3, karta 67 stanowiąca własność S. J. (zał. nr 1e)".
Zgodnie z poświadczonym częściowym odpisem księgi wieczystej P. – J., tom 3, wykaz 67 Sądu Grodzkiego w P. z 30 października 1948 r. (stanowiącym załącznik nr 1e do protokołu), nieruchomość o pow. [...] m2 (łąka) była własnością inżyniera S. J., na podstawie powzdania z 12 kwietnia 1929 r.
Orzeczeniem Ministra Przemysłu Lekkiego z 28 kwietnia 1950 r., wydanym w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa T.B., [...] – P., ul. [...], zatwierdzono ww. protokół zdawczo - odbiorczy z 28 października 1948 r. ustalając, że składniki majątkowe objęte tym protokołem stanowią część składową przedmiotowego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa.
Organ podniósł, że tym samym na własność Państwa przeszła m.in. nieruchomość wskazana w załączniku 1e do protokołu zdawczo - odbiorczego, zapisana w KW P. – J., tom 3, wykaz 67, której wykazanym właścicielem był S.J. Po zamknięciu powyższej księgi wieczystej, przedmiotowa nieruchomość została przeniesiona do KW nr [...] i oznaczona jako działka nr [...] o pow. [...] ha, obręb ewidencyjny G.
Minister wskazał, że zasadniczym celem przejęcia przedsiębiorstwa na podstawie ustawy z 3 stycznia 1946 r. nie było odebranie majątku. Celem tym było przede wszystkim to, aby przejęte przedsiębiorstwa dalej funkcjonowały, z tym że w zarządzie Państwa albo samorządu terytorialnego lub spółdzielni. Przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie art. 2 lub art. 3 ww. ustawy przechodziły bowiem na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w celu ich dalszego prowadzenia. Składników majątkowych należących do osób trzecich, wchodzących w skład przedsiębiorstwa, Państwo nie mogło znacjonalizować. Wchodziło natomiast w prawa przedsiębiorcy do tych składników w takim zakresie, w jakim przysługiwały one właścicielowi znacjonalizowanego przedsiębiorstwa.
Organ podniósł, że nie ma znaczenia okoliczność zabudowania przedmiotowej nieruchomości w dacie jej nacjonalizacji na potrzeby upaństwowionego przedsiębiorstwa. Okoliczność przeznaczenia funkcjonalnego nieruchomości, włączonej przez okupanta do przedsiębiorstwa, podlegającego pod art. 2 ustawy z 3 stycznia 1946 r., nie ma bowiem znaczenia w aspekcie oceny wystąpienia przesłanki z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Na potwierdzenie powyższego stanowiska Minister przywołał ugruntowane orzecznictwo sądowo-administracyjne, a w szczególności uchwałę składu 7 sędziów Naczelnego Sadu Administracyjnego z 5 listopada 2007 r., sygn. I OPS 2/07. W ujęciu pojęcia przedsiębiorstwa prezentowanym w powyższej uchwale to prawo własności, a nie powiązanie przedmiotowo - funkcjonalne, przesądza o możliwości objęcia nacjonalizacją mienia wchodzącego w skład przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 6 ustawy z 3 stycznia 1946 r. w związku z art. 40 Kodeksu handlowego z 27 czerwca 1934 r. Nie ulega bowiem wątpliwości, że na własność Państwa przeszły, w myśl art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r., te składniki, które wymieniono w art. 40 § 1 Kodeksu handlowego od pkt 1 do 5, w tym nieruchomości i ruchomości należące do kupca (przedsiębiorcy). Treść art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. nie daje natomiast podstaw do stwierdzenia, że Państwo stało się także właścicielem tych nieruchomości, do których właściciel przedsiębiorstwa (kupiec, przedsiębiorca) nabył określone prawa wynikające ze stosunku najmu czy dzierżawy albo posiadł bez tytułu prawnego.
