I SA/Wa 167/24

I SA/Wa 167/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-04-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Falkiewicz-Kluj /przewodniczący sprawozdawca/
Łukasz Trochym
Nina Beczek
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj (spr.), Sędziowie sędzia WSA Łukasz Trochym, asesor WSA Nina Beczek, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 28 listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 20 września 2023 r. nr [...].
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 28 listopada 2023r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] dalej "organ II instancji", na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (D.U. 2022. Poz. 2000), dalej "k.p.a.", utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 20 września 2023r. nr [...]. Decyzją tą odmówiono K. K. dalej "Skarżący", przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką A. K..
Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący.
Decyzją z 20 września 2023 r. Nr [...] Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], działając z upoważnienia Prezydenta Miasta [...], odmówiła przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką A. K..
Od tej decyzji odwołał się Skarżący.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając odwołanie wskazało, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej "u.ś.r." Zgodnie z art. 17 ust. 1 wskazanej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Natomiast w art. 17 ust. 5 ustawodawca wymienił przesłanki negatywne otrzymania tego świadczenia, zachodzące zarówno po stronie osoby sprawującej opiekę, jak i osoby wymagającej opieki. Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Organ I instancji wskazał, że nie została spełniona w niniejszej sprawie przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy, bowiem niepełnosprawność u matki Skarżącego powstała w 58 roku jej życia. Organ II instancji w tym zakresie wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13, w którym T.K. orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, nie wywołuje więc skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego. Powoduje jednak konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując wskazany wyżej sposób wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b ustawy organ II instancji stwierdził, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w odniesieniu do grupy opiekunów osób, wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny we wskazanym wyroku. Taka sytuacji zachodzi w niniejszej sprawie.
Co do pozostałych przesłanek uzasadniających przyznanie tego świadczenia, organ II instancji stwierdził, że syn A. K. jest osobą, na której - w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy i zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki. Okolicznością niesporną w sprawie jest także to, że Jego matka legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, ustalonym w orzeczeniu [...] Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 11 marca 2022 r. znak: [...] wydanym do dnia [...].03.2025 r. W orzeczeniu tym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od [...].12.2019 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...].02.2020 r. Z kolei w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia 12 stycznia 2023 r. Nr akt [...] wskazano, że Jego matka odwołującego jest niezdolna do samodzielnej egzystencji do 31.01.2026 r. Nie wystąpiła również negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, albowiem Jej mąż legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia [...].04.2024 r.
Kwestią sporną pozostaje natomiast ocena charakteru opieki sprawowanej faktycznie przez odwołującego nad matką i powód rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organ podkreślił, że musi to być opieka konieczna, stała i długotrwała i musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy zaprzestaniem pracy a koniecznością opieki nad osobę niepełnosprawną. Zwrócił uwagę, że sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. W grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W oświadczeniu z 18 sierpnia 2023 r. Skarżący wskazał, że jego mama jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymagającą stałej opieki i pomocy w samodzielnej egzystencji. Po przebytym [...] i [...] ma niedowład lewostronny oraz zaburzenia pamięci, sama się nie umyje i nie ubierze, wymaga kontroli przy tych czynnościach. W czerwcu 2023 r. zawiesił działalność gospodarczą, ponieważ stan zdrowia mamy się pogorszył. Wskazał, że podaje mamie leki, poza tym robi zakupy, sprząta mieszkanie, umawia wizyty lekarskie i zawozi na nie mamę. Jej mąż choruje na [...] - leczenie [...] oraz [...]. Jego ojciec jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i nie może opiekować się mamą. Skarżący oświadczył, że jest jedyną osobą, która może i chce opiekować się mamą. Nie jest w stanie podjąć zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze godzin, opiekuje się obojgiem rodziców, ponieważ jest ich jedynym dzieckiem.
