I SA/WA 1749/23

I SA/Wa 1749/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-12-29
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-09-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Magdalena Durzyńska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargi
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.), asesor WSA Kamil Kowalewski, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2023 r. sprawy ze skarg Skarbu Państwa - Prezydenta [...] i Gminy [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 26 czerwca 2023 r. nr DN.rn.625.20.2022 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi
Uzasadnienie
Decyzją z 21 grudnia 2021r. Wojewoda [...] stwierdził, że majątek ziemski położony w [...] w dzielnicach [...], [...] i [...], stanowiący byłą własność R. W., w tym działki oznaczone numerami geodezyjnymi: [...] [podzielona na działki [...], [...], [...], [...], [...] [podzielona na działki [...], [...], [...], [...] (podzielona na działki [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] (podzielona na działki [...], [...] (następnie podzielona na działki [...], [...]), [...] (następnie podzielona na działki [...], [...], [...], [...], [...], [...]), [...], [...], [...], [...] [podzielona na działki [...], [...]], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] [w części dot. dawnej działki [...]], [...], [...] [w częściach dot. dawnych działek [...] i [...]], [...] [w częściach dot. dawnych działek [...] i [...]], [...] [w częściach dot. dawnej działki [...]], [...], [...] (w części dotyczącej działki [...]), [...], [...], [...], [...] [podzielona na działki [...], [...]], [...] [podzielona na działki [...], [...]), [...] [podzielona na działki [...], [...] (następnie podzielona na działki [...], [...]), [...], [...], [...], [...] [podzielona na działki [...], [...]] oraz [...] - podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945r., Nr 3, poz. 13; dalej jako: dekret).
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej jako minister) zaskarżoną decyzją DN.m.625.20.2022 z dnia 26 czerwca 2023 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa uchylił ww decyzję Wojewody [...] z 21 grudnia 202Ir. w całości i orzekł, że nieruchomości pochodzące z majątku "[...]", stanowiącego dawniej własność R. W., położone na terenie miasta [...], oznaczone jako działki ewid. nr : [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] (w części dot. dawnej działki [...]), [...], [...] (w częściach dot. dawnych działek [...] i [...]), [...] (w częściach dot. dawnych działek [...] i [...]), [...] (w częściach dot. dawnej działki [...]), [...], [...] (w części dotyczącej działki [...]), [...], [...], [...], [...],[...],[...],[...],[...],[...] - nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Organ podał w uzasadnieniu, że orzeczeniem z 3 lipca 1959r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] (dalej jako: PWRN) przejęło na cele reformy rolnej, w powołaniu na art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, nieruchomość stanowiącą własność R. W., położoną w dzielnicach [...] i [...], o obszarze ogólnym 58,1080 ha w całości obejmującym użytki rolne. PWRN orzeczeniem z 7 lipca 1959r. uzupełniło decyzję z 3 lipca 1959r., orzekając o przejęciu nieruchomości położonej w dzielnicy [...] przy ul. [...], uznając, że stanowi własność tej samej osoby, a łączna powierzchnia użytków rolnych w obu lokalizacjach przekracza 50 ha. Obydwa rozstrzygnięcia PWRN zostały utrzymane w mocy orzeczeniem Ministra Rolnictwa z 4 kwietnia 1961r. (nr U.R.U. 1/3964/60).
Ww decyzje zostały wyeliminowane z obrotu prawnego decyzją nadzorczą Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 4 października 2002r. (znak: GZ.m.051/625-309/01), co otworzyło następcom prawnym R. W. drogę do uzyskania potwierdzenia, że nieruchomości położone w [...] nie podlegały przejęciu na rzecz Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
23 listopada 2011r. i późniejszymi wnioskami M. K. i Z. Z. wystąpiły do Wojewody [...] z wnioskiem o wydanie na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51; dalej jako: rozporządzenie) decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona w [...], stanowiąca dawny majątek ziemski R. W., nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) w wyrokach z 29 listopada 2017r.: I OSK 3442/15 (uchylającym zaskarżony przez Gminę [...] wyrok WSA w Warszawie z 10 września 2015r. oraz decyzje obu instancji) oraz I OSK 2433/16 (oddalającym skargę kasacyjną spadkobierczyń od wyroku WSA w Warszawie z 15 czerwca 2016r.), zwrócił uwagę na konieczność "połączenia wszystkich spraw do wspólnego rozpoznania i wydania decyzji w sprawie - w której, w sytuacji ustalenia, że nieruchomość ziemska R. W. nie podpadała pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, organ orzeknie w odniesieniu do działek objętych wnioskami spadkobierców przedwojennego właściciela majątku ziemskiego". W wyroku z 28 września 2017r., I SA/Wa 850/17 (uwzględniającym skargę A. W. na decyzję Ministra z 5 kwietnia 2017r.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stanął na stanowisku, że skarżąca posiada interes prawny w postępowaniu wszczętym na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia co do działki o aktualnym nr ewid. [...], jednak ustalenia wymaga, czy nieruchomość ta nie jest przedmiotem tożsamego wniosku spadkobierców R. W.. W konsekwencji, w decyzji z 12 lutego 2018r. (znak: GZ.m.625.14.2018), Minister wskazał organowi pierwszej instancji na konieczność połączenia sprawy z wniosku A.W. "do wspólnego rozpatrzenia z innymi sprawami dotyczącymi dawnego majątku R. W.".
W sprawie został powołany biegły geodeta uprawniony S. O., który sporządził opinię i wiele opinii uzupełniających, organ dopuścił jako dowód w sprawie również "Operat techniczny", sporządzony 10 października 2019r. na zlecenie wnioskodawczyń przez geodetę uprawnionego A. D.. Wg ministra Materiał dowodowy sprawy nie pozostawia wątpliwości, że nabyta przez R. W. od A. J. nieruchomość ujęta księgą "[...]" obejmowała powierzchnię 93,3118 ha (28,6524 ha + 64,6594 ha); w skład jego majątku wchodziła również osobna nieruchomość hipoteczna o powierzchni 0,4927 ha, położona w dzielnicy [...] przy ul. [...]. Jak wskazano R. W., dokonywał poczynając od 1928r. zbycia części folwarku "[...]", ujętego w księdze "[...]", tj.:
• aktem notarialnym z [...] czerwca 1928r. - na rzecz małż. J. i S. J. (udz. 2/3) oraz T. F. (udz. 1/3) - działki o łącznej pow. 2,0887 ha;
• aktem notarialnym z [...] października 1928r. - na rzecz W. B. i W. K. - 141 działek o łącznej pow. 28,8605 ha;
• aktem notarialnym z [...] listopada 1928r. - na rzecz małż. E.-F. (dwojga imion) i K. K. - działkę o pow. 3,5 ha.
