I SA/WA 1640/23

I SA/Wa 1640/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-03-22
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-08-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Kamil Kowalewski
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska
Marta Kołtun-Kulik /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.), Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Boniecka - Płaczkowska, asesor WSA Kamil Kowalewski, Protokolant referent Krzysztof Włoczkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2024 r. sprawy ze skargi P. D., K. D. i W. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 6 lipca 2023 r. nr GZ.rn.625.281.1.2019 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 6 lipca 2023 r., nr GZ.rn.625.281.1.2019, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej: "organ odwoławczy", "Minister") po rozpatrzeniu odwołania P. D., K. D. i W. D. (dalej: "skarżący") – utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej: "organ I instancji", "Wojewoda") z 24 września 2019 r., nr 3234/2019, w której orzeczono, że nieruchomość obejmująca działki ewidencyjne o numerach: [...] z obrębu [...][...], o powierzchni [...] ha, położona we wsi [...], gmina [...], powiat [...] podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (dalej: "dekret").
Decyzja Ministra została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.
Pismem z 7 lutego 2012 r., P. D.i W. D. wystąpili do Wojewody o uznanie, że nieruchomość stanowiąca obecnie działki [...] o powierzchni [...] ha, położona we wsi [...], gmina [...], powiat [...], nie podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu podali, że norma obszarowa, która określona została w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie została spełniona w przedmiotowej sprawie z uwagi na fakt, iż w skład majątku wchodził zespół dworsko-parkowy o pow. [....] ha oraz nieużytki o pow. [...] ha. Dalej wskazali, że dwór, który powstał w 1905-1906 r. był dwupiętrowy i przestał istnieć dopiero po II wojnie światowej. W ocenie wnioskodawców, dwór wraz z parkiem nie był funkcjonalnie powiązany z majątkiem ziemskim, ponieważ pełnił wyłącznie funkcję mieszkalną, a zarząd majątkiem odbywał się z odrębnej części majątku, w skład której wchodziły m. in. chlew, kuźnia, komórki i dwa czworaki.
Wojewoda decyzją z 28 listopada 2012 r., nr 916/C/12 stwierdził, że nieruchomość objęta wnioskiem podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Minister, decyzją z 26 października 2015 r., nr GZrn-057-626-287/14 uchylił ww. decyzję Wojewody z 28 listopada 2012 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. W uzasadnieniu wskazał na wadliwe określenie kręgu stron postępowania oraz wątpliwości co do prawidłowego położenia majątku, który jest przedmiotem wniosku.
Organ I instancji, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 5 kwietnia 2018 r., nr 1469/2018 orzekł o umorzeniu postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu stwierdził, że materiał dowodowy zebrany w sprawie nie daje podstaw do stwierdzenia ponad wszelką wątpliwość, że J. D. - z którego tytułu własności wnioskodawcy wywodzą swoje uprawnienie do udziału w niniejszym postępowaniu - był właścicielem przedmiotowej nieruchomości ziemskiej.
Organ odwoławczy decyzją z 12 lutego 2019 r., nr GZ.rn.625.140.2018 uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi I instancji. W uzasadnieniu wskazał, że zgromadzone w sprawie dokumenty potwierdzają, wbrew twierdzeniom Wojewody, że J. D. (w dniu przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej) był właścicielem przedmiotowego majątku.
Powołaną na wstępie decyzją z 24 września 2019 r., nr 3234/2019 Wojewoda orzekł, że nieruchomość obejmująca działki ewidencyjne o numerach:[...] z obrębu [...][...], o powierzchni [...] ha, położona we wsi [...], gmina [...], powiat [...], podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że mając na uwadze znajdujący się w aktach sprawy materiał dowodowy, nie stwierdzono dowodów na istnienie zespołu dworsko-parkowego oraz nieużytków o pow. [...] ha. Podkreślił, że dwa budynki wskazane w dokumencie "Szkic projektowanego podziału majątku [...]" nie zostały w żaden sposób oznaczone co do rodzaju. Natomiast w dokumentach postępowania dekretowego, który miał na celu wykonanie czynności przejęcia terenu, w tym, w protokołach Komisji klasyfikacyjno-szacunkowej powołanej w myśl § 2 Instrukcji Resortu Rolnictwa i Reform Rolnych z 4 grudnia 1944 r., brak jest zapisów potwierdzających istnienie dworu i parku, w dacie przejęcia nieruchomości ziemskiej [...] na cele reformy rolnej.