Z ustaleń pracownika socjalnego dokonanych podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 8 września 2023 r. wynika, że Skarżący opiekuje się pełni nad matką opiekę osobiście w systemie całodobowym. Rano podaje mamie leki, pomaga podczas higieny osobistej, w ubieraniu, przygotowuje śniadanie. W ciągu dnia sprząta, pierze, prasuje, przyrządza posiłki (śniadania, obiady, kolacje), zawozi matkę na rehabilitację, wizyty lekarskie, do urzędów i załatwia różne sprawy. Matka Skarżącego nie posiada więcej dzieci, nie ma także innych osób, które mogłyby zająć się nią w takim zakresie. Aktualnie Skarżący nie pracuje, zamknął działalność gospodarczą w zakresie przewozu taksówką i ma czas, żeby zająć się matką w systemie całodobowym. Obecnie nie posiada żadnego dochodu, a jego rodzice otrzymują rentę i emeryturę w takiej samej wysokości - po 3100 zł miesięcznie. Jest kawalerem, nie ma dzieci i jest do dyspozycji matki praktycznie 24 godziny na dobę, tym bardziej że zamieszkuje u rodziców. Powyższe ustalenia potwierdził Skarżący przesłuchany w charakterze strony.
Ponadto, Skarżący zeznał, że mama nie jest pampersowana, samodzielnie korzysta z toalety, samodzielnie także spożywa posiłki i pije napoje oraz przyjmuje leki rano i wieczorem. Natomiast Skarżący dawkuje mamie leki, zakrapia krople do oczu wieczorem, pomaga mamie przy myciu, ubieraniu, przygotowuje posiłki (śniadania, obiady i kolacje). Mama aktualnie nie ma żadnej rehabilitacji, ostatnia miała miejsce rok temu. Jest pod opieką tylko neurologa w [...], wizyty są raz na pół roku, na które ją zawozi. Opisał w nich jak spędza cały dzień nad opieką nad mamą. Skarżący w 2010 r. ukończył technikum informatyczne. Po ukończeniu szkoły podjął pracę w firmie [...] w [...], pracował tam około roku. Następnie podjął pracę w firmie [...] w [...], gdzie pracował około 2 lata. Potem został zatrudniony w [...] w [...], pracował tam 4 lata. Na początku listopada 2017 roku wyjechał do Czech, został zatrudniony w firmie zajmującej się montażem autobusów, pracował tam do początku października 2019 roku. Po powrocie do Polski - 8 listopada 2019 roku otworzył własną działalność gospodarczą - działalność jednoosobowa w zakresie przewozu osób ([...]). Pracę wykonywał w porze nocnej od około godz. 22 do godz. 3-4 rano. Pierwszego kwietnia 2023 roku zawiesił działalność gospodarczą, natomiast 28 sierpnia 2023 roku zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, ponieważ chce się teraz starać o świadczenie pielęgnacyjne na mamę.
W ocenie Kolegium Odwoławczego materiał dowodowy sprawy wskazuje, że Skarżący wspiera swoją matkę w codziennym funkcjonowaniu i otacza swoją opieką, jednakże opieka przez niego sprawowana nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Świadczona przez niego opieka nad matką nie ma bowiem charakteru ciągłego, sprawowana jest o określonych porach. Skarżący pomaga mamie przy myciu, ubieraniu, dawkuje mamie leki, które ona samodzielnie przyjmuje rano i wieczorem, zakrapia mamie krople do oczu wieczorem, przygotowuje posiłki, wychodzi z mamą na spacer. Zdaniem Kolegium przedstawiony wykaz czynności opiekuńczych odnosi się do szeroko rozumianych tzw. czynności dnia codziennego. Takie obowiązki opiekuńcze, nie mogą być postrzegane i uznawane za czynności wymagające stałej, całodobowej dyspozycyjności odwołującego, warunkującej przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego. Opisane czynności przy właściwej organizacji dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej. Posiłki dla matki odwołujący może przygotowywać w tym samym czasie, w którym przygotowuje dla