W 1929r. dla części nieruchomości folwark "[...]" o pow. 12,6997 ha, mierniczy przysięgły E. D. opracował "Plan podziału kolonii podmiejskich z majątku [...]" na 129 działek wraz z wewnętrzną drogą o pow. 0,8817 ha, która później otrzymała nazwę ul. [...]. Okazało się, że działka gruntu, sprzedana aktem z [...] listopada 1928r. na rzecz małżonków E.-F. i K. K., zajmuje na wskazanym planie pow. 3,42 ha i stanowi 38 działek po 0,09 ha każda. W oparciu o plan mierniczego [...], R. W. zbył następnie:
• aktem notarialnym z [...] stycznia 1929r. - na rzecz L. C. - 10 działek o łącznej pow. 0,8907 ha;
• aktem notarialnym z [...] stycznia 1929r. - na rzecz M. G. - 3 działki o łącznej pow. 0,27 ha;
• aktem notarialnym z [...] stycznia 1929r. - na rzecz F. K. - 3 działki o łącznej pow. 0,3195 ha; z tym że aktem notarialnym z [...] lipca 1929r. R. W. je odkupił;
• aktem notarialnym z [...] stycznia 1929r. - na rzecz M. G. - 3 działki o łącznej pow. 0,27 ha;
• aktem notarialnym z [...] maja 1929r. - na rzecz S. P. - działkę o pow. 0,09 ha;
• aktem notarialnym z [...] czerwca 1929r. - na rzecz S. B. - 4 działki o łącznej pow. 0,3897 ha;
• aktem notarialnym z [...] czerwca 1929r. - na rzecz M. G. - 2 działki o łącznej pow. 0,18 ha;
• aktem notarialnym z [...] lipca 1929r. - na rzecz małż. S. i Ł. K. - działki o łącznej pow. 0,36 ha;
• aktem notarialnym z [...] lipca 1929r. - na rzecz F. K. - 4 działki o łącznej pow. 0,3546 ha;
• aktem notarialnym z [...] lipca 1929r. - na rzecz małż. E.-F. i K. K. - 9 działek o łącznej pow. 0,8445 ha;
aktem notarialnym z [...] sierpnia 1929r. - na rzecz J. T. - działkę o pow. 0,1215 ha;
aktem notarialnym z [...] sierpnia 1929r. - na rzecz S. B. - 4 działki o
łącznej pow. 0,3915 ha;
• aktem notarialnym z [...] września 1929r. - na rzecz R. R. - 6 działek o łącznej pow. 0,5735 ha; suma powierzchni działek na planie mierniczego [...] wyniosła 0,5725 ha;
• aktem notarialnym z [...] lutego 1930r. - na rzecz małż. A. i M. R. - działkę o pow. 0,09 ha;
• aktem notarialnym z [...] lutego 1930r. - na rzecz K. C. - 2 działki o łącznej pow. 0,18 ha;
aktem notarialnym z [...] marca 193 Or. - na rzecz I. P. - 2 działki o łącznej
pow. 0,18 ha;
• aktem notarialnym z [...] kwietnia 1930r. - na rzecz A. R. - 3 działki o łącznej pow. 0,27 ha;
• aktem notarialnym z [...] kwietnia 1930r. - na rzecz małż. S. i A. S. - działki o łącznej pow. 0,27 ha;
• aktem notarialnym z [...] maja 1930r. - na rzecz małż. J. i R. K. - 2 działki o łącznej pow. 0,18 ha;
• aktem notarialnym z [...] czerwca 1930r. - na rzecz A. J. - działkę o pow. 0,09 ha; na rzecz H. W. - 2 działki o łącznej pow. 0,18 ha; na rzecz I. K.- działkę o pow. 0,09 ha;
• aktem notarialnym z [...] lipca 1930r. - na rzecz E. S. - 2 działki o łącznej pow. 0,18 ha;
• aktem notarialnym z [...] czerwca 193 Ir. - na rzecz B. G. - działkę o pow. 0,09 ha;
• aktem notarialnym z [...] października 1931 r. - na rzecz małż. J. i J. M. - 2 działki o łącznej pow. 0,18 ha;
• aktem notarialnym z [...] listopada 193Ir. - na rzecz S. S. - 2 działki o łącznej pow. 0,18 ha;
• aktem notarialnym z [...] lutego 1933r. - na rzecz K. K. - 5 działek o łącznej pow. 0,45 ha;
• aktem notarialnym z [...] maja 1936r. - na rzecz L. O. - 2 działki o łącznej pow. 0,18 ha;
• aktem notarialnym z [...] października 193 6r. - na rzecz I. K.- działkę o pow. 0,09 ha;
• aktem notarialnym z [...] marca 1939r. - na rzecz I. P. - 3 działki o łącznej pow. 0,27 ha.
Zgodnie z opiniami obu biegłych S. O. i A. D., R. W. zbył również:
• aktem notarialnym z [...] października 1929r. - na rzecz J. S. - działkę o pow. 0,1215 ha;
• aktem notarialnym z [...] grudnia 1929r. - na rzecz J. G. - działkę o pow. 0,1215 ha;
• aktem notarialnym z [...] lipca 1930r. - na rzecz A. J. - działkę o pow. 0,09 ha - w nadesłanych wypisach z księgi hipotecznej "[...]" brak tych trzech umów sprzedaży, dokumentacja jest w tym zakresie częściowo niekompletna i nie obejmuje wszystkich aktów i wniosków z lat 1929-1930, wpisanych do księgi pod numerami 2146. Wg organu zawarcie tych transakcji potwierdza jednak dokonanie wpisów nazwisk nabywców do wykazu hipotecznego na s. 5 i s. 8.
Z majątku "[...]" R. W. zbył wyłącznie działkę o pow. 0.3999 ha - na rzecz S. S., czego dokonano aktem notarialnym z [...] sierpnia 1930r. Minister podał, że w przypadku części nabywców działek z majątku R. W. doszło do ujawnienia w wykazie hipotecznym księgi "[...]" ich praw poprzez zastrzeżenie. Zdecydowanie najczęściej powtarzającą się przyczyną wydania przez Wydział Hipoteczny decyzji zawieszającej była konieczność założenia dla zbywanej nieruchomości odrębnej księgi hipotecznej ("Wydział Hipoteczny przy Sądzie Okręgowym w [...] postanowił akt Nr ... zawiesić do czasu usunięcia wpisu i wydzielenia zbytych aktem działek do księgi oddzielnej"). Minister zanegował stanowisko organu I instancji co do tego, że pozostające w spornej księdze hipotecznej wpisy poszczególnych aktów sprzedaży przez zastrzeżenie nadal stanowiły własność poprzednika prawnego wnioskodawców. Uznał, że umowy sprzedaży zawierane w latach 1928-1939 przez R. W. przenosiły na jego kontrahentów własność nieruchomości, nawet w sytuacji umów, które zostały ujawnione w księdze hipotecznej poprzez zastrzeżenie. Przyjął, że zasadniczo podmiotom tych praw przysługiwały te same uprawnienia (np. do korzystania z rzeczy czy rozporządzania nabytym prawem), a różnił je tylko zakres ochrony prawnej w stosunkach z podmiotami trzecimi.
Finalnie minister wskazał, że z folwarku "[...]" działek o pow. 11,6380 ha (na urządzenie kolonii podmiejskich według planu mierniczego [...]), darowiznę działki o pow. 0,3640 ha na rzecz Towarzystwa Opieki Społecznej "[...]" w [...], dokonaną aktem notarialnym z [...] grudnia 1935r., a ponadto nieruchomości zbyte wcześniej na rzecz małż. J. i S. J. i T. F. (o pow. 2,0887 ha) oraz na rzecz W. B. i W. K. (141 działek o łącznej pow. 28,8605 ha), to przy folwarku "[...]", należącym do R. W., pozostało nie więcej niż 21,7082 ha (64,6594 ha - 11,6380 ha -0,3640 ha -2,0887 ha - 28,8605 ha = 21,7082 ha). Natomiast majątek "[...]" obejmował po sprzedaży dokonanej na rzecz S. S., powierzchnię 28,2525 ha (28,6524 ha - 0,3999 ha = 28,2525 ha).