Od powyższej decyzji organu I instancji, skarżący wnieśli odwołanie.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi powołaną na wstępie decyzją z 6 lipca 2023 r., po rozpatrzeniu odwołania, utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z 24 września 2019 r.
Uzasadniając rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że w sprawie nie udało się odnaleźć protokołu z przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa. Kluczowymi dokumentami potwierdzającymi przejęcie majątku [...] są: pismo Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z 7 października 1946 r. stwierdzające, że nieruchomość ziemska [...], stanowiąca byłą własność J. D. jest przeznaczona na cele reformy rolnej; protokół w sprawie klasyfikacji i szacunku gruntów wchodzących w skład majątku [...] z 20 września 1945 r.; wykaz rozrachunkowy nabywców działek z rozparcelowanego majątku [...] z 5 maja 1946 r. oraz "Szkic projektowanego podziału majątku [...]", zatwierdzony przez Pełnomocnika Powiatowego dla Celów Reformy Rolnej w dniu 5 maja 1945 r. Z dwóch ostatnich dokumentów jednoznacznie wynika powierzchnia ogólna, która wynosiła [...] ha gruntów rolnych, które to zostały sklasyfikowane, oszacowane i podzielone zgodnie z przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister podniósł, że wymienione dokumenty, a w szczególności "Wykaz rozrachunkowy nabywców działek z rozparcelowanego majątku [...]" z 5 maja 1946 r. wskazuje jednoznacznie, że powierzchnia użytków przekraczała normę 50 ha użytków rolnych.
Dalej Minister stwierdził, że w toku postępowania odwoławczego otrzymano z Wojskowego Biura Historycznego w [...] skan fotografii lotniczej, który ukazuje obszar zabudowy majątku [....] (mapa wykonana została w 1950 r.). Na mapie widoczny jest jeden budynek i pojedyncze drzewa. Natomiast z mapy sporządzonej w 1931 r. i dostępnej na stronie Wojskowego Instytutu Geograficznego wynika, że w skład majątku [...] wchodziło kilka budynków, stanowiących jeden kompleks. Układ budynków został przedstawiony również na planie sytuacyjnym dołączonym do polisy ubezpieczeniowej z 20 października 1925 r. i wynika z niego, że w skład majątku [...] wchodził dwór, spichlerz, chlewy, stajnia, kuźnia, dwa czworaki oraz komórki. Wynika z niego także, że w niewielkiej odległości od dworu znajdowały się budynki gospodarcze, a dalej obok stawu była stajnia i kuźnia.
Minister odwołał się do pisma [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Delegatury w [...] z 28 października 2010 r., z którego wynika, że obszar obejmujący aktualne działki nr [....] oraz części działek nr [....] położonych w miejscowości [...], na podstawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego wsi [...], został objęty ochroną konserwatorską. Podstawę opracowania tego planu stanowiło "Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy [...], część II – kierunki zagospodarowania przestrzennego gminy [...]" opracowanego w 2001 r., w punkcie 1 "Obszary objęte lub wskazane do objęcia ochroną konserwatorską na podstawie ustaw szczegółowych". Natomiast poza informacją zawartą w studium brak jest materiałów dotyczących tego obszaru. Organ odwoławczy podkreślił, że objęcie nieruchomości ochroną konserwatora zabytków jest oparte na innych kryteriach niż przydatność rolna gruntu lub związek funkcjonalny części rolnej i rezydencjonalnej nieruchomości. Ochrona ta dotyczy obiektów starych, oryginalnych lub reprezentatywnych dla epoki, w tym typowo rolnych lub z innej przyczyny podlegających reformie rolnej. Przeznaczenie rolne lub powiązania funkcjonalne nie są badane przez konserwatorów zabytków, a zatem objęcie ochroną konserwatorską nie wyklucza podpadania nieruchomości pod reformę rolną.
