I SA/Wa 159/19

I SA/Wa 159/19 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-10-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-01-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Elżbieta Lenart /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Przejęcie mienia
Sygn. powiązane
I OSK 1096/21 - Wyrok NSA z 2023-02-08
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 151, art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Lenart (spr.), Sędziowie sędzia WSA Joanna Skiba, sędzia WSA Przemysław Żmich, Protokolant specjalista Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2019 r. sprawy ze skargi M. O. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] listopada 2018 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania M. O., J. D. i G. H., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] października 2016 r., nr [...], stwierdzającą, że nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy, położona w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], woj. [...], oznaczona według ewidencji gruntów i budynków jako działka nr [...], o powierzchni [...] ha, stanowiąca część majątku ziemskiego pn. "[...] " - podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z [...] czerwca 2007 r., uzupełnionym pismem z 7 sierpnia 2007 r., M. O. w imieniu własnym oraz G. H. i J. D., wystąpiła o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość położona w obrębie [...], gm. [...], stanowiąca część zespołu dworsko-parkowego dawnego majątku [...], oznaczona w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o pow. [...] ha - nie podlegała przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3. poz. 13 ze zm.), dalej jako "dekret".
Po rozpatrzeniu wniosku Wojewoda [...] decyzją z [...] listopada 2009 r., nr [...], stwierdził, że nieruchomość stanowiąca część zespołu dworsko-parkowego dawnego majątku [...], składająca się z działki nr [...] o pow. [...] ha - nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Na skutek rozpatrzenia odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją
z [...] czerwca 2010 r., nr [...], uchylił w całości zaskarżoną decyzję Wojewody [...] i umorzył postępowanie przed organem wojewódzkim - powołując się w uzasadnieniu na postanowienie Trybunały Konstytucyjnego z 1 marca 2010 r., sygn. akt P 107/08, wskazujące, że przepisy dotyczące reformy rolnej mogły być stosowane jedynie do 1958 r.
Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 1 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 73/11, uchylił powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z uwagi na fakt, że Naczelny Sąd Administracyjny uchwałą
z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10 uznał, że przepisy dekretu o reformie rolnej mogą stanowić podstawę do orzekania.
Ponownie rozpatrując sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] sierpnia 2012 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] listopada 2009 r.
Natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 9 sierpnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2191/12, oddalił skargę Gminy [...] na ww. decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2012 r.
Na skutek rozpoznania skargi kasacyjnej Gminy [...], Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 2 września 2015 r., sygn. akt I OSK 3077/13, uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 sierpnia 2013 r., decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2012 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z [...] listopada 2009 r., nr [...]
Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wskazał, że zakwestionowana decyzja nie została oparta na właściwie zgromadzonym i przeanalizowanym materialne dowodowym. Zwrócił uwagę, iż w sprawie nie zostały ustalone w sposób jednoznaczny funkcje poszczególnych budynków, a przede wszystkim rządcówki znajdującej się na działce nr [...]. Wskazał też, że podstawą ustalenia jakie funkcje spełniały budynki posadowione na spornej nieruchomości powinien być opis majątku dokonany w dniu [...] września 1944 r. z udziałem samego właściciela S. O., plan majątku, oględziny, a przede wszystkim oświadczenie właściciela, a nie pochodzące z lat 80-tych materiały z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...], tj. "Plan założenia dworsko-ogrodowego w [...]".
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z opisu majątku nie wynika, żeby w ogóle na terenie majątku znajdował się budynek pełniący funkcję rządcówki. Zarówno bowiem czworaki, ośmioraki i dom drewniany pełniły funkcje mieszkalne dla licznej służby folwarcznej. Poza tym zabudowania dworskie i pozostałe budynki pełniły funkcje związane z produkcją rolną. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił też uwagę, że w opisie tym znajduje się oświadczenie właściciela S. O., iż gospodarstwo także w okresie okupacji było prowadzone przez niego osobiście. Majątek ten nie miał więc zarządcy. Dokument ten nie został poddany analizie przez organ. Sąd podniósł również, że organ nie oparł się na oświadczeniu wnioskodawcy M. O. co do miejsca, w którym prowadzony był zarząd majątkiem, ale na jej stanowisku prezentowanym w piśmie skierowanym do organu.