W kontekście skutków przenoszenia praw do nieruchomości fundamentalne znaczenie wg organu odgrywały art. 5 i art. 11 prawa hipotecznego z 1818r. Art. 5 stanowił, że prawo rozporządzenia własnością dóbr nieruchomych zyskuje się poprzez wciągnięcie tytułu nabycia do ksiąg hipotecznych, zaś art. 11, że wszystkie tytuły wciągnięte do ksiąg hipotecznych stanowią prawo rzeczowe (ius realel, dopóki nie zostały wciągnięte są tylko prawami osobistymi (ius personale). Przepis art. 11 nie objaśnił bliżej zastosowanych w nim pojęć, dlatego dla odczytania definicji "prawa osobistego" należy sięgnąć do przepisów przejściowych: art. 143 (stanowiącego, że od dnia ogłoszenia prawa hipotecznego z 1818r. aż do zaprowadzenia porządku hipotecznego, wszystkie czynności między żyjącymi o własność dóbr nieruchomych powinny być zawierane w formie urzędowej, a dopóki nie zostały podane do biura konserwatora i wciągnięte do rejestrów, uważane są jako stosujące się tylko do osób i nie stanowią prawa rzeczowego) oraz art. 154 (przewidującego, że każdy zainteresowany, który by się nie zgłosił przed upływem terminu, w jakim miała zostać zaprowadzona nowa regulacja hipoteczna, uważany jest jakoby zrzekł się prawa rzeczowego).
Rozróżnienie pojęć "prawa osobistego" i "prawa rzeczowego" na gruncie ustawy z 1818r. wg ministra nie do końca pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy podmiot, którego prawo nie zostało ujawnione w księdze hipotecznej, może być poczytywany za właściciela nieruchomości. Taka sama wątpliwość dotyczyła nabywcy, który uzyskał jedynie tzw. "wpis przez zastrzeżenie". Również jemu na gruncie ustawy przysługiwało jedynie "prawo osobiste". Organ wskazał następnie na orzecznictwo z dwudziestolecia międzywojennego, tj. orzeczenia Pełnego Kompletu Izby Pierwszej Sądu Najwyższego: nr 136/1922 z 19 października 1922r. (Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego 1922, s. 266-269) i nr 85/1923 z 1 lutego 1923r. (ZOSN 1923, s. 172-176), w których SN przyjął, że sam tytuł nabycia przenosi prawo własności majątku na nabywcę, z tym że ta zasada ogólna została przez prawodawcę zmieniona wskutek uchwalenia ustawy hipotecznej z 1818r., o ile tego wymagało przeprowadzenie przyjętych w ustawie: zasady pierwszeństwa ujawnionych w księdze prawy rzeczowych (art. 12) oraz zasady jawności praw hipotecznych (art. 30, art. 31 i art. 33). (...) Pozahipoteczny tytuł nabycia odnosi skutek nie tylko w stosunkach między kontrahentami, lecz uprawnia nabywcę jako "prawdziwego właściciela", również do akcji windykacyjnej przeciwko osobom trzecim, z wyłączeniem jedynie tych, którzy mogą zasłonić się jawnością hipoteczną. Jak wskazał organ, wg SN nabywca posiada własność i może nią rozporządzać już od daty uzyskania tytułu, czyli z chwilą zawarcia aktu kupna nawet pozahipotecznego. Zasadę tę potwierdzono też w wyroku nr C 1978/29 z 7 marca 1930r. (OSP 1930, poz. 416), w którym Sąd Najwyższy uznał, że że wydanie przez zwierzchność hipoteczną decyzji zawieszającej (art. 25) nie stanowi dowodu, by nieruchomość nie przeszła na własność dłużnika a brak ujawnienia nabycia wpisem czystym nie tamuje samo przez się możliwości egzekwowania długu z nieruchomości. Ma ono jedynie takie znaczenie, że prawo własności dłużnika nie korzysta z rękojmi wiary publicznej i może podlegać zarzutom ze strony tych, którzy mieliby lepsze prawo. Według przyjętej praktyki, brak "wpisu czystego" nie niweczył więc skutku rozporządzającego umowy sprzedaży (vide wyroki WSA w Warszawie z 20 stycznia 2021r., I SA/Wa 1060/20; z 24 lutego 2021r" I SA/Wa 715/20; z 29 marca 202 Ir., I SA/Wa 1915/20; z 7 kwietnia 2022r. I SA/Wa 2657/20).
Dalej minister wskazał, że na "Planie podziału kolonii podmiejskich ...." z 1929r. mierniczy przysięgły wyodrębnił w ramach folwarku "[...]" oprócz 129 działek również drogę wewnętrzną o pow. 0,8817 ha, która później otrzymała nazwę ul. [...]. W skład folwarku wchodziła także druga droga, późniejsza ul. [...]. Jej powierzchnię biegły S. O. określił na 0,5382 ha, zaś biegły A.D. na 0,5405 ha, przy czym obaj biegli zgodnie stwierdzili, że różnica wynika z dokładności obliczeń, których jednak w opinii biegłego O. brak. Stąd organ uznał za udowodnione, że nieruchomość pod ulicą [...] zamykała się w 0,5405 ha. Co do kwestii ewentualnego zbycia ww gruntów przed 1939r. organ podał, że materiał dowodowy sprawy nie pozwala jednak przyjąć, R. W. w okresie do 1 września 1939r. utracił prawo własności do nieruchomości pod tymi ulicami. Tylko bowiem w przypadku transakcji zawartej z K. K. 13 lutego 1933r., zawarto zapis, że oprócz 5 działek po 0,09 ha każda, przedmiotem sprzedaży jest również "ulica przylegająca do tych działek". W żadnej innej umowie przenoszącej własność z R. W. na kupującego lub obdarowanego, nie wskazano, aby grunt pod ulicami (później nazwanymi [...] i [...]) również podlegał obrotowi. Uznał więc, że w skład folwarku "[...]", stanowiącego własność poprzednika prawnego wnioskodawczyń, na dzień 1 września 1939r. wchodziły również nieruchomości, na których urządzono ulice. W konsekwencji minister przyjął, że R. W. na dzień 1 września 1939r. był właścicielem nieruchomości o powierzchni ogólnej 50,4534 ha, na które składały się:
• folwark "[...]" o pow. 21,7082 ha;
• majątek "[...]" o pow. 28,2525 ha;
• nieruchomość położona przy ul. [...] o pow. 0,4927 ha.
Różnica pomiędzy tym obszarem a obszarem wyliczonym przez biegłego S. O. (50.3664 ha) wynosi 0,0870 ha i wynika po pierwsze z innego ujęcia powierzchni terenu zbytego z folwarku "[...]" na rzecz małż. E.-F. i K. K. w dniu 9 listopada 1928r. Biegły oparł się na powierzchni 3,5 ha, wskazanej w akcie notarialnym, jak zaś wynika z akt sprawy, nieruchomość ta została objęta "Planem podziału kolonii podmiejskich ...." mierniczego przysięgłego E. D. i w istocie składała się z 38 działek każda po 0,09 ha, czyli łącznie 3,42 ha. W ocenie organu, uzasadnione jest ustalenie powierzchni tej nieruchomości na podstawie danych z "Planu podziału ...." mierniczego [...], zważywszy że dalszych transakcji zbycia gruntów z folwarku "[...]" dokonywano już tylko posiłkując się numeracją i powierzchnią działek przyjętą przez mierniczego. Dlatego ujęcie obszaru zbytego na rzecz małżonków Koder jako 3,42 ha koresponduje z dalszymi transakcjami zbycia działek z majątku R. W.. Po drugie, niewielka różnica między ustaleniami organu a wskazaniem biegłego dotyczy położonej w folwarku "[...]" ulicy [...], co opisano wyżej (jest to 0,5405 ha versus 0,5382 ha).