Jak stwierdzono w powyższej uchwale z 5 listopada 2007 r., skoro nie było możliwe znacjonalizowanie nieruchomości należących do osób trzecich, do których przedsiębiorcy służyły prawa wynikające z zawartych umów (najmu, dzierżawy), to tym bardziej na własność Państwa nie mogła, na podstawie art. 2 ustawy z 3 stycznia 1946 r., przejść nieruchomość, wprawdzie funkcjonalnie włączona do przedsiębiorstwa, która jednak była tylko w posiadaniu przedsiębiorstwa bez tytułu prawnego i stanowiła własność osoby trzeciej będącej obywatelem polskim. Takie stanowisko zajął skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w uchwale z 16 października 1948 r., sygn. akt C 373/48. W uchwale z 5 listopada 2007 r. przypomniano również w pełni aktualne stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z 8 maja 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92 (OSP z 1993 r. nr 3, poz. 47), że przepisów nacjonalizacyjnych, które wprowadzały rewolucyjne ograniczenia prawa własności, nie można wyjaśniać jeszcze bardziej ograniczając prawa i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu.
Minister podkreślił, że od momentu podjęcia uchwały z 5 listopada 2007 r. przyjęty w niej pogląd jest już utrwalony w judykaturze, zaś uchwała ta. zgodnie z art. 269 § 1 p.p.s.a., ma charakter wiążący inne sądy administracyjne. Natomiast w odniesieniu do organu zastosowanie znajdzie pośrednia moc wiążąca tej uchwały, gdyż każde rozstrzygnięcie organu sprzeczne z wykładnią przedstawioną w powyższej uchwale mogłoby być skutecznie podważone przed właściwym sądem administracyjnym. Powoduje to, w ocenie organu, konieczność uznania w niniejszej sprawie za wiążącą wykładni przepisów ustawy z 3 stycznia 1946 r. oraz rozporządzenia z 30 stycznia 1947 r. zawartej w uchwale z 5 listopada 2007 r.
Wobec powyższego organ odwoławczy podzielił ocenę organu pierwszej instancji, że oceniane orzeczenia z 13 lutego 1948 r. i 28 kwietnia 1950 r., w zakresie odnoszącym się nieruchomości stanowiącej własność S. J., rażąco naruszyły prawo w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
Ponadto, zdaniem organu, w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a. Brak jest bowiem bezpośredniego związku między ocenianymi orzeczeniami nacjonalizacyjnymi w części objętej postępowaniem, a skutkami prawnymi wywołanymi przez późniejsze umowy rozporządzające przedmiotową nieruchomością. Bezpośrednim skutkiem ocenianych orzeczeń nacjonalizacyjnych w zaskarżonej części było odjęcie prawa własności byłemu właścicielowi i przejęcie tego prawa przez Skarb Państwa. Skarb Państwa nie dokonał rozporządzeń prawnych objętą postępowaniem nieruchomością, z powołaniem się na prawo własności wynikające z zaskarżonych (w części) orzeczeń nacjonalizacyjnych.
Organ nie podzielił również zarzutu dotyczącego konieczności zawieszenia przedmiotowego postępowania do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy o zasiedzenie z wniosku Stowarzyszenia Inicjatyw Społecznych "[...]" w P., toczącej się przed Sądem Rejonowym P. i J. w P. pod sygn. [...], dotyczącego części przedmiotowej nieruchomości. Zdaniem Ministra, brak jest bowiem bezpośredniego związku przyczynowego między rozstrzygnięciem sprawy prowadzonej przez organ, a wystąpieniem z wnioskiem o stwierdzenie zasiedzenia przedmiotowej nieruchomości.