Ponownie rozpatrując sprawę Wojewoda [...] decyzją z [...] października 2016 r., nr [...], stwierdził, że nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy, położona w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], woj. [...], oznaczona według ewidencji gruntów i budynków jako działka nr [...], o powierzchni [...] ha, stanowiąca część majątku ziemskiego pn. "[...]" - podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W uzasadnieniu decyzji Wojewoda wskazał, że według ostatniego wpisu
w księdze hipotecznej pn. "[...]", w dniu wejścia w życie dekretu, tj. w dniu 13 września 1944 r., właścicielem dóbr w niej uregulowanych był S. O. (dział II księgi hipotecznej).
Wnioskodawcy w celu wykazania swojego następstwa prawnego po byłym właścicielu majątku ziemskiego "[...] " przedłożyli:
a) prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] maja 2000 r., sygn. akt [...] Ns [...] z którego wynika, że spadek po zmarłym w dniu [...] kwietnia
1970 r. S.O. nabyli: żona W. O. i córki: M.O., J.D. z d. O. i G.H. z d. O., w udziale po 1/4 części.
b) prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lipca 2002 r., sygn. akt [...] Ns [...], z którego wynika, że spadek po zmarłej w dniu [...] lipca
2000 r. W. O. nabyły córki: M.O., J.D. z d. O. i G.H. z d. O., w udziale po 1/3 części.
W związku z powyższym Wojewoda ustalił, że stronami postępowania są: M. O., J. D., G.H., Gmina [...] oraz Starosta [...] reprezentujący Skarb Państwa.
Organ wskazał, iż przedmiotowa nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Podstawą wpisu własności Skarbu Państwa do księgi wieczystej było zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z [...] listopada 1946 r., [...], stwierdzające, że nieruchomość ziemska uregulowana w księdze hipotecznej pn. "[...]", położona w powiecie [...], woj. [...], o obszarze [...] ha [...] m2, stanowiąca własność S.O., jest przeznaczona w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. na cele reformy rolnej..
Podkreślił, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2 września 2015 r., sygn. akt I OSK 3077/13 zaznaczył, iż: "ugruntowane jest stanowisko, że rezydencja właścicieli nieruchomości, co do zasady, nie podpadała pod przepis dekretu o reformie rolnej, jako nie służąca jego celom chyba, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy dworem a majątkiem ziemskim. Ten związek mógł istnieć m. in. w sytuacji, gdy rezydencja nie pełniła tylko funkcji mieszkalnych, ale również stanowiła centrum zarządcze i gospodarcze majątku ziemskiego".
Zatem zasadnym jest ustalenie funkcji poszczególnych budynków, a przede wszystkim "rządcówki" znajdującej się na działce nr [...].
Wojewoda stwierdził, że z treści opisu majątku z 11 września 1944 r., stanowiącego własność S. O. wynika, iż powierzchnia całkowita przejętej nieruchomości wynosiła [...] ha, w tym: pod zabudowaniami i podwórzami -[...] ha, pod sadem i ogrodem - [...] ha, pod parkiem - [...] ha, gruntów ornych -[...] ha, łąk - [...] ha, pastwisk - [...] ha, lasów - [...] ha, wody - [...] ha, oraz drogi i rowy - [...] ha. Na cele reformy rolnej przejęto również zabudowania: dom mieszkalny, piętrowy murowany, kryty blachą, 11-to pokojowy zamieszkały przez właściciela, murowany parterowy ośmiorak, murowany czworak, dom drewniany o 3 pokojach, czworak drewniany, murowany, piętrowy spichlerz, drewnianą stodołę, murowaną stajnię, stajnię roboczą, stajnię roboczą i owczarnię drewnianą, murowaną oborę, stelmarnię i szopę. Ponadto przejęto inwentarz żywy i martwy oraz narzędzia rolnicze.