Zgodnie z art. 2 ust. 1 in fine dekretu, nieruchomości wymienione m.in. w lit. e) tego przepisu, przyszły z mocy prawa na własność Skarbu Państwa niezwłocznie, co oznacza powstanie skutku prawnego z dniem wejścia dekretu w życie, tj. 13 września 1944r. Na tę datę należy zatem ustalać przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Przepis art. 2 ust. 2 dekretu stanowił, że nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 pkt e), dokonane po dniu 1 września 1939r. (vide wyrok NSA z 29 kwietnia 2020r., I OSK 942/19; wyrok WSA w Warszawie z 29 listopada 2018r., I SA/Wa 412/18).
Skoro jak wykazano wcześniej, majątek R. W. na dzień 1 września 1939r. obejmował powierzchnię ogólną 50,4534 ha, to kluczowe dla postępowania prowadzonego w trybie § 5 rozporządzenia jest wykazanie powierzchni użytków rolnych, wchodzących w jego skład na dzień 13 września 1944r.
Określenie użytków rolnych, którym posługuje się art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, zostało zawarte w § 4 rozporządzenia wykonawczego i obejmuje grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Wyliczenie to ma charakter materialnoprawny, wyczerpujący i wiążący dla oceny zgodności z prawem decyzji wydanych na podstawie dekretu. Przyjmuje się przy tym, że wszelkie instrukcje, wyjaśnienia, pisma okólne itp. dotyczące określenia użytków rolnych w sposób rozszerzający i sprzeczny z treścią § 4 cytowanego rozporządzenia, nie mają mocy prawnej (vide wyrok NSA z 12 maja 1992r., II SA 273/92; wyrok NSA z 27 maja 2021r., I OSK 1642/19).
Przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu obok pojęcia "użytki rolne", zdefiniowanego w § 4 rozporządzenia, posługuje się także pojęciem "nieruchomość ziemska". Ponieważ przepisy dekretu, ani rozporządzenia nie precyzowały określenia "nieruchomości ziemskiej", przyjęto rozumienie tego pojęcia wynikające z uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. (W 3/89, OTK 1990/1/26). Trybunał w części III uzasadnienia uchwały przyjął, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym ("Nieruchomościami ziemskimi są obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy.
Reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej"). Jakkolwiek uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc obowiązującą z dniem wejścia życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (art. 239 ust. 3), to jednak miały zasadniczy wpływ na ukształtowanie praktyki co do rozumienia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Nie budzi aktualnie wątpliwości, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadały celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Tym samym nie chodzi tutaj o wszystkie nieruchomości ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji celów wymienionych w art. 1 ust. 2 lit. a) - e) dekretu. Zasadniczym celem reformy rolnej było utworzenie gospodarstw rolnych do wydajnej produkcji rolnej przez upełnorolnienie gospodarstw małych, utworzenie nowych gospodarstw dla dzierżawców i robotników rolnych oraz tworzenie gospodarstw do produkcji ogrodniczo-warzywniczej oraz zarezerwowanie terenów dla szkół lub ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego. Celem nie mającym związku z podniesieniem produkcji rolnej było zarezerwowanie terenów pod pozarolniczą rozbudowę miast, na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji (art. 1 ust. 2 lit. e) dekretu). Zasadnicze znaczenie dla możliwości realizacji powyższych celów reformy rolnej należy przyznać użytkom rolnym, zdefiniowanym jako grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Pozostałe użytki stanowić będą nieruchomości ziemskie podlegające art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o tyle, o ile pozostają przydatne do realizacji celów wymienionych w art. 1 ust. 2 lit. a) - e) dekretu.
Biegły S. O. w końcowym stanowisku, zaprezentowanym 7 stycznia 202Ir., określił, że w folwarku "[...]" gruntem nierolnym były: nieużytki o pow. 0,3945 ha, grunt pod ul. [...] o pow. 0,8817 ha, grunt pod ul. [...] o pow. 0,5382 ha. Powierzchnia użytków rolnych w folwarku nie została przez biegłego ściśle wskazana. Co do rodzajów użytków w majątku "[...]" biegły w ogóle się nie wypowiedział. W swoich opracowaniach biegły posługuje się wyłącznie obszarem łącznym majątku R. W., tj. 50,3664 ha, bez wyszczególnienia powierzchni folwarku "[...]" i majątku "[...]" (jedynie działka przy uL [...] ma wskazaną przez biegłego powierzchnię 0,4927 ha). W konsekwencji, wielkość użytków rolnych jest również wskazana ogólnie, dla całego obszaru majętności na 48,0573 ha (powinno być 48,0593 ha, ponieważ 50,3664 ha - 0,3945 ha - 0,8817 ha - 0,5382 ha - 0,4927 ha = 48,0593 ha).
Do użytków rolnych organ nie zaliczył zlokalizowanych w tych częściach majątku R. W. dróg, rowów oraz siedliska, położonego na terenie majątku "[...]". Tego typu użytki, które wprawdzie mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej, to jednak wykraczają poza wiążącą organ definicję użytków rolnych, zawartą w § 4 rozporządzenia. Finalnie minister przyjął, że sporny majątek liczył jedynie 47,4933 ha użytków rolnych.
Istotne znaczenie organ przypisał ocenie charakteru nieruchomości położonej w dzielnicy [...] przy ul. [...], która stanowiła własność R. W. jeszcze przed nabyciem od A. J. dóbr objętych księgą "[...]". Z odwołania, jakie R. W. złożył od orzeczenia PWRN z 7 lipca 1959r., nieruchomość ta miała charakter miejski i składała się z domu mieszkalnego (wybudowanego w 1909r.) oraz magazynów (stawianych stopniowo do roku 1929). Dla nieruchomości urządzono księgę wieczystą Nr [...], która zaginęła podczas działań wojennych. Działka widnieje na planie wojewódzkiego miasta [...] z 1937r., wykonanym przez inż. S. C. i stanowi nieruchomość zabudowaną. Opisywana nieruchomość pełniła funkcje mieszkalno-przemysłowe, czego wg ministra dowodzą m. in. rejestr umów, gdzie pod nr [...] wpisano R. W. i T. P., działającego w imieniu i na rzecz Zakładów Przemysłowych [...] Spółka Akcyjna w [...] jako zawierających umowę dzierżawy "części nieruchomości oznaczonej hip. Nr [...]" na lat 15 od dnia 15 lipca 1923r. do dnia 15 lipca 1938r.; rejestr umów - pod nr [...] i [...] R. W. i S. F. - z umową dzierżawy "nieruchomości znajdującej się w [...] przy ul. [...]" pod olejarnię; przedwojenne fotografie uwidaczniające budynki na nieruchomości; wyrok Sądu Polubownego z 26 maja 1928r. dotyczący sprawy umowy dzierżawy zawartej 16 lipca 1927r. między R. W. i A. K. "części nieruchomości położonej w [...] przy ulicy [...], składającej z młynu, domu mieszkalnego i magazynu"; wyciąg z Informatora na Województwo [...] na rok 1932 wskazujący ul. [...] jako siedzibę Hurtowni Surowców [...]. Dalej minister przywołał protokół Komisji Szacunkowej Województwa [...], spisanym 3 lutego 1928r. wśród budynków posadowionych na nieruchomości R. W. przy uL [...] w [...] wymieniono: podcień drewniany, rampę 2-kondygnacyjną, wieżę ciśnień 5-kondygnacyjną, budynek fabryczny byłej rozlewni spirytusu, skład fabryczny i pakownię, dom mieszkalny, budynek fabryczny młyn, domek drewniany, budynek mieszkalny, budynek gospodarczy, podcień służący jako skład, stajnię, magazyn, dwa ditto, skład, podcień i warownię. W Monitorze Polskim z 25 października 1938r. za nr 245 znajduje się obwieszczenie Sądu Okręgowego w [...] o wykreśleniu "[...] – R. W." z rejestru handlowego dział A. Na mapie z projektem linii wodociągowej do nieruchomości przy ul. [...] wraz z planem posadowionych budynków, które 2 listopada 1949r. sporządzono dla Państwowych Zakładów Odzieżowych, ówczesnego użytkownika tego terenu, zaznaczono budynki, przypisując im następujące funkcje: magazyn, biuro albo szopa.
