I SA/Wa 162/24

I SA/Wa 162/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-05-08
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-01-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Jolanta Dargas /przewodniczący/
Łukasz Trochym
Magdalena Durzyńska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Minister Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 1 ust. 2 i 3, 23a, 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 8 i 9
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas, Sędziowie sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.), sędzia WSA Łukasz Trochym, Protokolant starszy referent Aleksandra Cymerska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2024 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 17 listopada 2023 r. nr DSZ-V.5321.1.1228.1.2022.MK w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada znak: [...] Minister Rodziny i Polityki Społecznej (dalej: minister/organ) utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2021 r. znak: [...] nr [...] w sprawie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w okresie od 1 czerwca 2018 r. do 30 września 2018 r. W podstawie ww. decyzji minister wskazał art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 17 pkt 2 kpa w związku z art. 1 ust. 2 i 3, art. 16 i art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810, z późn. zm., dalej jako ustawa); i art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1981, z późn. zm.).
W uzasadnieniu organ podał, że ostateczną decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. znak: [...] nr [...] Wojewoda [...] odmówił A. W. (dalej jako skarżąca) prawa do świadczenia wychowawczego w okresie od 1 czerwca 2018 r. do 30 września 2018 r. na dziecko M. W. z uwagi na aktywność zawodową p. K. W. na terytorium Niemiec i zastosowanie przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wojewoda podał, że krajem pierwszeństwa do wypłaty świadczeń była Polska z uwagi na aktywność zawodową skarżącej na terytorium Polski, jednak z przekroczeniem progu dochodowego rodziny, co skutkowało przyjęciem, że skarżąca nie spełniała przesłanek ustawowych do przyznania świadczenia wychowawczego, na dziecko M. W. w okresie od 1 czerwca 2018 r. do 30 września 2018 r. W konsekwencji organ za Wojewodą [...] uznał, że świadczenie wychowawcze w kwocie 2 000,00 zł, wypłacone skarżącej za okres od 1 czerwca 2018 r. do 30 września 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty i wezwał ją do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu minister powołał się na decyzję z dnia [...] listopada 2019 r. Wskazał ponadto, iż powyższe świadczenie wychowawcze zostało przyznane skarżącej przez Wójta Gminy [...] decyzją z dnia [...] października 2017 r. nr [...] uchyloną następnie decyzją Wójta Gminy [...] z dnia [...] października 2019 r. w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Minister podał, że zgodnie z art. 1 ust. 1 i 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje m.in. obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Polski przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenie wychowawcze, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Podał, że w myśl art. 16 ust. 2 i ust. 6 ustawy w przypadku przebywania osoby, która złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, lub członka rodziny tej osoby w dniu przyznania świadczenia wychowawczego lub po tym dniu poza granicami Polski w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa wyżej, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla prawo do świadczenia wychowawczego za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń na rodzinę winnym państwie w związku ze stosowaniem przepisowo koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Organ zaznaczył, że nie bada zasadności odmowy prawa do świadczenia wychowawczego, gdyż postępowanie w tym zakresie zostało zakończone ostateczną decyzją Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2019r.
Dalej organ podał, że zgodnie z art. 16 ust. 10 ustawy wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Ponadto, że zgodnie z art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6, ust. 3 i ust. 9 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m.in.: świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia, a od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 2,3, 5 i 6 ww. ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego. Kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty.
Minister wyjaśnił, że obowiązek zwrotu jest instytucją zapobiegającą pobieraniu świadczeń rodzinnych i świadczenia wychowawczego przez osoby nieuprawnione do nich, które w toku postępowania nie wykazały całego, istotnego dla sprawy stanu faktycznego, albo też zaniechały realizacji ciążącego na nich, jako uprawnionych, obowiązku informowania organu, o każdej zmianie okoliczności faktycznych mających wpływ na dalsze przysługiwanie świadczenia, a organ z urzędu nie wykrył tych zdarzeń ani w postępowaniu, ani też w ramach kontroli legalności pobierania świadczeń rodzinnych (por. A. Korcz - Maciejko i W. Maciejko, wyd. Beck 2009 r., Komentarz do ustawy o świadczeniach rodzinnych, s.455). Wskazał dalej, że pomimo stosownego pouczenia, we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego z dnia 29 sierpnia 2017 r. skarżąca oświadczyła, że żaden z członków rodziny nie przebywa poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Skarżąca, jak wskazano, została pouczona, iż w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego w szczególności, zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie.