Następnie, na podstawie zebranej w sprawie dokumentacji, organ odwoławczy stwierdził, że w dniu przejęcia na cele reformy rolnej, majątek ziemski [...] stanowił grunty rolne oraz obszar zabudowany i w jego skład wchodził dwór i budynki gospodarcze. Budynek dworu pełnił funkcje mieszkalne dla właściciela i jego rodziny, ale należy przyjąć, że nie była to jedyna funkcja jaką pełnił budynek. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie nie wynika, w którym budynku sprawowano zarząd i przechowywano niezbędną dokumentację. Na terenie majątku [...] nie było żadnego budynku o charakterze administracyjnym, a więc zarząd musiał odbywać się z dworu. Minister podkreślił, że zarządzanie majątkiem o pow. ponad [...] ha wymagało miejsca, w którym prowadzony był zarząd i przechowywane dokumenty. Na poparcie swoich organ odwoławczy twierdzeń przytoczył orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 lutego 2017 r., sygn. I OSK 955/15.
Minister, odnosząc się do oświadczenia T. K., w którym podano, że właściciel i jego rodzina mieszkali w murowanym dworze wokół którego znajdował się rozległy park ze stawem i starym drzewostanem stwierdził, że istnienie parku nie znajduje potwierdzenia z zgormadzonej w sprawie dokumentacji. Natomiast, kwestia jego istnienia nie jest znacząca dla rozstrzygnięcia sprawy. Organ odwoławczy wskazał, że część nieruchomości ziemskiej nazywana parkiem, w części majątku o typowo rolniczym charakterze, dzieliła los pozostałej znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej - na co zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 11 października 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1048/16.
Dalej organ odwoławczy wskazał, że nie można dokonać wyraźnego rozgraniczenia pomiędzy częścią dworską, a gospodarczą z uwagi na wspólny układ komunikacyjny, a także brak budynku administracyjnego. Z przeprowadzonego postępowania dowodowego nie wynikło, aby było wyraźne rozgraniczenie pomiędzy częścią dworską, a gospodarczą. Wokół dworu były urządzone i wzajemnie skomunikowane działki przydatne rolniczo oraz obiekty służące do zarządzania majątkiem lub do produkcji rolnej. Wobec tego Minister uwzględnił główny, dominujący charakter zespołu.
Odnosząc się do zarzutu skarżących odnośnie niewyczerpującego zebrania materiału dowodowego Minister wskazał, że w złożonym odwołaniu nie podano o jakie konkretnie dokumenty należałoby uzupełnić akta sprawy. Organ odwoławczy podkreślił, że w postępowaniu odwoławczym uzupełnił akta o ww. dokumenty i wskazał, że w sprawach prowadzonych w trybie § 5 rozporządzenia również na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, jeżeli wywodzi on z niego korzystne dla siebie skutki prawne. Odnośnie wyjaśnienia z jakiego powodu część obszaru objętego wnioskiem została objęta ochroną konserwatorską Minister podniósł, że brak jest materiałów dotyczących tego obszaru.
Jednocześnie Minister wyjaśnił, że w sprawie nie zaszła konieczność przesłuchania P. D. na okoliczność funkcjonowania omawianego majątku, ponieważ ten urodził się po II wojnie światowej (w 1965 r.) i nie może posiadać wiedzy na temat funkcjonowania omawianego majątku. Przeprowadzenie oględzin przedmiotowej nieruchomości również jest bezprzedmiotowe, ponieważ za pomocą oględzin można ustalić głównie aktualny stan nieruchomości, podczas gdy w sprawach z zakresu reformy rolnej istotna byłą przydatność gruntu do dnia 13 września 1944 r.
W konsekwencji organ odwoławczy wskazał, że Wojewoda prawidłowo uznał, że objęty wnioskiem majątek [...] podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 6 lipca 2023 r. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący, reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika. skarżący zarzucili:
1) Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 6 k.p.a. - zasady praworządności, art. 7 k.p.a. - zasady prawdy obiektywnej, art. 8 k.p.a. - zasady pogłębiania zaufania obywateli, art. 77 k.p.a. oraz zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli poprzez niedziałanie w granicach prawa, niestanie na straży praworządności, niepodejmowanie z urzędu oraz na wniosek skarżących wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli oraz nieprowadzenie postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania poprzez całkowite zaniechanie przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania dowodowego w niniejszej sprawie mimo złożonych przez stronę wniosków dowodowych i absolutną bierność organów administracyjnych w sprawie mimo konieczności jej załatwienia w zgodzie z przywołanymi powyżej zasadami;
2) naruszenie art. 6 k.p.a., tj. zasady praworządności oraz określonej w art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalonej przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjętej przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r., podpisanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r. (Dz. U. 1997 Nr 78 poz. 483) (dalej: Konstytucja) zasady legalizmu poprzez dowolne, wybiórcze stosowanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a przez to podejmowanie istotnych z punktu widzenia skarżących decyzji w sposób sprzeczny z przepisami prawa;
3) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., 78 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art. 85 § 1 k.p.a. w zw. z art. 136 § 1 k.p.a., mające wpływ na wydane w sprawie orzeczenie, polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie I i II instancji na mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie oraz nieprzeprowadzenie na żądanie strony lub z urzędu dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie oraz nie zlecenie przeprowadzenia tego postępowania organowi, który wydał decyzję w I instancji, i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym całkowite zaniechanie przeprowadzenia jakiegokolwiek postępowania dowodowego w niniejszej sprawie mimo złożonych przez stronę wniosków dowodowych i nieprzeprowadzenie dowodów z oględzin, przesłuchania skarżącego P. D., w sytuacji gdy jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem, a żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu należy uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy;
4) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 80 k.p.a., mające wpływ na wydane w sprawie orzeczenie, polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, zamiast oceny swobodnej, a przez to poczynienie nieprawidłowych ustaleń faktycznych wskazanych w dalszych zarzutach;
5) wskutek naruszeń z pkt 1-3 - błąd w ustaleniach faktycznych, mający wpływ na wydane w sprawie orzeczenie poprzez błędne ustalenie, że: brak jest dowodów wskazujących jednoznacznie, że zespół dworsko-pałacowy oraz nieużytki rolne nie podpadały pod przepisy dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku, w sytuacji gdy organy I i II instancji nie przeprowadził wystarczających dowodów w tej sprawie; w ocenie skarżącego są natomiast dowody wskazujące, że ww. zespół dworsko-pałacowy oraz nieużytki rolne nie podpadały pod przepisy dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.;
6) naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, w tym pojęcia "nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym", poprzez jego błędną wykładnię:
a) i przyjęcie, że przy ocenie realizacji wymogu obszarowego konieczne jest ustalenie wyodrębniania prawnego części pałacowo-parkowej oraz nieużytków rolnych i pominięciu, iż wyodrębnienie ma mieć nade wszystko charakter funkcjonalny,
b) uznanie, że przejęcie ziem w oparciu o przepis mogło obejmować także inne cele niż związane z działalnością rolniczą, a przy tym pominięcie w wykładni przepisu okoliczności, iż:
– mimo braku zdefiniowania ustawowego pojęcia "nieruchomości ziemskie", brak jest wystarczających przesłanek do uznania, iż obejmowało ono również te nieruchomości, których charakter, obszar, zabudowania i sposób użytkowania wskazywały, że nie mogły być wykorzystywane w działalności rolniczej w zakresie znacznie przekraczającym potrzeby rodziny właściciela,
– używając określenia "ziemskie" ustawodawca miał na względzie te nieruchomości, które miały charakter rolniczy, czyli mogą być wykorzystywane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, czy też sadowniczej,
– dla ustalenia, czy doszło do realizacji obszarowej niezbędne jest zbadanie faktów, co do realnego charakteru nieruchomości gruntowej, w tym wypadku wyłączeniu podlegają grunty klasyfikowane jako nieużytki rolne,
– to, że niekiedy, w ramach reformy rolnej przejmowano pałace, dwory (...) świadczy o tym, że dekret o przyprowadzeniu reformy rolnej był nierzadko pretekstem, a rzeczywiste cele działania ówczesnych władz były odległe od wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.;
co doprowadziło do błędnego uznania, iż zespół dworsko - pałacowy wraz z nieużytkami rolnymi nie istniał, a tym samym sprzecznego z faktami twierdzenia, iż objęte wnioskiem nieruchomości przejęte na własność SP realizowały wymogi obszarowe objęte wymogami art. 2 ust. 1 lit, e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W związku z powyższym skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, uchylenie decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego, a także o zobowiązanie organów do przeprowadzenia postępowania dowodowego oraz o przeprowadzenie rozprawy.