Wskazując na powyższe organ uznał, że działka przy ul. [...] w [...] nie stanowiła użytku rolnego, gdyż ze względu na swoją lokalizację, powierzchnię i sposób wykorzystania nie mogła mieć też żadnego rolniczego znaczenia i nie była funkcjonalnie powiązana z częścią rolniczą majątku należącego R. W.. Nieruchomość ta, położona w bezpośrednim sąsiedztwie torów kolejowych, na terenach miejskich, w obszarze zwartych gruntów mieszkaniowo-usługowych, dzierżawiona podmiotom zewnętrznym, funkcjonowała w oderwaniu od majątku ziemskiego poprzednika prawnego wnioskodawczyń a wyraźne, przestrzenne i terytorialne oddzielenie parceli od części rolniczej powoduje, że nie może być uznana za nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust 1 lit. e) dekretu (vide wyrok NSA z 27 maja 2021r. I OSK 1642/19). Gospodarstwo rolne mogło funkcjonować bez działki położonej przy ul. [...] w [...], a działka bez gospodarstwa.
Stąd minister uznał, że określona w przepisach dekretu norma 50 ha nie została przekroczona, i nie byłaby przekroczona nawet w razie doliczenia do obszaru użytków rolnych, w rozumieniu jakie wynika z § 4 rozporządzenia, nieruchomości, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności rolniczej (drogi, rowy, siedlisko), a składały się na majątek R. W.. Majątek ten wg organu nie spełniał zatem przesłanek zawartych w art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu, umożliwiających jej nacjonalizację na cele reformy rolnej.
Skargi na ww decyzję złożyły dwa podmioty: Skarb Państwa - Prezydent Miasta [...] oraz Miasto [...] (dalej jako skarżący). Sprawy z ww skarg zostały połączone do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.
Miasto [...] i Skarb Państwa - Prezydent Miasta [...] zarzucili ministrowi:
I. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.
a) art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu poprzez przyjęcie, iż majątek ziemski "[...]" stanowiący dawniej własność R. W. nie spełniał normy obszarowej wskazanej w tym przepisie,
b) art. 2 ust. 2 dekretu poprzez jego nieuwzględnienie tj. pominięcie okoliczności, iż stan nieruchomości powinien być ustalony na dzień 1 września 1939 r., a później dokonane podziały zarówno prawne, jak i fizyczne są nieważne;
c) naruszenie art. 5 i art. 11 ustawy z dnia 18 kwietnia 1818 r. Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach, poprzez błędną interpretację ww. przepisów i przyjęcie, iż umowy sprzedaży, zawierane w latach 1928 - 1939 przez R. W., przenosiły na nabywców własność nieruchomości, nawet w sytuacji umów, które zostały ujawnione w księdze wieczystej poprzez zastrzeżenie, w sytuacji gdy jest to sprzeczne z obowiązującym prawem i tym samym działaniem contra legem;
d) naruszenie art. 30 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 22 kwietnia 1927 r. o rozbudowie miast (Dz. U. nr 42 poz. 372) poprzez nieuwzględnienie powyższego przepisu, który wyraźnie i jednoznacznie stwierdzał, iż podział nieruchomości położnych w granicach miast, nastąpić może tylko na podstawie planu podziału, zatwierdzonego przez magistrat, a umowy nie spełniające tego warunku nie mają mocy prawnej.
II. naruszenie prawa procesowego dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego tj.
art. 145 § 1 pkt 4 kpa gdyż w sprawie nie brały udziału wszystkie strony postępowania (bez swojej winy gdyż strony nie zostały zawiadomione o toczącym się postępowaniu) albowiem na dzień wydania decyzji także inne podmioty oprócz Gminy [...] i Skarbu Państwa posiadały tytuły prawne, do wymienionych w decyzji działek.
Skarżący zarzucili też organowi inne naruszenia przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
a) § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez przyjęcie, iż wymienione w zaskarżonej decyzji działki nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, w sytuacji, gdy ze stanu faktycznego i prawnego sprawy wynika przeciwstawna ocena oraz orzekanie jedynie o części przejętego majątku ziemskiego w sytuacji, gdy podstawą złożenia wniosku było niespełnianie przez ww. nieruchomość norm obszarowych;
b) naruszenie art. 75 § 1 kpa w związku z art. 77 kpa poprzez pominięcie (przemilczenie w uzasadnieniu do decyzji), przy ocenie sprawy, przyjętego jako dowód z dokumentu przed organem I instancji ekspertyzy historycznoprawnej z dnia 11 października 2021 r. sporządzonej przez dr hab. P. F. prof. UwB (postanowienie Wojewody [...] z dnia 3 listopada 2021 r. znak:WG.-I.7515.15.2018.AD), przy jednoczesnym przyjęciu w pełni stanowiska prawnego prof. dr. hab. J. P. i dr M.B. przedłożonego do akt sprawy przez odwołujące się, bez dopuszczenia tego dokumentu jako dowodu w sprawie;
c) naruszenie art. 77 § 1 kpa poprzez wskazanie, w uzasadnieniu do decyzji, tez lub ocen, które nie znajdują uzasadnienia w zebranym w sprawie materiale dowodowym, a które stały się przesłankami do wydania zaskarżonej decyzji,
d) naruszenia art. 107 kpa poprzez nie wskazanie w zaskarżonej decyzji podstawy prawnej wydanej decyzji; oraz wydanie decyzji w oparciu o nieaktualne dane z ewidencji gruntów, w tym ich błędne wskazanie;
e) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77, jak również art. 80 kpa poprzez ich błędne zastosowanie, tj. niepełne i nieścisłe dokonanie ustaleń faktycznych (w decyzji wymieniono działki, które nie istnieją) oraz niewłaściwą ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, a także nie rozważanie wszystkich okoliczności sprawy oraz art. 28 kpa, poprzez błędne jego zastosowanie, a w konsekwencji przyznanie statusu strony jedynie wnioskodawczyniom, Gminie [...] i Skarbowi Państwa, podczas gdy nieruchomości stanowiące przedmiot postępowania stanowią, w dużej mierze, własność osób fizycznych (analiza działek wskazanych w decyzji Ministra w załączeniu do skargi).