Odnosząc się do odwołania, minister wskazał, że po ponownej weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, organ rozpatrujący sprawę, odmówił skarżącej prawa do tego świadczenia a skoro świadczenie to zostało uprzednio wypłacone, wojewoda jest zobowiązany do dochodzenia powstałej w ten sposób należności. Minister wyjaśnił, że wg akt skarżąca w dniu 8 maja 2018 r. poinformowała organ wypłacający świadczenie o aktywności zawodowej męża na terytorium Niemiec, nie złożyła jednak prośby, o wstrzymanie wypłaty świadczeń. Ponadto świadczenie było wypłacane na podstawie pozostającej w obrocie prawnym decyzji przyznającej przedmiotowe świadczenia a organ wypłacający świadczenie nie jest zobowiązany do automatycznego wstrzymania jego wypłaty w sytuacji wystąpienia okoliczności powodujących zmianę uprawnienia. Jak podkreślił, decyzja o uchyleniu decyzji przyznającej sporne świadczenia została wydana przez Wójta Gminy [...] w dniu [...] października 2019 r.
Nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze podlega egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz podlega potrąceniu z wypłacanego świadczenia wychowawczego, świadczenia dobry start oraz ze świadczeń społecznych wypłacanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wypłacanego rodzinnego kapitału opiekuńczego i dofinansowania obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna, w myśl art. 25 ust. 7 i 8 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Minister pouczył, że zgodnie z art. 25 ust. 10 ustawy organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zastosowanie powyższych ulg odbywa się na wniosek osoby zobowiązanej i pozostaje do uznania organu. Wskazał ponadto, że zgodnie z art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r. poz. 1981, z późn. zm.), sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze realizowane w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego za okres do dnia 31 maja 2022 r. są rozpatrywane na podstawie przepisów sprzed nowelizacji ustawy.
W skardze na ww. decyzję A. W. zarzuciła ministrowi, że decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie wyrażającej się zwłaszcza w nie uwzględnieniu sytuacji życiowej, która uniemożliwia jej znalezienie pracy i zatrudnienie oraz brak wnikliwej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W ocenie skarżącej dochodzony zwrot wypłaconego w 2018 roku świadczenia z uwagi na upływ czasu - ponad trzy lata - nie podlega zwrotowi jako przedawnione z uwagi na przepis art. 25 ust 4 i 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. A. W. zarzuciła, że wypełniając obowiązek wynikający z art. 25 ust 1 ustawy oświadczeniem z dnia 8 maja 2018 r. powiadomiła organ samorządowy o podjęciu przez jej męża K. W. zarobkowania na terenie Niemiec, w wyniku czego Wójt Gminy [...] pismem z dnia 9.05.2018 r. wystąpił do Wojewody [...] o ustalenie, czy w tej sytuacji mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z zarobkowaniem męża na terenie Niemiec. Stanowisko Wojewody [...], który stwierdził, że przepisy o koordynacji mają zastosowanie stało się podstawą do wszczęcia przez Wójta Gminy [...] postępowania, w trakcie którego zawiesił on wypłatę świadczeń rodzinnych, a następnie decyzją z dnia [...].10.2019 r. nr [...] uchylił własne rozstrzygnięcie przyznające świadczenia rodzinne. Wreszcie skarżąca zarzuciła, że organy nie sprawdziły, czy jej mąż pobierał świadczenia rodzinne w Niemczech a więc czy świadczenia były nienależnie pobrane.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Zwrócił uwagę, że skarżąca złożyła dwie prawie identyczne skargi, jedną w sprawie świadczeń wychowawczych a jedną w sprawie świadczeń rodzinnych. Sprawy były rozpoznawane na jednym terminie (Vide I SA/Wa 163/24).
Sąd zważył co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do przepisów art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2024r., poz. 421, dalej jako ustawa), prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje m.in. obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Polski przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenie wychowawcze, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. W myśl art. 16 ust. 2 i 6 ustawy, w przypadku przebywania osoby, która złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, lub członka rodziny tej osoby w dniu przyznania świadczenia wychowawczego lub po tym dniu poza granicami Polski w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa wyżej, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla prawo do świadczenia wychowawczego za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Zgodnie z art. 16 ust. 10 ustawy (w poprzednim brzmieniu) wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 25 powołanej ustawy stosuje się odpowiednio. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6 ww. ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty.
Istotnie, z akt sprawy wynika, że skarżąca na bieżąco (w maju 2018 r.) poinformowała organy o sytuacji rodzinnej i o rozpoczęciu działalności zarobkowej męża na terenie Niemiec. Jednak w stanie prawnym sprawy nie ma to wpływu na jej wynik, gdyż uznanie pobranych świadczeń za nienależne zostało oparte na ostatecznej decyzji Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2019 r. i na podstawie art. 25 ust. 2 pkt. 1 ustawy. W niniejszej sprawie nie występuje kwestia wprowadzenia organu w błąd, zaniechania poinformowania czy też braku bieżącego informowania o aktualnej sytuacji rodzinnej. Istotny jest jedynie fakt pobierania świadczenia rodzinnego (tu wychowawczego) w sytuacji, gdy prawo to nie przysługiwało z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego. Z akt jednoznacznie wynika, że Wójt Gminy [...] już pismem z dnia 9.05.2018 r. wystąpił do Wojewody [...] o ustalenie, czy w tej sytuacji mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z zarobkowaniem męża na terenie Niemiec. Organ gminy bezzwłocznie zatem podjął czynności po poinformowaniu go o zmianie sytuacji rodzinnej skarżącej. Wojewoda wydał decyzje merytoryczną przyjmując, że właściwe w sprawie jest prawo polskie, jednak świadczenie na pierwsze dziecko nie było należne.
Jeśli chodzi o sformułowany w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego, to w realiach kontrolowanej sprawy pozostaje on chybiony. Organ nie stosował w niniejszej sprawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych lecz przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ustawa ta zawiera osobny katalog przesłanek uznania świadczeń wychowawczych za nienależnie pobrane. W 2018 r., a więc w dacie pobierania spornych świadczeń, ustawa stanowiła w art. 25 ust. 2, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się:
1) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania;
2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie;
3) świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze;
4) świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego;
5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję.
(...). Wg ówczesnej treści art. 25 ust. 6 ustawy, decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Przywołany przez ministra punkt 1 art. 25 ust. 2 ustawy ma zastosowanie w tej sprawie, z uwagi na to, że świadczenie wychowawcze w ramach systemu koordynacji zabezpieczenia społecznego zostało wypłacone (na podstawie decyzji wójta) choć wg organu właściwego (wojewody) nie było należne. W sprawie nie ma sporu co do tego, że w okresie od czerwca do września 2018 r. mąż skarżącej pracował w Niemczech, a pierwotna decyzja Wójta Gminy [...] została uchylona decyzją z dnia [...].10.2019 r. nr [...] po tym jak wojewoda poinformował o występowaniu przesłanek do zastosowania systemu koordynacji zabezpieczenia społecznego. Sąd jest związany decyzją Wójta Gminy [...] z 2019 r. uchylającą prawo do spornych świadczeń wychowawczych - w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Sąd jest związany także odmowną decyzją wojewody – jako organu właściwego w sprawie. Wojewoda przyjął, że skarżąca przekroczyła próg dochodowy uprawniający do świadczenia wychowawczego. Przesłanka nienależnie pobranych świadczeń określona w art. 25 ust. 2 pkt. 1 ustawy pozostaje niezależna od woli strony, jej świadomości czy jej braku a także od oceny czy w sprawie doszło do świadomego bądź nieświadomego wprowadzenia organów administracji w błąd; jest to przesłanka obiektywna.
Niezasadny jest też zarzut naruszenia art. 25 ust. 6 ustawy. Przepis w brzmieniu "Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata" został "dodany" do art. 25 ustawą z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r. poz. 1981, dalej "ustawa nowelizująca"), na co zwrócił uwagę minister. W zakresie ww. nowelizacji ustawodawca wskazał również wprost, że sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze, przyznane odpowiednio przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast lub starostów są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych. Z brzmienia art. 20 ust. 2 ustawy nowelizującej wynika zatem, że do sprawy dotyczącej nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, przyznanego przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta lub starostę stosuje się przepisy dotychczasowe. Oznacza to, że w sprawie zastosowanie miał art. 25 ust. 6 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2021 r., zgodnie z którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 10 lat.
I wreszcie, kwestia terminu procedowania w sprawie nie ma znaczenia dla legalności decyzji, ustawodawca dopuścił 10-letni termin "przedawnienia", argumenty związane z terminem uiszczenia odsetek skarżąca może podnosić we wniosku o ich ewentualne umorzenie (czego Sąd nie przesądza). O prawie wnioskowania w tym zakresie skarżąca została pouczona przez ministra w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Skutkowało to oddaleniem skargi na podstawie art. 151 ppsa.