Minister nie podzielił również zarzutów opartych na interpretacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12 maja 2015 r., sygn. akt P 46/13. Organ wskazał, że powyższy wyrok stwierdzający niekonstytucyjność art. 156 § 2 k.p.a. w zakresie opisanym w jego sentencji ma charakter zakresowy o pominięciu prawodawczym. Wyrok taki ze swej istoty nie powoduje zmiany normatywnej, jak to wprost wyjaśnił sam Trybunał w uzasadnieniu tego orzeczenia. Sam fakt wydania powyższego wyroku nie kreuje negatywnej przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 2 k.p.a. z powodu znacznego upływu czasu (por. wyrok NSA z 27 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 1908/18). Zdaniem Ministra, skoro powołany wyrok Trybunału nie podważył mocy obowiązującej art. 156 § 2 k.p.a., to przedstawione Trybunałowi pytanie prawne w konkretnej sprawie nie mogło stanowić podstawy bezwarunkowego stosowania wskazanej w art. 156 § 2 k.p.a. przesłanki odmowy zastosowania sankcji nieważności w stosunku do wszystkich decyzji wydanych z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli tylko miał miejsce znaczny upływ czasu od daty wydania takich decyzji. W świetle powołanego wyroku istotny jest również przedmiot tych decyzji, który swoim zakresem obejmuje akty o charakterze wywłaszczeniowym, jeżeli w wyniku ich wydania zostało przez podmiot wywłaszczony nabyte prawo lub ekspektatywa. Zdaniem organu, w tym kontekście brak jest podstaw do przyjęcia aby decyzjom nacjonalizacyjnym, wydanym z rażącym naruszeniem prawa, można było przypisać szczególną ochronę ich trwałości, o jakiej mowa w wyroku z 12 maja 2015 r.
Skargi na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyli Prezydent Miasta P. wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej oraz Stowarzyszenie Miłośników "[...]" w P.
W skardze Prezydenta Miasta P. zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez błędną interpretację materiału dowodowego, a także art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że kontrolowane rozstrzygnięcia zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa
Powołując się na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania.
Skarżący nie podzielił stanowiska, że można stwierdzić nieważność orzeczenia Nr 23 Ministra Przemysłu i Handlu pomimo upływu 72 lat od jego wydania oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego pomimo upływu 70 lat od jego wydania. Na poparcie swoich twierdzeń Prezydent przywołał uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12 maja 2015 r. sygn. akt P 46/13.
W skardze Stowarzyszenia Miłośników "[...]" w P. zaskarżonej decyzji zarzucono:
1) wydanie z rażącym naruszeniem prawa, które miało istotny wpływ na treść decyzji - art. 156 k.p.a., polegające na stwierdzeniu nieważności decyzji wydanej ponad 70 lat temu, co jest niezgodne z art. 2 i 7 Konstytucji;
2) naruszenie prawa materialnego, to jest:
a) art. 2 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki w zw. z art. 55 (1) kodeksu cywilnego oraz art. 40 Kodeksu handlowego z 27 czerwca 1934 r. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na błędnym przyjęciu, że w skład przedsiębiorstwa mogą wchodzić jedynie te składniki, które należą do jednego i tego samego właściciela, podczas gdy prawidłowa wykładnia definicji przedsiębiorstwa nakazuje przyjąć, że przedsiębiorstwem jest zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej, w szczególności własność nieruchomości oraz inne prawa do korzystania z nieruchomości, przy czym własność poszczególnych składników jest bez znaczenia,
b) art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. polegające na błędnym pominięciu treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12 maja 2015 r., sygn. akt P 46/13, podczas gdy z treści tego wyroku wynika, że wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej ok. 70 lat temu jest działaniem niezgodnym z Konstytucją,
c) art. 2 i art. 7 Konstytucji, zgodnie z którymi organ ma obowiązek działać z uwzględnieniem zasady pewności prawa, zasady zaufania obywatela do państwa oraz zasady praworządności, a przez to uwzględniać wykładnię przepisów, w tym art. 156 k.p.a. w kontekście zasad konstytucyjnych.
Powołując się na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, względnie stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, a w każdym razie umorzenie postępowania w sprawie oraz zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania.
W obszernym uzasadnieniu skargi Stowarzyszenie przedstawiło argumentację na poparcie podniesionych w niej zarzutów.
W odpowiedzi na skargi Minister Rozwoju, Pracy i Technologii wniósł o ich oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Pismem procesowym z 11 października 2021 r. pełnomocnik uczestnika postępowania [...] Sp. z o.o. wniósł o oddalenie skargi Prezydenta Miasta P.