Mając na względzie powyższe skarżący Skarb Państwa i gmina Miasto [...] wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości, oraz zasądzenie od organu na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skargi nie zasługują na uwzględnienie. Uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych, mających wpływ na wynik sprawy, wad w postępowaniu administracyjnym (art. 145 § 1 pkt 1 ppsa), co w kontrolowanej sprawie nie miało miejsca.
Dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945 Nr 3 poz. 13; dalej jako dekret) został uchylony, pomimo to, jak wynika z uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10, a także uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r. sygn. akt III CZP 21/11 - w przedmiocie objęcia danej nieruchomości dyspozycją art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 grudnia 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nadal właściwe do orzekania w tego typu sprawach są organy administracji a podstawę prawną w tym zakresie stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U Nr 10 poz.51 ze zm.; dalej jako: rozporządzenie).
Stosownie do art. 2 ust.1 lit. e) dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Jak wskazał Sąd Najwyższy w przywołanej wyżej uchwale, zarówno § 5 rozporządzenia wykonawczego, jak i powołana w nim podstawa ustawowa w postaci art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej nadal powinny stanowić podstawę prawną do orzekania na drodze administracyjnej, czy w sprawach wątpliwych dana nieruchomość odpowiada zakresowi pojęcia nieruchomości ziemskiej we wskazanym przepisie tego dekretu. Trzeba jednak podkreślić, że ewentualne orzekanie na podstawie ww przepisu miało (i ma) miejsce jedynie w kwestiach związanych z zaprzeczeniem wystąpienia skutku, jaki z mocy dekretu następował w dacie jego wejścia w życie, tj. skutku w postaci przejścia prawa własności objętych jego normą nieruchomości na rzecz Państwa. Zarówno bowiem dekret "o reformie rolnej", jak i wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze nie zawierały uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit e) nieruchomości ziemskich, a w szczególności nie przewidywały wydawania w tym zakresie aktów o charakterze deklaratoryjnym. Przejście nieruchomości ziemskiej na własność Państwa następowało z mocy prawa, bez potwierdzania tego faktu w formie decyzji administracyjnej lecz co najwyżej nie mającego jej mocy zaświadczenia. Rozporządzenie w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. w § 6 przewiduje dopuszczalność złożenia wniosku o stwierdzenie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu a rozstrzygnięcie w tego typu sprawach następuje na podstawie § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej.
Rozpoznając w pierwszej kolejności zarzuty naruszenia art. 28 kpa i art. 145 § 1 pkt. 4 kpa, Sąd analizował kwestię interesu prawnego aktualnych właścicieli nieruchomości położonych na ponad 50 ha gruntów objętych wnioskiem złożonym w ramach § 5 rozporządzenia. Z uwagi na stricte historyczny charakter sprawy zarzut gminy i SP co do naruszenia art. 28 kpa w ocenie Sądu nie znajduje uzasadnienia gdyż sprawa nie dotyczy ani ich praw ani ich obowiązków. Prawa aktualnych właścicieli nieruchomości pozostają chronione rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych wyartykułowaną w art. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tj. Dz.U. z 2023r., poz. 1984, dalej ukwh). Trzeba podkreślić, że rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych jest samodzielną instytucją materialnego prawa cywilnego. Art. 5 ukwh ma charakter bezwzględnie obowiązujący, ex lege nadaje skuteczność czynności prawnej, która - w innych warunkach - byłaby nieważna. Przełamuje zatem ogólną zasadę prawa cywilnego, zgodnie z którą nie można przenieść więcej praw, niż się samemu posiada (nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet). Zasada rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych jest przy tym zasadą a nie domniemaniem niewzruszalnym. Nabycie prawa na podstawie rękojmi od właściciela wieczystoksięgowego ma charakter pochodny, a nie pierwotny, i w pełni chroni nabywcę dokonującego czynności prawnej z osobą ujawnioną w księdze, choćby jej prawo tam wpisane pozostawało w sprzeczności z rzeczywistym stanem prawnym. (Por. np. E. Gniewek, w: System prawa prywatnego, t. 3, s. 209, T. Czech, Księgi wieczyste i hipoteka. Komentarz, Lexisnexis 2014, por. wyrok SN z dnia 24 maja 2019 r. I CSK 238/18, LEX nr 2675033). Wobec tego pozycja prawna aktualnego właściciela (wieczystoksięgowego) na gruncie obowiązującego prawa a także na gruncie art. 20 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (Dz.U.1946.57.319) pozostaje w pełni chroniona. Oznacza to, że nawet wzruszenie aktu nacjonalizacji z mocą ex tunc czy, jak w sprawie niniejszej, ewentualne przyjęcie niepodpadania ww majątku R. W. pod przepisy dekretu PKWN - nie wywiera dla aktualnego właściciela żadnych negatywnych skutków. W wielu tego typu postępowaniach od daty "nacjonalizacji" nastąpił już wielokrotny obrót nieruchomością. Nie można więc przyjąć, że każdy właściciel nieruchomości wywodzący swe prawa od Skarbu Państwa legitymującego się tytułem własności na podstawie nacjonalizacji, której nieważność stwierdzono ex post np. ponad pół wieku czy siedem dekad później – powinien być stroną postępowania nadzorczego nad tą nacjonalizacją. Żaden aktualny właściciel nieruchomości (nie związany prawem materialnym ze stronami nacjonalizacji bądź z jej przedmiotem) nie ma tytułu (interesu prawnego) do podnoszenia jakichkolwiek zarzutów - ani w imieniu podmiotu znacjonalizowanego ani w imieniu Skarbu Państwa. Nacjonalizacja miała miejsce jedynie pomiędzy Skarbem Państwa a przejmowanym przedsiębiorstwem czy przejmowaną nieruchomością, a osoby trzecie (osoby fizyczne czy osoby prawne, w tym podmioty publicznoprawne) jako nie związane ani ze Skarbem Państwa ani z działalnością przedsiębiorstwa; czy jak w sprawie niniejszej z nieruchomością ziemską - nie mają podstaw materialnoprawnych do zgłaszania we własnym imieniu merytorycznych zarzutów: ani przeciwko, ani za nacjonalizacją. Dotyczy to tak postępowań zwykłych jak i postępowań nadzwyczajnych. Procesowy etap sprawy rozumiany jako zwykły etap postępowania czy etap kontrolny – nie zmienia w ocenie Sądu kręgu podmiotów legitymowanych na prawach strony.