siebie. Pomocy przy myciu, które odbywa się zazwyczaj rano i wieczorem, Skarżący może udzielać przed lub po pracy. Ustalanie terminów wizyt lekarskich i towarzyszenie podczas tych wizyty to także czynność wykonywana sporadycznie - z zeznań Skarżącego wynika bowiem, że jego mama pozostaje tylko pod opieką lekarza neurologa, a wizyty odbywają się raz na pół roku, natomiast rehabilitacja miała miejsce rok temu. Leki mama sama przyjmuje dwa razy dziennie (rano i wieczorem), a Skarżący może je przygotować wcześniej, natomiast krople do oczu Skarżący zakrapia mamie około godz. 22. Co także istotne w niniejszej sprawie, mama Skarżącego jest osobą chodzącą, a zatem nie wymaga takiego wsparcia jak osoba obłożnie chora. Również analiza wskazanego przez Skarżącego harmonogramu dnia wskazuje, że dysponuje on czasem, który mógłby przeznaczyć na wykonywanie pracy, bowiem po udzieleniu mamie pomocy w porA.ch czynnościach aż do wieczora, czynności jakie wykonuje to towarzyszenie mamie w domu lub na spacerach. Materiał dowodowy sprawy nie wskazuje również, aby mama Skarżącego potrzebowała w związku ze swoimi schorzeniami nieustannej pomocy lub dozoru ze strony osoby drugiej. Przeciwnie, mama Skarżącego jest osobą chodzącą, samodzielnie spożywa posiłki, pije napoje, przyjmuje leki, korzysta z toalety. Z kolei pranie, sprzątanie, prasowanie, robienie zakupów są czynnościami, które mogą być przy odpowiedniej organizacji, wykonywane przed lub po pracy. Czynności te wpisują się w normalne działania związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Są one charakterystyczne dla większości osób, które są aktywne zawodowo, prowadzą gospodarstwo domowe i mają pod opieką osoby wymagające wsparcia, a nie legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności. W ocenie Kolegium zakres deklarowanych przez Skarżącego czynności opiekuńczych względem matki, obiektywny czas i sposób ich wykonywania nie wymagają ciągłej (całodziennej) obecności czy też nadzoru z jego strony.
Zdaniem Kolegium Odwoławczego z uwagi na zakres opieki nie można przyjąć, aby zachodził ścisły i bezpośredni związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia a zakresem sprawowanej przez odwołującego opieki. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że Skarżący swoją matką opiekuje się od grudnia 2019 roku, od kiedy jego mama przeszłą operację z powodu [...]. Jednocześnie Skarżący przez cały czas - także wówczas gdy mama przez półtora roku poddana była rehabilitacji ruchowej i logopedycznej, a jego tata już w tamtym czasie legitymował się znacznym stopniem niepełnosprawności, bowiem niepełnosprawność istnieje od [...].04.2019 r., a ustalony stopień niepełnosprawności od [...].03.2021 r. (orzeczenie [...] Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 14.04.2021 r. znak: [...]- łączył sprawowaną opiekę z prowadzeniem działalności gospodarczej w zakresie przewozu osób. Z akt sprawy nie wynika, zaś Skarżący tego nie wykazał, aby w ostatnim okresie czasu na tyle pogorszył się stan zdrowia jego matki, że nie było możliwe kontynuowanie zatrudnienia na dotychczasowych zasadach. Przedstawiony zakres sprawowanej przez odwołującego opieki nad matką nie wskazuje, aby stan zdrowia matki odwołującego na tyle się pogorszył, że niezbędnym była rezygnacja z pracy, co należy podkreślić wykonywanej w porze nocnej. Odwołujący zeznał bowiem (protokół z dnia 27 października 2023 r.), że pracę wykonywał od około godz. 22 do godz. 3-4 rano.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł Skarżący wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej i zwrot kosztów postępowania.