Postanowieniem z 8 listopada 2021 r., sygn., akt I SA/Wa 1776/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowił połączyć do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy o sygn. akt I SA/Wa 1775/21 i I SA/Wa 1776/21 oraz prowadzić je pod sygn. akt I SA/Wa 1775/21.
W piśmie procesowym z 5 grudnia 2022 r. pełnomocnik skarżącego Stowarzyszenia Miłośników "[...]" przedstawił dodatkową argumentację w sprawie oraz wniósł o skierowanie niniejszej sprawy na rozprawę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skargi okazały się niezasadne.
Kontroli Sądu w niniejszej sprawie podlegała decyzja Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii, którą organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Ministra Rozwoju z 17 września 2020 r. stwierdzającą nieważność orzeczenia Nr 23 Ministra Przemysłu i Handlu z 13 lutego 1948 r. w sprawie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z 28 kwietnia 1950 r., wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa - w części dotyczącej nieruchomości stanowiącej własność S.J., o pow. [...] m2, położonej w P., obecnie odpowiadającej działce nr [...], obr. G.
W uzasadnieniach zaskarżonych rozstrzygnięć organy wskazały, że w myśl art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R.P. Nr 3, poz. 17), dalej zwanej "ustawą z 3 stycznia 1946 r.", przejęcie przedsiębiorstwa na podstawie art. 3 tej ustawy nie obejmowało przejścia na własność Państwa składników, które stanowiły własność osób trzecich, niezależnie od tego, czy składniki te były niezbędne do funkcjonowania przedsiębiorstwa.
W toku postępowania organy ustaliły, że w wyniku nacjonalizacji przedsiębiorstwa pn. T. B., [...] na własność Państwa przeszła, między innymi, nieruchomość zapisana w KW P. – J., tom 3, wykaz 67, której wykazanym właścicielem był S. J., a zatem nieruchomość osoby trzeciej wobec przedsiębiorstwa. Wobec powyższego organy powołały się na uchwałę składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07, zgodnie z którą przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa na podstawie art. 3 ustawy z 3 stycznia 1946 r. w związku z art. 6 ust. 1 tej ustawy nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej.
Jednocześnie, oceniając skutki prawne jakie wywołały kwestionowane orzeczenia nacjonalizacyjne organy stwierdziły, że brak jest bezpośredniego związku pomiędzy tymi orzeczeniami - w części objętej postępowaniem, a skutkami prawnymi wywołanymi przez późniejsze umowy rozporządzające przedmiotową nieruchomością. Organy podniosły, że bezpośrednim skutkiem spornych orzeczeń w zaskarżonej części było odjęcie prawa własności byłemu właścicielowi i przejęcie tego prawa przez Skarb Państwa. Skarb Państwa nie dokonał natomiast rozporządzeń prawnych nieruchomością objętą postępowaniem, z powołaniem się na prawo własności wynikające z zaskarżonych (w części) orzeczeń.
Po analizie zebranego materiału dowodowego Sąd w pełni akceptuje ustalenia i oceny prawne dokonane przez organy w uzasadnieniach zaskarżonych rozstrzygnięć, a także podziela przedstawioną w nich argumentację. Zasadnie bowiem uznały organy, powołując się na uchwałę składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 listopada 2007 r., że oceniane orzeczenia nacjonalizacyjne, w zakresie odnoszącym się do nieruchomości stanowiącej własność Szczepana Jeleńskiego, rażąco naruszyły prawo w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Prawidłowo również uznały organy, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a.