Taka sama zależność występuje w procesie komunalizacji, gdzie jedynie uprawnieni w postępowaniu deklaratoryjnym pozostają Skarb Państwa i gmina; i wyjątkowo osoby, które wykażą, że w dacie mającej miejsce z mocy samego prawa komunalizacji miały prawa do nieruchomości nią objętej. Prowadzone w trybie przepisów ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych. Postępowanie komunalizacyjne ma charakter deklaratoryjny, podobnie jak orzeczenie zapadające w oparciu o § 5 rozporządzenia. Aby wykazać interes w postępowaniu nacjonalizacyjnym (tak zwykłym jak i nadzorczym) obok Skarbu Państwa i właściciela nacjonalizowanego przedsiębiorstwa czy nieruchomości, udział mogą brać jedynie podmioty, których prawa zostały naruszone orzeczeniem nacjonalizacyjnym, a więc przykładowo, jak w sprawie niniejszej - następcy prawni właściciela nieruchomości znacjonalizowanej przez dekret PKWN i Skarb Państwa. Prawa aktualnego właściciela nieruchomości nabytej od gminy, od Skarbu Państwa lub od innego podmiotu wywodzącego swój tytuł od Skarbu Państwa, tj. prawa do nieruchomości uprzednio wywłaszczonej na rzecz Skarbu Państwa (decyzją administracyjną, innym orzeczeniem czy z mocy prawa) w aktualnym stanie prawnym nie są zagrożone. Podmioty te nie łączy bowiem ze stronami wywłaszczenia, nacjonalizacji czy komunalizacji żaden stosunek prawny, a ich sytuacja prawna nie pozostaje w jakimkolwiek związku materialno prawnym ze stronami tego "przewłaszczenia". Źródłem szkody dla podmiotu bezprawnie znacjonalizowanego jest sam akt nacjonalizacji, a nie następne decyzje administracyjne czy czynności prawne o charakterze cywilnoprawnym (por. ww wyrok SN z dnia 24 maja 2019 r. I CSK 238/18, LEX nr 2675033). Stwierdzenie ex post nieważności aktu nacjonalizacji czy orzeczenie o niepodpadaniu pod nacjonalizację ustawową rodzi jedynie stosunek odszkodowawczy ze strony Skarbu Państwa. Ani gmina, która nabyła później nieruchomość (niezależnie od trybu, w jakim to miało miejsce) ani żaden inny podmiot prywatny czy publicznoprawny nie ponosi odpowiedzialności materialnoprawej (rzeczowej) za bezprawne przejęcie mienia przez Skarb Państwa w trybie przepisów dekretu. Żaden tego typu podmiot nie ma też obowiązku bronić w postępowaniu dotyczącym nacjonalizacji (np. w ramach postępowania z § 5 rozporządzenia) swojego prawa własności. Prawo to jest chronione ustawą - w ramach wyrażonej w art. 5 uksw zasady rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. Przede wszystkim, jak wskazano, kontrolowane orzeczenie ma charakter historyczny i wiąże się jedynie ewentualnie z odpowiedzialnością Skarbu Państwa za bezprawne przejęcie mienia. Nie znajduje zatem uzasadnienia teza, że każdy kto ma obecnie prawa do gruntu objętego nacjonalizacją powinien być stroną postępowania nacjonalizacyjnego (czy to zwykłego czy nadzorczego) – chyba że wykaże on istnienie konkretnej normy prawa materialnego potwierdzającej występowanie po jego stronie interesu prawnego rozumianego jako realne zagrożenie dla jego praw i obowiązków.
W kontrolowanej sprawie mamy do czynienia z nacjonalizacją ustawową. Dotyczy ona przejmowania majątków ziemskich na cele reformy rolnej z mocy prawa ponad 70 lat temu. Dekret PKWN dotyczył ogromnych majątków ziemskich. Przyjęcie koncepcji, że przepisy dekretu pomimo jego uchylenia, nadal mogą stanowić podstawę do merytorycznego orzekania, doprowadził do patologii rozstrzygania o reformie rolnej z pierwszej połowy XX wieku w kolejnych dekadach XXI wieku. Aktualnie, co trzeba zdecydowanie podkreślić – ani wnioskodawcy ani organy orzekające na etapie administracyjnym - nie mają możliwości ani instrumentów ustalenia (w ramach jednego postępowania) obecnych właścicieli wszystkich nieruchomości usytuowanych na gruntach przekraczających swą powierzchnią 50 ha. Nawet skarżący, a więc zarówno Skarb Państwa jak i gmina, – dysponując rejestrami publicznymi (np. ewidencją gruntów i budynków) nie wskazali w swoich skargach czyje konkretnie prawa w kontrolowanej sprawie zostały (ich zdaniem) naruszone przez pominięcie w toku postępowania.
Wreszcie, jeśli nawet przyjąć stanowisko przeciwne, mianowicie, że każdy właściciel nieruchomości wywodzącej się z pierwotnego majątku R. W. ma prawo wziąć udział w tym postępowaniu, to pominięcie któregokolwiek z nich stanowi przesłankę wznowieniową, której zgłoszenie wymaga wniosku uprawnionego (tj. pominiętego) a nie zarzutu tego podmiotu, który bierze udział w postępowaniu. Wynika to wprost z art. 145 § 1 pkt. 4 kpa w zw. z art. 147 kpa.
Pozostałe zarzuty skarg również nie zasługują na uwzględnienie. Nie doszło do naruszenia przepisów procedury wyartykułowanych w skardze. Postępowanie toczyło się kilkakrotnie, w sprawie sporządzono kilka opinii biegłych, analizowano stan prawny i stan faktyczny, a finalnie organ rzeczowo i wyczerpująco odniósł się do wszystkich dowodów zgromadzonych w sprawie i dokonał obszernej i merytorycznej ich oceny. Sąd podziela w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i nie znajduje podstaw do jej merytorycznego podważenia. Uzasadnienie szeroko traktuje o aspektach proceduralnych i podstawach materialno prawnych spornego rozstrzygnięcia. Sąd podziela w szczególności ustalenia co do tego, że w dacie wejścia w życie dekretu objęta księgą wieczystą nr [...] nieruchomość poprzednika wnioskodawców nie zawierała 50 ha użytków rolnych. Objęta osobną księgą wieczystą nieruchomość o powierzchni 0,4927 ha, położona w [...] przy ul. [...] nie miała charakteru rolnego, co wynika nie tylko z jej położenia, usytuowania, przeznaczenia, wykorzystywania, braku związku funkcjonalnego i prawnego z pozostałą częścią majątku, ale nade wszystko z osobnej księgi wieczystej. Logiczna i rzeczowa, poparta stosownymi tezami argumentacja ministra – nie została podważona w żadnej ze skarg. Nie można uznać w szczególności, że protokół przejęcia z 8 lipca 1959 r. wskazujący na to, że na ww nieruchomości znajdowało się 138 kur, 1 krowa, 3 cielaki ("młodzież do 6 miesięcy") dotyczy stanu sprzed 20-tu lat a więc z 1939r. Argumentem przesądzającym (negującym) nie może być też stanowisko skarżących, wg którego wydzierżawianie przed wojną ww nieruchomości osobom trzecim na fermę dla kur oznacza, że nieruchomość była wykorzystywana na cele rolnicze. Jak wynika z akt, w dwudziestoleciu międzywojennym była to nieruchomość zabudowana magazynami, położna przy torach, w granicach miasta [...], a następnie, wg dokumentów, od 2 listopada 1949r. była użytkowana przez Państwowe Zakłady Odzieżowe, przy czym zaznaczonym w protokole w tej dacie budynkom przypisano funkcje: magazyn, biuro albo szopa.
Skarżący zarzucili w szczególności, że jeśli chodzi o ww nieruchomość przy ul. [...], to w aktach brak jest dowodu na to, że:
działka ta nie stanowiła użytku rolnego;
nie miała znaczenia rolniczego z uwagi na lokalizację, powierzchnię i sposób wykorzystania (bo kwestia ta nie została zbadana);
nie była funkcjonalnie powiązana z częścią rolniczą majątku (chyba żeby uznać, iż o tym fakcie świadczy położenie w bezpośrednim sąsiedztwie torów kolejowych i na terenie miejskim);
funkcjonowała w oderwaniu od majątku ziemskiego R. W..