Zaskarżonej decyzji zarzucił:
naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię, tj. błędną wykładnię pojęcia "stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy", w sytuacji gdy dyspozycja ww. przepisu nie obejmuje opieki rozumianej jako wykonywanie czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych bez przerwy, tj. przez całą dobę, ale o pozostawanie do dyspozycji podopiecznego poprzez udzielanie pomocy oraz wykazywanie ciągłej gotowości jej niesienia,
1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez nieprzyznanie przewidzianego w nim świadczenia na rzecz Skarżącego, podczas gdy cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wnioskować, że w analizowanym przepisie chodzi o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną, tj. codziennie a nie nieprzerwanie, zaś opieka sprawowana przez Skarżącego spełnia wszystkie ww. kryteria,
2. naruszenie przepisów postępowania mającego wpływ na treść interpretacji, tj.:
- art. 138 § 1 k.p.a. poprzez jego błędne zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, w sytuacji gdy decyzja ta była wadliwa i nieprawidłowa, a nadto utrzymanie ww. decyzji w mocy w sytuacji, gdy organ II instancji oparł ją na zupełnie innych podstawach, tym samym wykraczając poza kontrolę odwoławczą skarżonej decyzji,
- art. 7, art. 8 § 1, art. 11, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie błędnej oraz wybiórczej oceny materiału dowodowego, niepopartej dostatecznym i przekonywującym uzasadnieniem zaskarżonej decyzji, w szczególności poprzez uznanie, że ze względu na zakres sprawowanej opieki nad matką przez Skarżącego nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy między niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką, a stan zdrowia i niepełnosprawność matki Skarżącego rzekomo nie pociąga za sobą konieczności zapewnienia jej codziennej opieki i pozostawania do jej ciągłej dyspozycji,
-dokonanie błędnych ustaleń stanu faktycznego i uznanie, że Skarżący z uwagi na zakres i rozmiar czynności jaki wykonuje opiekując się matką może podjąć zatrudnienie, w sytuacji gdy matka Skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do samodzielnej egzystencji, niesamodzielną w codziennym funkcjonowaniu, nie może zostawać sama, a zatem bezwzględnie wymaga całodobowej opieki innych osób, zaś Skarżący takową opiekę nad mamą bezspornie świadczy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.
Skarga jest zasadna.
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. Nr 2022, poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259), dalej jako: "ppsa", sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga jedynie w granicach danej sprawy, jak stanowi art. 134 § 1 ustawy ppsa przy czym stosownie do art. 135 ppsa Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Materialno-prawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych,których organ II instancji nawet nie powołał, co stanowi o naruszeniu art. 107 § 1 kpa.
Sąd w pełni podziela wywody SKO o zasadności przyjęcia, że data powstanie niepełnosprawności nie ma wpływu na możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W odniesieniu do kryterium określonego w art. 17 ust. 1b ustawy, tj. kryterium daty powstania niepełnosprawności, zauważyć trzeba, że w punkcie 2 sentencji wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (OTK-A 2014/9/10), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego brak zmiany przez ustawodawcę treści art. 17 ust. 1b ustawy zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu wniosków opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - wobec wynikającego z ww. wyroku z 21 października 2014 r. wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części art. 17 ustawy, która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2017 r., I OSK 2920/16, Lex nr 2324296, 2 czerwca 2017 r., I OSK 108/12, Lex nr 1260038 oraz 26 maja 2017 r., I OSK 128/16, Lex nr 2305184).
Zatem w odniesieniu do osób wymagających opieki przy dokonywaniu oceny spełnienia przesłanek do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie trzeciej sprawującej nad nimi opiekę nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności. Oceny spełnienia przesłanek do nabycia prawa do tego świadczenia należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Kwestią która jest natomiast istotna jest ocena czy Skarżący spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy tj. czy sprawuje stałą i długoterminową opiekę nad matką i czy fakt nie podejmowania pracy pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki.
Zdaniem Sądu, w tym aspekcie, organy naruszyły art. 7, 8, 77 § 1, 80 i w konsekwencji art. 107 § 1 i 3 k.p.a. gdyż nie oceniły w sposób prawidłowy stanu faktycznego sprawy, co jest niezbędne do oceny czy zostały spełnione przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.
Świadczenie pielęgnacyjne ma zapewnić osobie niepełnosprawnej możliwość sprawowania nad nią opieki w sposób nieprzerwany gdyż sama nie jest w stanie zadbać o swe interesy. Świadczenie to ma też zrekompensować osobie, która sprawuje opiekę nad taką osobą, fakt wycofania się z życia zawodowego. Warunkiem przyznania takiego świadczenia jest bowiem rezygnacja z dotychczasowej pracy. Na równi z rezygnacją z pracy ustawodawca traktuje niemożność jej podjęcia z uwagi na konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną.