Analiza zebranego materiału dowodowego wskazuje na zróżnicowaną powierzchnię przedmiotowej nieruchomości. W dacie wejścia w życie dekretu, tj. w dniu 13 września 1944 r., powierzchnia ogólna nieruchomości ziemskiej wynosiła [...] ha [...] m2, czego potwierdzeniem jest również akt opisu majątku sporządzony w dniu [...] września 1944 r., rejestr pomiarowy majątku [...] sporządzony w 1946 r., szkic gruntów rozparcelowanego majątku państwowego [...]. Z kolei w dziale II księgi hipotecznej "[...]" widnieje wpis, że dobra ziemskie "[...]", o powierzchni [...] ha [...] m2, w trybie dekretu o reformie rolnej, przeszły na własność Skarbu Państwa.
Zdaniem Wojewody bezspornym jest, że przesłanka obszarowa nieruchomości została spełniona, a rozbieżności w powierzchni majątku są potwierdzeniem przedwojennej parcelacji majątku, jak również wystawienia majątku na sprzedaż w drodze licytacji, która z uwagi na wybuch wojny nie doszła do skutku. Wpis dokonany w dziale II księgi hipotecznej jest jedynym wiarygodnym dokumentem potwierdzającym przejście ww. nieruchomości o powierzchni[...] ha [...] m2 na Skarb Państwa.
Ustalenie powyższe potwierdzają również: zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] listopada 1946 r., [...] oraz pismo Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] do Sądu Okręgowego w [...] Wydziału Zamiejscowego w [...] z [...] listopada 1946 r., [...].
W dalszej części uzasadnienia Wojewoda wskazał, że w wyniku przeprowadzonych w dniu [...] maja 2016 r. oględzin nieruchomości ustalono, iż zespół dworsko-parkowy znajduje się na działce nr [...] o powierzchni [...] ha.
Stanowi on część dawnej działki nr [...] o powierzchni [...] ha, oznaczonej na szkicu gruntów rozparcelowanego majątku państwowego [...], jak również w wykazie rozrachunkowym nabywców działek z rozparcelowanego majątku państwowego [...], gm. [...], pow. [...], zatwierdzonego orzeczeniem Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] grudnia 1946 r., pod pozycją nr [...] jako "ośrodek majątku" (co wynika również z pisma Starosty [...] z [...] listopada 2007 r., nr [...]).
Usytuowany jest on w zachodniej części miejscowości [...], przy asfaltowej drodze prowadzącej z [...] i [...] do wsi [...]. W północnej części parku usytuowany jest murowany z cegły dwór, wzniesiony w XVII wieku, o charakterze obronnym, na planie prostokąta, z dwoma pięciobocznymi alkierzami (basztami od frontu). Tak jak dziś przedstawia się jego kubatura, tak i wyglądał w momencie przejęcia majątku na Skarb Państwa. Budynek w czasie przejęcia posiadał dwie kondygnacje i użytkowe poddasze. Przed pałacem urządzono boisko oraz plac z przyrządami gimnastycznymi. Obecnie mieści się w nim Szkoła Podstawowa w [...] (budynek nr 1) i wykorzystywane są tylko dwie kondygnacje budynku, poddasze nie jest użytkowane. Do dworu prowadzi droga asfaltowa.
Kolejnym budynkiem wchodzącym w skład założenia dworsko-parkowego, znajdującym się na działce nr [...], jest oznaczony w dokumentacji konserwatora zabytków budynek dawnej "rządcówki" (budynek nr 2). Istniał on już w momencie przejęcia majątku na Skarb Państwa i w niezmienionym stanie zachował się do chwili obecnej. Z dokumentacji ewidencyjnej założenia dworsko-ogrodowego w [...] wynika, że "rządcówka" powstała w końcu XIX wieku. Miejsce lokalizacji "rządcówki" przedstawia szkic gruntów rozparcelowanego majątku państwowego [...], jak również plan założenia dworsko-ogrodowego w [...]. W czasie, gdy park i teren wnętrza przed pałacem objęła szkoła podstawowa w [...], w budynku rządcówki utworzono przedszkole, a przed nim urządzono plac zabaw i niewielki kolisty kwietnik. Aktualnie budynek ten nie jest użytkowany.