W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawili stanowisko na poparcie podniesionych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji oraz ustosunkowując się do zarzutów skargi.
Pismem z 15 marca 2024 r. uczestnik postępowania Skarb Państwa –Państwowe Gospodarstwo Leśne Nadleśnictwo [...], wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, ze zm., dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub jego wydania z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku natomiast uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę kontrolowanych przez Sąd decyzji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, którego treść przytoczył organ I instancji.
Podnieść należy, że aby nieruchomość mogła być przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, musiała spełniać kumulatywne następujące warunki:
– musiała to być nieruchomość ziemska,
– stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,
– spełniająca normy obszarowe o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,
– nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.
Istota sporu w sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości rozstrzygnięcia, czy nieruchomość obejmująca działki ewidencyjne o numerach: [...] z obrębu [...][...], o powierzchni [...] ha, położona we wsi [...], gmina [...], powiat [...], podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Wskazana nieruchomość została szczegółowo opisana, które to ustalenia oraz dokonaną ich ocenę prawną Sąd w pełni aprobuje i podziela.
Dekret nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". W związku z tym pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zastosowanie w tym zakresie wykładni celowościowej dodatkowo uzasadnia restrykcyjny charakter przepisów dekretu. Stanowisko takie wyraził także Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, wskazując, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu. W uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/99, która zachowuje swoją wartość i aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, przyjęto, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia wykonawczego z 1 marca 1945 r. jest więc zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest normatywnie zdefiniowane. Orzecznictwo sądów administracyjnych co do konieczności wykazania związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości rolnej jest utrwalone (por. wyroki NSA: z 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07, z 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z 18 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 662/13). Należy przy tym mieć na uwadze, że pojęcie związek funkcjonalny należy rozumieć jako wzajemną zależność, współzależność, zależność funkcjonalną, związek odpowiadający potrzebom, przydatność, użyteczność, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwieckiego t. I str. 783 Warszawa 1998 r.). W istocie więc ugruntowane w judykaturze pojęcie nie dotyczy metodologicznie związku funkcjonalnego (relacji jednostronnej zależności) lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku" (por. ostatnie wyroki NSA z 11 lipca 2023 r. I OSK 483/20, wyrok NSA z 8 lutego 2021 r. I OSK 553/19).
Przechodząc do oceny sprawy wskazać należy, że złożony w sprawie wniosek dotyczył oceny podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu majątku ziemskiego pn. [...], położonego w gminie [...], w powiecie [...]. W toku postępowania prawidłowo Minister wywiódł, że pomimo iż nie udało się odnaleźć protokołu z przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa w aktach sprawy znajdują się dokumenty (wskazane przez organ odwoławczy), w tym w szczególności "Wykaz rozrachunkowy nabywców działek z rozparcelowanego majątku [...]" z 5 maja 1946 r., które wskazują, że powierzchnia użytków przekraczała normę [...] ha użytków rolnych. W skład majątku wchodziły grunty rolne oraz tereny zabudowane. Tym samym, w omawianej sprawie nie zaistniała sytuacja, o której wspominają skarżący, że istniała część majątku (nieużytki), która podlegała wyłączeniu spod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, wobec tego nie spełniono norm obszarowych.
Jak wyżej wskazano, w dniu przejęcia na cele reformy rolnej, majątek [...] stanowił grunty rolne oraz obszar zabudowany. W skład tego majątku wchodził dwór i budynki gospodarcze. Budynek dworu pełnił funkcje mieszkalne dla rodziny właściciela. Sąd przychyla się do stanowiska organów, że nie była to wyłączna funkcja jaką pełnił ten budynek. Ze zgromadzonych dokumentów nie wynika wprawdzie, w którym z budynków sprawowano zarząd i w którym przechowywano niezbędną dokumentację, jednakże na terenie majątku [...] nie było żadnego budynku o charakterze administracyjnym. Słuszny jest więc wniosek organu odwoławczego, że powyższe wskazuje, iż zarząd ten musiał odbywać się z dworu gdyż zarządzanie majątkiem o pow. ponad [...] ha, wymagało miejsca z którego prowadzono zarząd i w którym przechowywane były niezbędne dokumenty.
Ponadto układ zabudowań i ich charakter (w tym położenie dworu oraz budynków folwarcznych blisko siebie), wspólny układ komunikacyjny a także brak budynku administracyjnego powoduje, że nie można dokonać wyraźnego rozgraniczenia pomiędzy częścią dworską a gospodarczą. Wokół dworu były urządzone i wzajemnie skomunikowane działki przydatne rolniczo oraz obiekty służące do zarządzania majątkiem lub do produkcji rolnej. Wobec niepodzielności wnioskowanego obszaru, Minister prawidłowo uwzględnił główny, dominujący charakter zespołu.
Odnosząc się do zarzutu skarżącego polegającego na niewyczerpującym zebraniu materiału dowodowego wskazać należy, że w postępowaniu odwoławczym uzupełniono akta sprawy o dokumenty przekazane przez Wojskowe Biuro Historyczne w [...] oraz przez Archiwum Akt Nowych w [...]. Minister prawidłowo wskazał, że w sprawach prowadzonych w trybie § 5 rozporządzenia, również na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, jeżeli wywodzi on z niego korzystne dla siebie skutki prawne. Tym bardziej, że sami skarżący w skardze wskazywali, że wbrew stanowisku organów są dowody wskazujące, że zespół dworsko-parkowy oraz nieużytki rolne nie podpadały pod działanie dekretu o reformie rolnej - w dalszej części skargi ich wprost nie powołując.
Co istotne także, prawidłowo Minister zakcentował, że postępowanie o wyłączenie nieruchomości spod reżimu reformy rolnej ustala stan na dzień 13 września 1944 r., tym samym środki dowodowe (na które zwracali uwagę skarżący) jak np. oględziny nieruchomości weryfikują głównie aktualne zagospodarowanie gruntu i nie są adekwatnym środkiem dowodowym w sprawach z zakresu reformy rolnej.
Wobec powyższego, ze wszystkich powyższych przyczyn nie został naruszony art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.
Niezasadne są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organy przepisów art. 7 k.p.a., 8 k.p.a., 77 § 1 k.p.a. i 80 k.p.a. Organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny w sprawie konieczny do wydania rozstrzygnięć, zgromadziły i prawidłowo oceniły dowody i wyjaśniły z jakich przyczyn uznały, że przedmiotowe działki podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.
W ocenie Sądu, Minister w sposób prawidłowy zebrał materiał dowodowy a następnie dokonał jego subsumpcji pod właściwą normę prawa materialnego. Sąd w całości podziela ustalenia organu i dokonaną przez organ ocenę prawną, przyjmując ją jak własną bez potrzeby szczegółowego jej powielania.
Tym samym organy nie dopuściły się naruszenia wskazanych w skardze przepisów w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego (art. 145 § 1 p.p.s.a.).
Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.