Za niezasadne tym samym Sąd uznał podniesione w skardze Stowarzyszenia "[...]" zarzuty opierające się na przedmiotowo – funkcjonalnym ujęciu przedsiębiorstwa stanowiącego przedmiot nacjonalizacji. Formułując pogląd w tym zakresie skarżące Stowarzyszenie pomija trafne stanowisko poszerzonego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęte w uchwale z 5 listopada 2007 r. W powołanej uchwale jednoznacznie wskazano bowiem, że w ujęciu pojęcia przedsiębiorstwa to prawo własności, a nie powiązanie przedmiotowo - funkcjonalne, przesądza o możliwości objęcia nacjonalizacją mienia wchodzącego w skład przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 6 ustawy z 3 stycznia 1946 r. w związku z art. 40 Kodeksu handlowego z 27 czerwca 1934 r. W rozwinięciu tego poglądu poszerzony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie wskazał, że w dacie wejścia w życie ustawy z 3 stycznia 1946 r. obowiązywał Kodeks handlowy z 27 czerwca 1934 r. Zatem analizując, co wchodziło w skład przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości, sięgnąć trzeba do art. 40 tego kodeksu. Tak określone składniki przedsiębiorstwa, wobec braku odmiennej regulacji w ustawie z 3 stycznia 1946 r., przejmowało Państwo na podstawie decyzji nacjonalizacyjnej, a ściślej decyzji o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego. Z kolei z art. 40 § 1 Kodeksu handlowego wynika, że w skład przedsiębiorstwa wchodzą różne, stanowiące określoną, wymierną wartość, składniki takie jak firma, znaki towarowe, nieruchomości i ruchomości należące do przedsiębiorstwa, towary, ale także wierzytelności i prawa wynikające z umów (najmu, dzierżawy). Nie ulega wątpliwości, że na własność Państwa przechodziły, w myśl art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r., te składniki, które wymieniał art. 40 § 1 Kodeksu handlowego od pkt 1 do 5, a w tym nieruchomości i ruchomości należące do kupca (przedsiębiorcy). Treść art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. nie dawała natomiast podstaw do stwierdzenia, że Państwo stawało się także właścicielem tych nieruchomości, do których właściciel przedsiębiorstwa (kupiec, przedsiębiorca) nabył określone prawa wynikające ze stosunku najmu czy dzierżawy albo posiadł bez tytułu prawnego.
Od momentu podjęcia wskazanej uchwały z 5 listopada 2007 r. przyjęty w niej pogląd jest już utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych, a powyższa uchwała - zgodnie z art. 269 § 1 p.p.s.a. - ma charakter wiążący także w niniejszej sprawie.
Wobec zatem niespornego ustalenia, że nieruchomość przejęta kwestionowanymi orzeczeniami nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osób trzecich, niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Tym samym wskazane w skardze Stowarzyszenia okoliczności, że na nieruchomości były posadowione budynki wchodzące w skład przedsiębiorstwa, nieruchomość była wykorzystywana do składowania materiałów zgodnie z profilem działalności przedsiębiorstwa oraz była wykorzystywana na cele przedsiębiorstwa również przez [...] Zakłady Przemysłu Drzewnego, które przejęły przedsiębiorstwo T.B., nie mogły mieć wpływu na prawidłowość zaskarżonego rozstrzygnięcia.
Za niezasadne Sąd uznał również podniesione w obu skargach zarzuty nakierowane na wykazanie, że w rozpoznawanej sprawie powinny znaleźć zastosowanie ograniczenia dotyczące możliwości stwierdzenia nieważności decyzji wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 12 maja 2015 r., sygn. P 46/13, a dokonana w sprawie wykładnia art. 156 k.p.a. powinna uwzględnić zarówno wymieniony wyrok, jak również zasady wynikające z art. 2 i art. 7 Konstytucji dotyczące pewności prawa, zaufania obywatela do państwa oraz praworządności.
Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie prawidłowo organy orzekające oceniły charakter powołanego wyroku Trybunału. Skutkiem tego orzeczenia, co zastrzegł sam Trybunał w pkt 10.6 jego uzasadnienia, nie jest bowiem zmiana normatywna, w szczególności derogacja przepisu, lecz zobowiązanie ustawodawcy do rozszerzenia unormowania zawartego w art. 156 § 2 k.p.a., przewidującego ograniczenie możliwości stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej wydanej z rażącym naruszeniem prawa, gdy od wydania decyzji nastąpił znaczny upływ czasu, a decyzja była podstawą nabycia prawa lub ekspektatywy. Istotne pozostaje bowiem, że w dacie orzekania przez organy, relewantnej z punktu widzenia zakresu sądowej kontroli administracji, art. 156 § 2 k.p.a. nie uległ jeszcze zmianie. W wyroku z 20 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 4194/18, Lex nr 3207198, Naczelny Sąd Administracyjny trafnie dostrzegł, że w orzecznictwie zajęto dwa przeciwstawne stanowiska w tej kwestii. Zgodnie z pierwszym z tych stanowisk sąd administracyjny, stosując bezpośrednio Konstytucję, może, wobec niewykonania wyroku Trybunału Konstytucyjnego przez ustawodawcę, samodzielnie ad casum wprowadzić ramy czasowe ograniczające dopuszczalność stwierdzenia nieważności decyzji rażąco naruszającej prawo (por. wyrok NSA z 20 lutego 2019 r., sygn. akt II OSK 694/17, ONSAiWSA 2019, Nr 9, poz. 107 z aprobującą glosą J. Trzcińskiego, OSP 2019, Nr 9, poz. 91). Z kolei według drugiego z tych stanowisk, właśnie w związku z biernością ustawodawcy, kategorycznie wykluczono opisaną wyżej możliwość (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1587/19, Lex nr 3020883 i z 7 października 2020 r., sygn. akt II OSK 2082/18, Lex nr 3096541). W niniejszej sprawie Sąd aprobuje to drugie stanowisko, że regulacji realizującej zastrzeżenia Trybunału dotyczące art. 156 § 2 k.p.a. nie może zrekonstruować za ustawodawcę ani sąd ani organ. Mogłoby to bowiem prowadzić do zbyt dużej dowolności w stosowaniu prawa i zagrażać wartościom konstytucyjnym takim jak np. zasada równości – art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, czy sprawiedliwości społecznej – art. 2 Konstytucji RP (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 1746/17, Lex nr 2722455).
W uzasadnieniu wyroku z 12 maja 2015 r. Trybunał wskazał również na drugi skutek tego orzeczenia w postaci obowiązku dokonania wykładni art. 156 § 2 w związku z art. 156 § 1 pkt 2 in fine k.p.a. nie tylko z uwzględnieniem zasady praworządności przewidzianej w art. 7 Konstytucji, ale również z uwzględnieniem wynikających z art. 2 Konstytucji zasady pewności prawa oraz zasady zaufania obywatela do państwa. Sąd w składzie orzekającym podziela pogląd, że stwierdzenie niekonstytucyjności określonej regulacji prawnej, także w przypadku odroczenia utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu, łączy się dla sądów z koniecznością uwzględnienia przy stosowaniu przepisu wskazań Trybunału oraz standardów Konstytucji, w szczególności tych, które stały się podstawą zakwestionowania konstytucyjności rozwiązania ustawowego. Podkreślić jednak trzeba, że dokonywana przez sądy wykładnia dotyczy zawsze indywidualnego i konkretnego przypadku, i to do jego okoliczności musi być relatywizowane zagadnienie czy i w jaki sposób wyrok Trybunału Konstytucyjnego powinien oddziaływać na sytuację prawną podmiotu. Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie brak jest okoliczności wskazujących, że wartości zidentyfikowane przez Trybunał w powołanym wyroku pozostają w związku z przedmiotem kontrolowanej przez Sąd sprawy administracyjnej.
Zastrzec przy tym jednocześnie trzeba, że dokonując interpretacji art. 156 § 2 k.p.a. w brzmieniu znajdującym zastosowanie w sprawie nie można w procesie wykładni opierać się na brzmieniu nadanym tej regulacji na skutek jej nowelizacji obowiązującej od 16 września 2021 r. Jak bowiem słusznie dostrzeżono w piśmiennictwie, wprowadzona ostatecznie zmiana art. 156 § 2 k.p.a., jakkolwiek prawnie umotywowana wyrokiem P 46/13, w przyjętych rozwiązaniach nie stanowi jedynie jego implementacji wykraczając poza zakres objęty tym rozstrzygnięciem (por. R. M. Sarbiński [w:] Ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, LEX/el. 2021, art. 1).
Oznacza to, że dokonując wykładni art. 156 § 2 k.p.a. w sposób uwzględniający ochronę wartości konstytucyjnych kierować się należy ściśle warunkami i przesłankami, które Trybunał Konstytucyjny wziął pod uwagę wyrażając swoje stanowisko kwestionujące dotychczasową regulację. W powołanym wyroku Trybunał swoje stanowisko uzasadnił potrzebą ochrony praw (ekspektatywy) nabytych przez byłych właścicieli gruntów [...], na skutek przywrócenia im w drodze aktu administracyjnego terminu do złożenia wniosku o uzyskanie ekwiwalentu za utraconą własność (dzięki czemu ów ekwiwalent uzyskali), w sytuacji, gdzie ów akt administracyjny był wadliwy, ale funkcjonował w obrocie prawnym wiele lat i korzystając z domniemania zgodności z prawem pozwolił na uzyskanie prawa podmiotowego przez byłych właścicieli. W stanie faktycznym i prawnym niniejszej sprawy takie uwarunkowania nie zaistniały, na co zresztą zwróciło uwagę Stowarzyszenie w swojej skardze. W niniejszej sprawie, na mocy unieważnionego częściowo orzeczenia nacjonalizacyjnego, to Skarb Państwa nabył prawo, które zostało odjęte osobie fizycznej. Nie zaistniała tu zatem sytuacja kiedy decyzja będąca przedmiotem nadzoru była podstawą nabycia prawa lub ekspektatywy. W tej sytuacji podzielić trzeba ocenę organów o braku podstaw do przyjęcia, że orzeczeniu nacjonalizacyjnemu, wydanemu z rażącym naruszeniem prawa, można przypisać szczególną ochronę jego trwałości, o której mowa w wyroku z 12 maja 2015 roku. Charakter nabycia własności nieruchomości uzasadnia bowiem odmowę przyznania bezwzględnej ochrony trwałości wskazanej sytuacji prawnej, w szczególności, gdy nabycie to odbyło się z rażącym naruszeniem prawa, o czym orzeczono w zaskarżonej decyzji.
Prawidłowe jest zatem stanowisko organów, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 maja 2015 r. nie miał w rozpoznawanej sprawie zastosowania. W sprawie nie doszło zatem, wbrew zarzutom podniesionym w obu skargach, do błędnej wykładni art. 6 ust. 1 ustawy z 3 stycznia 1946 r. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 2 i art. 7 Konstytucji RP.
Oceniając zatem zaskarżoną decyzję w świetle całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie, po rozważeniu podniesionych przez skarżących zarzutów, Sąd doszedł do przekonania, że nie dają one podstaw do postawienia organowi nadzoru zarzutu naruszenia prawa i podważenia legalności zapadłych w sprawie rozstrzygnięć. Zarówno zaskarżona decyzja, jak również decyzja ją poprzedzająca, nie naruszają prawa, samo postępowanie nadzorcze zostało przeprowadzone wnikliwie i zgodnie z zasadami wynikającymi z k.p.a. (w tym też art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.), a uzasadnienia zaskarżonych rozstrzygnięć sporządzono zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329), orzekł jak w sentencji.
Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.), o czym zawiadomiono strony umożliwiając im przedstawienie dodatkowego stanowiska w sprawie. Poza brakiem udziału stron w samym posiedzeniu, na którym zapada wyrok, sądowa kontrola w tym trybie nie różni się od kontroli sprawowanej przy rozpoznawaniu spraw na rozprawie. Ponadto, jak wskazano w uchwale składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19 (publik. ONSAiWSA 2021/3/35), art. 15zzs4 ust. 3 powołanej ustawy należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Z podanych wyżej przyczyn Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącego Stowarzyszenia o rozpoznanie sprawy na rozprawie.