Odpierając ww zarzut Sąd stwierdza, że strony skarżące, a więc podmioty publicznoprawne dysponujące obszerną dokumentacją dotyczącą nieruchomości położonych w [...] również nie przedłożyły do akt jakiegokolwiek dowodu wskazującego na to, że :
- działka ta stanowiła "użytek rolny" tzn. by w jakiejkolwiek ewidencji przypisany był jej użytek rolny;
- miała znaczenie rolnicze z uwagi na lokalizację, powierzchnię i sposób wykorzystywania;
- była funkcjonalnie powiązana z częścią rolniczą majątku (zwłaszcza jeśli uznać, iż była położona w bezpośrednim sąsiedztwie torów kolejowych i na terenie miejskim);
- funkcjonowała w powiązaniu z majątkiem ziemskim R. W..
Samo negowanie stanowiska organu w zakresie ustalania stanu faktycznego sprzed ponad 7 dekad – w ocenie Sądu nie jest wystarczające do skutecznego podważenia poczynionych przez niego ustaleń.
Również Sąd nie znalazł argumentów do podważenia stanowiska organu w kwestii uznania za skuteczne dokonanych przez poprzednika wnioskodawczyń transakcji sprzedaży ze skutkiem zawieszającym. W obu skargach zarzucono, że większość umów sprzedaży zawartych notarialnie przez R. W. przed 1 września 1939 r. nie doprowadziła do założenia odrębnych ksiąg hipotecznych, lecz jedynie do wpisów o zawieszeniu aktów, dokonywanych w księdze hip. nr [...]. W tym zakresie w ocenie Sądu decydujące znaczenie mają nie tyle opinie sporządzone obecnie w sprawie, co ówczesne orzecznictwo Sądu Najwyższego obejmujące sporny okres czasu. Minister przywołał w tym zakresie szereg orzeczeń, których strona skarżąca nie zdołała podważyć. Kluczowy w ocenie Sądu jest wyrok Sądu Najwyższego z 8 stycznia 1926r. C. 296/22 (OSP 1927/VI/151), w którym zostało przesądzone, że pozahipoteczny nabywca nieruchomości, mającej urządzoną księgę wieczystą, ma prawo własności już od chwili uzyskania tytułu nabycia, zwłaszcza w stosunku do sprzedawcy i jego następców. Wbrew zarzutom skargi nie doszło zatem do naruszenia art. 5 i art. 11 ustawy z dnia 18 kwietnia 1818 r. Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach, tak jak i nie doszło do naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu – gdy chodzi o ocenę areału gruntu będącego własnością poprzednika wnioskodawczyń.
Zasadnie zatem przyjęto w sprawie, że sprzedane na przełomie lat 30-tych ubiegłego wieku działki (części nieruchomości objętej postępowaniem) nie wchodziły w skład nieruchomości R. W. w dacie kluczowej z punktu widzenia przepisów dekretu. Ponadto, jeśli chodzi o działki stricte drogowe, to niezasadnie organ przyjął, że obie nadal wchodziły w skład tego majątku, w szczególności gdy mowa o ulicy przylegającej do działek sprzedanych w ramach transakcji zawartej z K. K. 13 lutego 1933r. Wg ministra istnieje w niej zapis, że oprócz 5 działek po 0,09 ha każda, przedmiotem sprzedaży jest również "ulica przylegająca do tych działek", lecz w żadnej innej umowie przenoszącej własność z R. W. na kupującego lub obdarowanego, nie wskazano, aby grunt pod ulicami (później nazwanymi [...] i [...]) przechodził na nabywców. Stanowisko organu co do tego, że w późniejszych transakcjach ww droga przylegająca do spornych działek nie była przedmiotem sprzedaży (co oznacza, że była własnością R. W.) nie znajduje uzasadnienia, skoro już raz była przedmiotem sprzedaży. Nie mogła być zatem ponownie sprzedawana (nabywcom kolejnych działek), bo raz sprzedana nie stanowiła już własności poprzednika wnioskodawczyń. Zresztą sam podział ww gruntu na działki o pow. 0,0900 ha i ich rozdysponowanie – wskazuje na nierolniczy lecz stricte podmiejski ich charakter, na co wskazuje przywołany przez organ Plan podziału kolonii podmiejskich z 1929r.
Skarżący konsekwentnie podnoszą także, że organ niezasadnie ustalił datę istotną z punktu widzenia dekretu, na którą należało ustalić stan faktyczny nieruchomości. Podnoszą, że data 1 września 1939 r. wynika z nowelizacji dekretu (art. 2 ust. 2 dekretu wedle tekstu jednolitego Dz. U. 11945 nr 3 poz.13) który stanowił, że "nieważne są wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e), dokonane po dniu 1 września 1939 r.". W tym zakresie żadna ze stron skarżących nie podaje jednak jakie konkretnie transakcje dokonane po 1 września 1939r. (przy dokonanych przez organ skrupulatnych obliczeniach opisanych w stanie faktycznym) nie powinny być uwzględnione w sprawie, a zostały uwzględnione wbrew przepisom dekretu. Brak wskazania ww transakcji czyni niemożliwym ustosunkowanie się do ww zarzutu.
Bez wpływu na wynik sprawy pozostaje też, że część działek objętych zaskarżoną decyzją została w międzyczasie wtórnie podzielona na mniejsze części. Jak wskazano wyżej, kontrolowana decyzja ma charakter historyczny i stanowi w istocie prejudykat w sprawie odpowiedzialności Skarbu Państwa za niezasadną nacjonalizację mienia. Upływ ponad 7 dekad od wejścia w życie dekretu jednoznacznie stanowi, że nie może być mowy o czystej restytucji ww mienia, bo przy zastosowaniu przewidzianej w Kodeksie cywilnym instytucji zasiedzenia nieruchomości (tak przez Skarb Państwa czy następnie gminę bądź jakiekolwiek podmioty prywatne) wykluczony jest w zasadzie zwrot ww mienia w naturze. Stąd kwestia wtórnego podziału objętych postępowaniem działek czy dokonywany nimi w międzyczasie obrót – nie może mieć istotnego znaczenia w sprawie. Działki wymienione w zaskarżonej decyzji nie istniały w dacie wejścia w życie dekretu, bez znaczenia pozostaje więc ich współczesne oznaczenie skoro w sprawie istotne jest czy przejęta na rzecz reformy rolnej nieruchomość R. W. objęta kw nr [...] i nieruchomość miejska położona w [...] przy ul. [...] – podlegały pod działanie dekretu.
Podsumowując Sąd uznał, że organ - po przeprowadzonej starannej analizie zgromadzonego materiału dowodowego - prawidłowo stwierdził, że nieruchomość objęta księgą wieczystą nr [...] nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Podobnie, rozpatrywana z nią łącznie nieruchomość przy ul. [...] w [...]. Minister wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzył stan faktyczny sprawy oraz szczegółowo wyjaśnił motywy, jakimi kierował się przy jej rozstrzyganiu. Uzasadnił przy tym przekonująco swoje stanowisko - zyskując całkowitą aprobatę Sądu, zaś wydana decyzja zawiera niezbędne elementy, o jakich mowa w art. 107 § 1 kpa. Uzasadnienie spełnia kryteria z art. 107 § 3 kpa.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargi.