I SA/Wa 163/24

I SA/Wa 163/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-05-08
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-01-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Jolanta Dargas /przewodniczący/
Łukasz Trochym
Magdalena Durzyńska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Minister Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 30 ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas, Sędziowie sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.), sędzia WSA Łukasz Trochym, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2024 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 17 listopada 2023 r. nr DSZ-V.5321.1.1228.2.2022.MK w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2023 r. znak: [...] Minister Rodziny i Polityki Społecznej (dalej: minister/organ) utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2021 r. znak: [...], nr [...] w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W podstawie ww. decyzji minister wskazał art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 17 pkt 2 kpa w związku z art. 1 ust. 2 i 3, art. 23a i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 8 i 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (DZ. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.).
W uzasadnieniu organ podał, że ostateczną decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. znak: [...] nr [...] Wojewoda [...] przyznał A. W. dalej jako skarżąca) prawo do zasiłku rodzinnego na dzieci J. W. i M. W. w okresie od 1 maja 2018 r. do 31 maja 2018 r. Ponadto, ww. decyzją wojewoda odmówił przyznania prawa do zasiłku rodzinnego w okresie od 1 czerwca 2018 r. do 31 października 2018 r. na dwoje dzieci oraz prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolonego, jednorazowo na dziecko M. W..
W uzasadnieniu wojewoda wskazał, że w przedmiotowej sprawie, w zakresie rozpatrywanego wniosku, mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z aktywnością zawodową pana K. W. na terytorium Niemiec. Ponadto, organ I instancji wskazał, że w okresie od 1 maja 2018 r. krajem właściwym do wypłaty świadczeń jest Polska, w związku z czym Wojewoda [...] rozpatrzył wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego za wskazany okres w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ I instancji po przeliczeniu dochodu na członka rodziny ustalił, że w okresie od 1 maja 2018 r. do 31 maja 2018 r., zostało spełnione kryterium ustawowe do pobierania świadczeń rodzinnych w Polsce, natomiast w okresie od 1 czerwca 2018 r. do 31 października 2018 r. kryterium dochodowe określone w ustawie o świadczeniach rodzinnych uprawniające do przyznania świadczeń rodzinnych w Polsce nie zostało spełnione, tj. dochód rodziny był wyższy.
W konsekwencji organ za Wojewodą [...] uznał, że świadczenia rodzinne w kwocie 1195,00 zł wypłacone skarżącej w okresie od 1 maja 2018 r. do 31 października 2018 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty i wezwał skarżącą do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu minister powołał się na decyzję z dnia [...] listopada 2019 r. Wskazał ponadto, iż powyższe świadczenie rodzinne zostały przyznane skarżącej przez Wójta Gminy [...] decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] uchyloną następnie decyzją Wójta Gminy [...] z dnia [...] października 2019 r. w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Minister podał, że zgodnie z art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, prawo do świadczeń rodzinnych przysługuje m.in. obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Polski przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenie rodzinne, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Podał, że w myśl art. 23a ust. 2, 5 i 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w przypadku przebywania osoby uprawnionej do świadczeń rodzinnych lub członka rodziny tej osoby w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenia rodzinne lub po dniu jej wydania poza granicami Polski w państwie, o którym mowa w ust. 1 tej ustawy, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie maję zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa wyżej, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla decyzję przyznającą świadczenia rodzinne za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń rodzinnych w innym państwie członkowskim, w związku e stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Organ zaznaczył, że nie bada zasadności przyznania prawa do świadczeń rodzinnych, gdyż postępowanie w tym zakresie zostało zakończone ostateczną decyzją Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2019 r.
Dalej organ podał, że zgodnie z art. 23a ust. 9 ustawy wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Ponadto, że zgodnie z art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in.: świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania, a od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w art. ust. 2 pkt 1-3 i ww. ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty.
Minister wyjaśnił, że obowiązek zwrotu jest instytucją zapobiegającą pobieraniu świadczeń rodzinnych i świadczenia wychowawczego przez osoby nieuprawnione do nich, które w toku postępowania nie wykazały całego, istotnego dla sprawy stanu faktycznego, albo też zaniechały realizacji ciążącego na nich, jako uprawnionych, obowiązku informowania organu, o każdej zmianie okoliczności faktycznych mających wpływ na dalsze przysługiwanie świadczenia, a organ z urzędu nie wykrył tych zdarzeń ani w postępowaniu, ani też w ramach kontroli legalności pobierania świadczeń rodzinnych (por. A. Korcz - Maciejko i W. Maciejko, wyd. Beck 2009 r., Komentarz do ustawy o świadczeniach rodzinnych, s.455). Wskazał dalej, że pomimo stosownego pouczenia, we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego z dnia 29 sierpnia 2017 r. skarżąca oświadczyła, że żaden z członków rodziny nie przebywa poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Skarżąca, jak wskazano, została pouczona, iż w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych w szczególności, zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie.
Odnosząc się do odwołania, minister wskazał, że po ponownej weryfikacji prawa do świadczeń rodzinnych, organ rozpatrujący sprawę, odmówił skarżącej prawa do tego świadczenia a skoro świadczenie to zostało uprzednio wypłacone, wojewoda jest zobowiązany do dochodzenia powstałej w ten sposób należności. Minister wyjaśnił, że wg akt skarżąca w dniu 8 maja 2018 r. poinformowała organ wypłacający świadczenie o aktywności zawodowej męża na terytorium Niemiec, nie złożyła jednak prośby, o wstrzymanie wypłaty świadczeń. Ponadto świadczenie było wypłacane na podstawie pozostającej w obrocie prawnym decyzji przyznającej przedmiotowe świadczenia a organ wypłacający świadczenie nie jest zobowiązany do automatycznego wstrzymania jego wypłaty w sytuacji wystąpienia okoliczności powodujących zmianę uprawnienia. Jak podkreślił, decyzja o uchyleniu decyzji przyznającej sporne świadczenia została wydana przez Wójta Gminy [...] w dniu [...] października 2019 r. Wyjaśnił, że nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz podlega potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, oraz wypłacanego świadczenia wychowawczego, w myśl art. 30 ust. 6 i 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Minister pouczył, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zastosowanie powyższych ulg odbywa się na wniosek osoby zobowiązanej i pozostaje do uznania organu.
W skardze na ww. decyzję A. W. zarzuciła ministrowi, że decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa polegającym na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie wyrażającej się zwłaszcza w nieuwzględnieniu sytuacji życiowej, która uniemożliwia jej znalezienie pracy i zatrudnienie oraz brak wnikliwej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W ocenie skarżącej dochodzony zwrot wypłaconego w 2018 roku świadczenia z uwagi na upływ czasu - ponad trzy lata - nie podlega zwrotowi z uwagi na przepis art. 25 ust 4 i 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. A. W. zarzuciła, że wypełniając obowiązek wynikający z art. 25 ust 1 ustawy oświadczeniem z dnia 8 maja 2018 r. powiadomiła organ samorządowy o podjęciu przez jej męża K. W. zarobkowania na terenie Niemiec, w wyniku czego Wójt Gminy [...] pismem z dnia 9.05.2018 r. wystąpił do Wojewody [...] o ustalenie, czy w tej sytuacji mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z zarobkowaniem męża na terenie Niemiec. Stanowisko Wojewody [...], który stwierdził, że przepisy o koordynacji mają zastosowanie stało się podstawą do wszczęcia przez Wójta Gminy [...] postępowania, w trakcie którego zawiesił on wypłatę świadczeń rodzinnych, a następnie decyzją z dnia [...].10.2019 r. nr [...] uchylił własne rozstrzygnięcie przyznające świadczenia rodzinne. Wreszcie skarżąca zarzuciła, że organy nie sprawdziły, czy jej mąż pobierał świadczenia rodzinne w Niemczech a więc czy świadczenia były nienależnie pobrane.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Zwrócił uwagę, że skarżąca złożyła dwie prawie identyczne skargi, jedną w sprawie świadczeń wychowawczych a jedną w sprawie świadczeń rodzinnych. Obie sprawy były rozpoznawane na jednym terminie rozprawy (Vide akta sprawy I SA/Wa 162/24).
Sąd zważył co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych (DZ. U z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej jako ustawa) prawo do świadczeń rodzinnych przysługuje m.in. obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Polski przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenie rodzinne, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
W myśl art. 23a ust. 2, 5 i 6 ustawy, w przypadku przebywania osoby uprawnionej do świadczeń rodzinnych lub członka rodziny tej osoby w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenia rodzinne lub po dniu jej wydania poza granicami Polski w państwie, o którym mowa w ust. 1 tej ustawy, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie maję zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa wyżej, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla decyzję przyznającą świadczenia rodzinne za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń rodzinnych w innym państwie członkowskim, w związku e stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Zgodnie z art. 23a ust. 9 ustawy, wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 30 powołanej ustawy stosuje się odpowiednio. Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5 tej ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych od dnia spłaty.
Istotnie, z akt sprawy wynika, że skarżąca na bieżąco (w maju 2018 r.) poinformowała organy o sytuacji rodzinnej i o rozpoczęciu działalności zarobkowej męża na terenie Niemiec. Jednak w stanie prawnym sprawy nie ma to wpływu na jej wynik, gdyż uznanie pobranych świadczeń za nienależne w sytuacji gdy zachodzi system koordynacji zabezpieczenia społecznego w oparciu o art. 30 ust. 2 pkt. 3 ustawy, to nie kwestia wprowadzenia organu w błąd, zaniechania poinformowania czy też braku bieżącego informowania o aktualnej sytuacji rodzinnej. Okoliczność ta nie obciąża strony skarżącej. Istotny jest jedynie fakt pobierania świadczeń rodzinnych w sytuacji, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt. 3 ustawy. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że Wójt Gminy [...] już pismem z dnia 9.05.2018 r. wystąpił do Wojewody [...] o ustalenie, czy w tej sytuacji mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z zarobkowaniem męża skarżącej na terenie Niemiec. Organ gminy bezzwłocznie zatem podjął czynności po poinformowaniu go o zmianie sytuacji rodziny.
Jeśli chodzi o sformułowany w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego (przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych) to w realiach kontrolowanej sprawy pozostaje on chybiony.
Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:
1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania,
1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c,
2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,
3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne,
4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego,
5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.
Zdaniem Sądu w kontrolowanej sprawie zachodziła przesłanka do wydania decyzji o uznaniu świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane w oparciu o treść art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, co zasadnie podał organ. W sprawie nie ma sporu co do tego, że w okresie od czerwca do września 2018 r. mąż skarżącej pracował w Niemczech, a pierwotna decyzja Wójta Gminy [...] została uchylona osobną decyzją z dnia [...].10.2019 r. po tym jak wojewoda poinformował o występowaniu przesłanek do zastosowania systemu koordynacji zabezpieczenia społecznego. Tym niemniej w sprawie miały zastosowanie przepisy prawa polskiego z uwagi na aktywność skarżącej na terenie RP. W okresie od 1 maja 2018 r. krajem właściwym do wypłaty świadczeń była Polska, w związku z czym Wojewoda [...] rozpatrywał wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego za wskazany okres w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powodem dla którego wojewoda odmówił przyznania skarżącej świadczeń rodzinnych od 1 czerwca 2018 r. do 31 października 2018 r. było przekroczenie kryterium ustawowego do ich pobierania. Sąd jest związany decyzją Wójta Gminy [...] z 2019 r. uchylającą prawo do spornych świadczeń rodzinnych - w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego jak również związany jest negatywną decyzją wojewody zapadłą w tej sprawie. Przesłanka nienależnie pobranych świadczeń określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy pozostaje niezależna od woli strony, jej świadomości czy jej braku a także od oceny czy w sprawie doszło do świadomego bądź nieświadomego wprowadzenia organów administracji w błąd.
Niezasadny jest też zarzut naruszenia art. 25 ust. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, bowiem organy nie stosowany tych przepisów w kontrolowanej sprawie, a przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci organ stosował w sprawie prowadzonej pod sygn. akt I SA/Wa 162/24, natomiast w kontrolowanej sprawie zastosowanie znalazły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jednakże i te przepisy, tj. art. 30 ust. 5 ustawy – mówiące o przedawnieniu świadczeń rodzinnych – nie zostały naruszone. Zgodnie z brzmieniem art. 30 ust. 5 ww. ustawy (obowiązującego w dacie pobierania świadczeń) decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. W przedmiotowej sprawie od pobrania nienależnych świadczeń rodzinnych nie minęło 10 lat, zatem nie doszło do przedawnienia obowiązku ich zwrotu. Argumenty związane z terminem uiszczenia odsetek skarżąca może podnosić we wniosku o ich ewentualne umorzenie (czego Sąd na tym etapie sprawy nie przesądza). O prawie wnioskowania w tym zakresie skarżąca została pouczona przez ministra w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
W konsekwencji zarzuty skargi okazały się niezasadne. Bez wpływu na wynik sprawy pozostają też argumenty skarżącej, że organ nie sprawdził czy jej mąż faktycznie pobierał świadczenia na terenie Niemiec – gdyż zastosowanie miały przepisy prawa polskiego.
Skutkowało to oddaleniem skargi na podstawie art. 151 ppsa.