Jak stanowi przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie przysługuje "jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Organ tymczasem nie ocenił w sposób prawidłowy dowodów zebranych w sprawie w kontekście spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w szczególności w aspekcie związku pomiędzy nie podejmowaniem pracy a konieczną opieką. Po drugie, ustaleń co do braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością opieki nad matką, organ II instancji dokonał wyłącznie na podstawie daty zaprzestania przez Skarżącego pracy, faktu, że praca była świadczona w nocy i charakteru czynności świadczonych na rzecz mamy. Tymczasem Skarżący wskazywał, że powodem zaprzestania pracy był pogarszający się stan zdrowia matki i konieczność całodziennego sprawowania opieki nad nią. Jak wynika z przeprowadzonego przez organ wywiadu, Skarżący sprawuje całodzienną opiekę nad matką (toaleta, ubieranie, przygotowywanie posiłków, planowanie i organizowanie wizyt lekarskich, spacery). Wykonuje także wszystkie czynności dnia codziennego związane z utrzymaniem domu (sprzątanie, gotowanie, prasowania itp.). Ponadto jego pomoc jest konieczna przy organizowaniu wizyt u lekarzy czy rehabilitacji lub badań.
Sąd nie podziela wywodów organu II instancji, że data zaprzestania pracy, co miało miejsce w kwietniu 2023 r., niejako "z automatu" przesądza o braku podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a rozmiar pomocy i charakter czynności życia codziennego, uzasadnia przyjęcie tezy o możliwości pogodzenia pracy z opieką.
Przy ocenie spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinna wystąpić sytuacja w której osoba opiekująca jest niezbędna osobie chorej w codziennym funkcjonowaniu, jest do jej ciągłej dyspozycji a osoba ta, z kolei, ze względu na swój stan zdrowia, nie może samodzielnie funkcjonować. Wbrew temu, co wywodzi organ, sam fakt, że matka Skarżącego sama je czy przyjmuje leki i nie jest pampersowana, nie powoduje, że taka opieka nie jest jej niezbędna. Organ w ogóle pominął stan zdrowia matki Skarżącego, którego charakter jest poważny i uzasadnia konieczność całodobowej opieki nad nią. Racjonalnie Skarżący tłumaczy, że początkowo próbował pogodzić pracę z opieką nad matką i dopiero gdy to nie było możliwe zrezygnował z niej. Jak wynika ze złożonego ze skargą zaświadczenia lekarza psychiatry, w jego ocenie, matka Skarżącego nie może zostawać sama i wymaga bezwzględnej, całodobowej opieki, tym bardziej, że ma zaburzenia pamięci z lękami i urojeniami - po [...] i niedowładzie lewostronnym.
Wszystkie te okoliczności wskazują, że Skarżący, jako jedyny istniejący opiekun, nie może zostawić mamy samej a w konsekwencji podjąć pracy, nawet w niepełnym rozmiarze jego czasu pracy.
Wyjaśnić należy w tym miejscu, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż to wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i nie może być traktowane jako zastępcze lub dodatkowe źródło dochodu. Ponieważ celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu, musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą (vide: wyrok WSA w Gdańsku z 21 lipca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 35/22). Wszak chodzi o to by osoba rezygnującą (niepodejmująca) z zatrudnienia w związku z wykonaniem ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania.
Z taką właśnie sytuacją, zdaniem Sądu, mamy do czynienia w tym przypadku. Sąd nie podzielił w tym zakresie stanowiska organu jakoby w sprawie nie zachodził związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącego, a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. W ocenie Sądu, biorąc pod uwagę stan matki Skarżącej, nie ma wątpliwości, że w sprawie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad matką. Niepełnosprawność matki Skarżącego jest wieloletnia, nacechowana potrzebą ciągłej opieki, co w konsekwencji doprowadziło do wydania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy przy tym wskazać, że niepełnosprawność datuje się od 2019 r. Oznacza to, że Skarżący już wtedy, choć zapewne w mniejszym stopniu niż aktualnie musiał sprawować opiekę nad swoją matką. Czynił to przez kolejne lata, godząc wówczas pracę zawodową z opieką nad matką. W sytuacji natomiast gdy Skarżący nie był w stanie dłużej pracować zawodowo z uwagi na zwiększony zakres czynności opiekuńczych nad chorą matką, zakończył prowadzoną działalność gospodarczą (co miało miejsce w kwietniu 2023 r. Organ pominął jednak w swoich ustaleniach okoliczność pogarszającego się stanu zdrowia matki Skarżącej i wynikające z tego zwiększające się obowiązki opiekuńcze. Skarżący natomiast zaoferował w tym zakresie obszerne i wyczerpujące wyjaśnienia oraz dowody (zaświadczenia lekarskie, przesłuchanie strony) tak aby organy czy Sąd mogły przyjąć, że tak właśnie było. Z kolei, Kolegium nie przedstawiło żadnych dowodów, które by przeczyły powyższemu. Natomiast faktyczne niepodejmowanie pracy przez Skarżącego (od 2023 r.) jako okoliczność ustalona na podstawie zebranego materiału dowodowego w postępowaniu administracyjnym, nie powinna zaważyć na negatywnej ocenie związku pomiędzy jej niepodejmowaniem a sprawowaniem opieki nad matką. Połączenie bowiem wskazanych wcześniej okoliczności daje obraz osoby (Skarżącego), która zaprzestała pracy w celu opieki nad niepełnosprawną matką. W tej sytuacji należy uznać, że wobec całkowitego braku samodzielności matki Skarżącego, w zaspokajaniu bieżących potrzeb życiowych, jej bieżącym funkcjonowaniu, w szczególności jej stan psychiczny, zakres sprawowanej opieki w sposób nie budzący wątpliwości wyklucza po jej stronie jakąkolwiek aktywność zawodową.
Zdaniem Sądu, błędnie zatem Kolegium uznało, że w realiach niniejszej sprawy nie ma bezpośredniego związku między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) przez Skarżącego, a sprawowaną opieką nad marką.
W świetle powyższego należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja Kolegium narusza przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. a organ II instancji art. 138 § 1 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji zasadny jest zarzut dokonania przez Kolegium błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. związany z rozumieniem przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu niniejszym wyroku oraz wykładnię przepisów u.ś.r., w szczególności art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. Prezydent będzie miał przy tym na uwadze, że zgodnie z brzmieniem art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w u.ś.r. w brzmieniu dotychczasowym (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, 658 i 852), do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Zdaniem Sądu, przepis art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym należy rozumieć w ten sposób, że w przypadku skutecznego złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne przed 1 stycznia 2024 r. (vide: art. 24 ust. 2 w zw. z art. 24a u.ś.r.), oraz spełnienia przed tą datą przez wnioskodawcę przesłanek do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, organ pomocowy rozpatrując ten wniosek po 1 stycznia 2024 r. winien wydać decyzję przyznającą to świadczenie, biorąc za podstawę wydanej w sprawie decyzji przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.
Przyjęcie odmiennej wykładni art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym w efekcie prowadziłoby do sytuacji, w której sądowa kontrola decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego byłaby jedynie iluzoryczna, skoro w przypadku uchylenia takiej decyzji przez sąd administracyjny, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy przez organ, osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne bez własnej winy byłaby tego świadczenia pozbawiona. Godziło by to w istocie w konstytucyjny standard wyrażony w art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 oraz w art. 78 Konstytucji RP, czyli prawo do sądu, którego wykładnia powinna uwzględniać również zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP). Z kolei, realizacja zasady szybkości postępowania, wyrażona w art. 7 p.p.s.a., nie może prowadzić do pozostawienia w obrocie decyzji sprzecznej w sposób oczywisty z porządkiem prawnym, jak też rażąco naruszającej interes strony postępowania. Natomiast w samym toku postępowania administracyjnego organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, mając na względzie także słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.).
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że skuteczne złożenie wniosku przez Skarżącego miało miejsce w dniu 18 sierpnia 2023 r. (vide: k. 1 akt sprawy). Mając natomiast na uwadze, że najpóźniej w dacie wydania decyzji przez Kolegium, czyli 28 listopada 2023 r., Skarżący spełnił przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego określone w przepisach u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., przy ponownym rozpatrzeniu sprawy obowiązkiem Prezydenta będzie pozytywne rozpatrzenie wniosku Skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jako że w dacie 31 grudnia 2023 r. prawo to Skarżącemu przysługiwało.
Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.