Następnym elementem zespołu dworsko-ogrodowego, znajdującym się na działce nr [...], jest kontener socjalny na potrzeby klubu sportowego "[...] " (budynek nr 3). Nie jest on trwale związany z gruntem. Z dokumentacji konserwatora zabytków, planu założenia dworsko-ogrodowego w [...] oraz szkicu gruntów rozparcelowanego majątku państwowego [...] wynika, że w momencie przejęcia majątku na Skarb Państwa w miejscu tym znajdował się budynek gospodarczy i ubikacja.
Na terenie zespołu dworsko-parkowego rozciąga się również rozległy park, z okazami starych drzew, takimi jak: lipy, graby, brzozy. Około 1903 r., w północnej części parku, w otoczeniu świerków i kwiatów ustawiono figurkę Matki Boskiej (kapliczka), która znajduje się w tym samym miejscu po dziś dzień. W północno - wschodniej części założenia dworsko-parkowego, w miejscu dawnych sadów i warzywnika, znajduje się obecnie boisko klubu sportowego "[...] ". Z zeznań świadka H. G. wynika, że w miejscu gdzie jest boisko, przed przejęciem majątku na Skarb Państwa, był ogród "przed wojną było dla fornali na kapustę". Natomiast drugi ze świadków W. F. zeznał, iż w miejscu obecnego boiska była łąka i pasły się na niej konie folwarczne, które odpoczywały po pracy w polu.
Wojewoda ustalił, że zespół dworsko-parkowy w [...], znajdujący się na działce nr [...], obejmujący dawny dwór, wzniesiony w XVII wieku o charakterze obronnym, z dwoma pięciobocznymi basztami od frontu, a także związany z dworem park, noszący ślady dawnego regularnego założenia z pozostałością starych drzew oraz szpalerów, jako rzadki na Ziemi [...] przykład zespołu rezydencyjno-obronnego z XVII wieku, ostateczną decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z [...] grudnia 1972 r., nr [...] (zmienioną ostateczną decyzją [...] Konserwatora Zabytków w [...] z [...] grudnia 2015 r., nr [...]), został wpisany do rejestru zabytków woj. [...] pod nr [...].
Decyzją Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] sierpnia 1965 r., nr [...], nieruchomość położoną w [...], o powierzchni [...] ha, w tym: grunty pod budynkami i boisko szkolne, sad owocowy, park, rowy oraz zabudowania: pałac, dom drewniany (przedszkole) oraz budynek gospodarczy wraz z szaletem, przekazano na cele szkolne Wydziałowi Oświaty i Kultury Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] - z przeznaczeniem dla szkoły w [...] (która ww. obiekt użytkuje od 1944 r.).
Działka nr [...], o powierzchni [...] ha, na mocy ostatecznej decyzji Wojewody [...] z [...] października 1998 r., nr [...], stała się własnością Gminy [...]. Ostateczną decyzją Zarządu Gminy [...] z [...] marca 2002 r., nr [...], przedmiotowa nieruchomość przekazana została w trwały zarząd Szkole Podstawowej w [...] na cele oświatowe. Dla tej nieruchomości IV Wydział [...] Sądu Rejonowego w [...] prowadzi księgę wieczystą Kw Nr [...].
Dalej Wojewoda podniósł, że ustalając, czy nieruchomość zabudowana zespołem dworsko-parkowym w [...] miała charakter nieruchomości ziemskiej, a tym samym podpadającej pod działanie dekretu - stosując się do zaleceń zawartych w prawomocnym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 września 2015 r., sygn. akt I OSK 3077/13 - należało wyjaśnić, czy pomiędzy zespołem dworsko - parkowym z gospodarstwem rolnym w majątku [...] istniał związek funkcjonalny, tj. taka zależność, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny: "dla oceny wystąpienia związku funkcjonalnego istotne znaczenie może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjonalnej lub poza nią", jak również ustalenie, czy w części nieruchomości, co do której toczy się postępowanie znajdował się kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonanymi w części gospodarczej majątku, oceniając w tym względzie funkcje poszczególnych budynków znajdujących się na nieruchomości będącej przedmiotem niniejszego postępowania.
Celem ustalenia ewentualnego powiązania funkcjonalnego zespołu dworsko -parkowego z częścią gospodarczą majątku, a także ustalenia funkcji poszczególnych budynków znajdujących się na działce nr [...], w szczególności "rządcówki", Wojewoda przeprowadził dowody, m.in.: z dokumentacji ewidencyjnej oraz planu założenia dworsko-ogrodowego w [...] uzyskanych od Wojewódzkiego Urzędu Ochrony [...] w [...] Delegatury w [...], aktu opisu majątku z [...] września 1944 r. sporządzonego w obecności właściciela majątku S. O., dokumentów archiwalnych, tj. szkicu gruntów rozparcelowanego majątku państwowego [...], protokołu z [...] września 1944 r., oświadczenia wnioskodawcy M. O. wyrażonego w piśmie z [...] lipca 2008 r., oględzin nieruchomości przeprowadzonych przez organ zarówno w dniu [...] lipca 2009 r., jak i w dniu [...] maja 2016 r. oraz z przesłuchań świadków przeprowadzonych w dniu [...] lipca 2016 r.
Wojewoda podkreślił, że wnioskodawca M.O. w piśmie z [...] lipca 2008 r. wskazała, że: "teren, nieruchomość obejmująca działkę nr [...] wraz z dworem, był przed drugą wojną światową, w czasie wojny i okupacji niemieckiej
i sowieckiej oraz po wojnie użytkowany jako miejsce zamieszkiwania właściciela i jego rodziny. Zabudowania z kancelarią majątku znajdowały się poza działką nr [...], na której nigdy nie była prowadzona działalność gospodarcza. Na przedmiotowej nieruchomości znajdował się dwór opisany w akcie przejęcia majątku przez komisarza majątku ziemskiego E. W. z [...] września 1944 r. jako dom mieszkalny, piętrowy, murowany, kryty blachą, okolony sadkiem i ogrodem".
Organ wyjaśnił, że jak wynika z aktu opisu majątku z [...] września 1944 r., sporządzonego w obecności właściciela majątku, tj. S. O., w momencie przejęcia majątku na Skarb Państwa, na terenie majątku znajdowały się takie zabudowania, jak: dom mieszkalny piętrowy, murowany, 11-to pokojowy zamieszkały przez właściciela, murowany, parterowy ośmiorak, czworak, dom drewniany 3 pokojowy, czworak drewniany, spichlerz murowany piętrowy, stodoła drewniana, stajnia murowana, stajnia robocza, obora murowana, drewniana stelmarnia i drewniana szopka nad parnikiem. Opis powyższych zabudowań majątku sporządzony był w obecności właściciela majątku, który oświadczył, że sam prowadził gospodarstwo i prowadził je również podczas okupacji niemieckiej.
Dokument ten jest w pełni wiarygodny i oddaje stan zabudowań majątku w momencie przejęcia go na Skarb Państwa. Na uwagę zasługuje również szkic gruntów rozparcelowanego majątku państwowego [...], pozyskany z Archiwum Państwowego w [...] Oddziału w [...], na którym wykazano rozmieszczenie poszczególnych zabudowań na terenie objętym postępowaniem, tj. działce nr [...], jak i w pozostałej części majątku.
Na części dawnej działki nr [...], obecnie na działce nr [...], zauważyć można usytuowanie budynku dworu i prowadzący do niego owalny podjazd (gazon), przy samym budynku dworu, po jego wschodniej części stał budynek kuchni, nieopodal znajdowała się oficyna, w południowo - wschodniej części działki nr [...] znajdowała się "rządcówka", określona w protokole w sprawie przejęcia majątku na Skarb Państwa jako dom drewniany o 3 pokojach. Pomiędzy pałacem a "rządcówką" był ośmiorak, tj. budynek mieszkalny pracowników polowych. Pozostałe budynki związane z produkcja rolną, jak: czworaki, spichlerz, stodoła, obora, stajnia, znajdowały się w części gospodarczej majątku - poza nieruchomością objętą postępowaniem. Potwierdza to fakt, iż na terenie objętym postępowaniem znajdował się budynek "rządcówki", w której urzędował buchalter - rządca, gdzie gromadzono dokumentację i przyjmowano interesantów.
Ponadto, z protokołu sporządzonego tuż po przejęciu majątku [...] na cele reformy rolnej, tj. w dniu [...] września 1944 r. w obecności administratora majątku – S. O., buchaltera-rządcy – W. R. oraz magazyniera majątku i przewodniczącego Komitetu Folwarcznego – J. R. wynika, że nie tylko właściciel zarządzał majątkiem. W majątku zatrudnionych było 15 ordynariuszy z rodzinami i 16 pracowników dniówkowych. Z charakterystyki budynków zawartych w opisie majątku można wywnioskować, że pracownicy zajmujący się częścią gospodarczą majątku mieszkali w budynkach przeznaczonych dla służby folwarcznej, m.in. w czworakach czy w znajdującym się pomiędzy dworem a "rządcówką" ośmioraku. Administratorem majątku był sam właściciel – S. O., buchalterem - rządcą był W. R., magazynierem – J. R., mechanikiem – S. P.. Zatrudnieni byli również: kowal, gajowy, stelmach, fornale, stróż nocny, pastuch.
Z powyższego wynika, że właściciel zatrudniał określone osoby, aby powierzyć im nadzór i zarządzanie majątkiem. Fakt, iż w majątku zatrudniony był rządca – W.R., a jego siedziba (jak zostało ustalone) znajdowała się w "rządcówce" znajdującej się na terenie objętym postępowaniem w południowo-wschodniej części działki nr [...], świadczy o tym, że centrum decyzyjne nie było oderwane od właściciela majątku, który z kolei był administratorem majątku, zamieszkującym 11-to pokojowy dwór, Oznacza to, iż cale centrum decyzyjne znajdowało się na terenie zespołu dworsko-parkowego.
Ustalenia te potwierdzają zeznania świadków przesłuchanych w dniu [...] lipca 2016 r. Świadek H. G. (ur. w 1919 r.), której ciocia i siostra pracowały w majątku potwierdziła, iż: "przy pałacu był barak, były tam kury, mieszkali ludzie: ogrodnik, kucharki syn i inni pracownicy". W budynku zwanym "rządcówką", jak zeznała "mieszkał karbowy, zajmował 2 mieszkania. On rządził całym majątkiem (...). Pilnował ludzi przy pracy. K. nazywał się R.".
Drugi świadek W. F. (ur. w 1929 r.), który swoją wiedzę oparł na relacjach rodziców, którzy mieli gospodarstwo w sąsiedztwie majątku - zeznał i potwierdził, że w budynku "rządcówki" przed wojną mieszkał karbowy R.. "Pilnował i organizował pracę w majątku, np. przy żniwach, wykopkach". Ponadto potwierdził, że: "pomiędzy pałacem a "rządcówką" był budynek mieszkalny ośmiorak, w którym mieszkali pracownicy polowi. Budynek był drewniany. Spłonął po przejęciu majątku na Skarb Państwa".
Zdaniem Wojewody, dowody z zeznań świadków są spójne z innymi zebranymi dokumentami. Wprost wskazują na istnienie związku funkcjonalnego między częścią gospodarczą, a zespołem dworsko-parkowym, rozumianego jako wzajemną zależność niezbędną dla prawidłowego funkcjonowania całego majątku ziemskiego. Znajdują one potwierdzenie w dokumentacji konserwatorskiej, w dokumentach i mapach archiwalnych z czasu przejęcia majątku na Skarb Państwa, jak również w ustaleniach dokonanych przez organ. Niemożliwe byłoby bowiem prowadzenie działalności rolniczej bez dobrej organizacji pracy (planowania, nadzorowania, zbytu). Funkcjonowanie zaplecza administracyjnego, które było skoncentrowane na terenie objętym postępowaniem, tj. na działce nr [...], nie miałoby racji bytu bez tej części nieruchomości, która służyła wytwarzaniu produktów rolnych.
Organ odniósł się też do stanowiska Gminy [...] wyrażonego w skardze na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2012 r., przy którym Gmina dołączyła sześć jednobrzmiących oświadczeń mieszkańców [...], na okoliczność potwierdzenia, że majątek ziemski w [...] był przed wojną i w czasie wojny zarządzany z pałacu w [...]. Wśród tych oświadczeń z [...] października 2012 r. jest również oświadczenie H. G., która oświadczyła, że: "majątek był zarządzany z pałacu w [...], a na terenie majątku nie było żadnego innego miejsca, w którym znajdowałyby się jakiekolwiek kancelarie i biura tego majątku".
Zwrócił również uwagę, iż H. G., urodzona w 1919 r. i będąca mieszkańcem [...], jest jednym z niewielu jeszcze żyjących świadków, pamiętającym czasy funkcjonowania majątku. Była przesłuchiwana przez organ w charakterze świadka w dniu [...] lipca 2016 r., potrafiła wymienić, jakie zabudowania znajdowały się na terenie objętym postępowaniem i jakie było ich przeznaczenie, co znajdowało się w sąsiedztwie dworu, potwierdziła też, że na terenie objętym postępowaniem znajdowała się "rządcówka", w której mieszkał karbowy i zajmował 2 mieszkania, bowiem on rządził całym majątkiem. Zeznania te wprost wskazują, iż dwór pozostawał w związku funkcjonalnym z resztą majątku.
Natomiast oświadczeniom przedłożonym przez Gminę [...] sporządzonym z tą samą datą, tj. [...] października 2012 r., o takiej samej treści, niejako "pod dyktando", organ nie w pełni dał wiarę - bowiem ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że oprócz właściciela nieruchomości pełniącego funkcję administratora majątku, zatrudniony również był rządca, W.R..
Wojewoda wskazał, że - w świetle przytoczonych dowodów - nie podzielił również stanowiska wnioskodawczym wyrażonego w piśmie z [...] lipca 2008 r., iż zabudowania z kancelarią majątku znajdowały się poza działką nr [...].
Jak wykazało bowiem przeprowadzone postępowanie, na wyodrębnionym terenie, na którym znajduje się zespół dworsko-parkowy, tj. na działce nr [...], znajdowały się oprócz dworu zabudowania gospodarskie, jak chociażby ośmiorak, w którym mieszkali pracownicy polowi, tuż obok dworu znajdowała się kuchnia dworska, w południowo-zachodniej części od dworu znajdował się spichlerz, w którym gromadzono płody rolne, a w południowo-wschodniej części działki znajdowała się "rządcówka", gdzie jak ustalono, mieszkał rządca – W. R., który organizował prace polowe, nadzorował je i pilnował pracowników. Budynek ten istnieje na działce nr [...] po dziś dzień.
Nie może również umknąć ocenie organu fakt, że wnioskodawczym jest zainteresowana korzystnym dla siebie wynikiem niniejszego postępowania. Jednakże, aby organ mógł obdarzyć wiarą jej twierdzenia, muszą być one poparte obiektywnymi dowodami, a takich dowodów wnioskodawczym nie przedstawiła. Poza tym, nie potrafiła wskazać budynku, w którym była kancelaria. Natomiast, jak wykazało postępowanie administracyjne, istnienie takiego budynku na terenie objętym postępowaniem potwierdziły oględziny nieruchomości, zeznania świadków, dokumentacja archiwalna jak również dokumentacja konserwatorska.
Jak słusznie zauważyła Gmina [...], twierdzenie M. O.- która urodziła się w 1940 r. i w momencie przejęcia majątku na Skarb Państwa miała zaledwie 4 lata - jest wątpliwym dowodem na to, aby kilkuletnie dziecko rozumiało, czym była kancelaria majątku i skąd był faktycznie zarządzany cały majątek ziemski. Wnioskodawczym, będąc wówczas małym dzieckiem, z pewnością nie była zaznajomiona z tajnikami prowadzenia zarówno samego gospodarstwa, jak i pozostałych interesów w majątku [...] - innymi słowy nie miała wiedzy, w jaki sposób funkcjonowało gospodarstwo rolne.
Z powyższych względów organ nie podzielił stanowiska wnioskodawczym wyrażonego w piśmie z [...] lipca 2008 r.
Podsumowując Wojewoda stwierdził, że ustalenia na podstawie zebranego materiału dowodowego wskazują na istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy częścią dworsko-parkową, a częścią gospodarczą majątku. Zarządzanie majątkiem odbywało się w budynku położonym w południowo-wschodniej części działki nr [...],
w tzw. "rządcówce" poprzez rządcę oraz właściciela majątku jako administratora, zamieszkałego w dworze. Okoliczność, że w majątku zatrudniony był rządca majątku, nie pozwala na przyjęcie, iż w ten sposób właściciel trwale wyzbył się władztwa w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Zatrudnienie rządcy nie zmienia faktu, że nadal przy właścicielu pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym jego administrowaniem i funkcjonowaniem - bowiem działania rządcy nie mogły się sprzeciwiać woli właściciela. Ponadto, na działce będącej przedmiotem niniejszego postępowania, oprócz kancelarii majątku znajdował się również ośmiorak, tj. budynek mieszkalny przeznaczony dla pracowników polowych, co świadczy o funkcjonalnej zależności nieruchomości ziemskiej i dworu nie tylko poprzez osobę właściciela i rządcy, ale również pracowników folwarcznych. W otoczeniu dworu znajdował się również spichlerz, gdzie magazynowano zbiory z prowadzonego gospodarstwa rolnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowo-administracyjnym, "zabudowania dworskie sąsiadujące z budynkami gospodarczymi, służącymi prowadzeniu produkcji rolnej nie wykazują cechy odrębności od nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym. Brak zatem podstaw do stwierdzenia ich niepodpadania pod działanie reformy rolnej" (wyrok WSA w Warszawie z 29 października 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 1217/07).
W świetle powyższego Wojewoda uznał, że część dworsko-parkowa majątku ziemskiego [...], stanowiąca działkę nr [...], o pow. [...] ha, oraz część gospodarcza majątku, nie objęta postępowaniem, były ze sobą nierozerwalnie powiązane zarówno w sensie terytorialnym, organizacyjnym, jak i finansowym w taki sposób, iż zespół dworsko-parkowy w [...] nie mógłby samodzielnie funkcjonować bez części rolniczej, a część rolnicza nie miałaby racji bytu bez części dworskiej.
Poza tym charakter nieruchomości i jej przeznaczenie świadczy również o tym, że były racjonalne powody, aby nieruchomość tą rozparcelować i wykorzystać do zarezerwowania odpowiednich terenów dla szkół, dlatego też prawidłowo została ona przejęta na realizację celów reformy rolnej w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Od powyższej decyzji Wojewody [...] odwołanie wniosły M. O., J. D. oraz G. H.- podnosząc, że sporna nieruchomość w całości pełniła funkcję rezydencjonalno-mieszkalną.
We dworze stale zamieszkiwali jego właściciele, był on miejscem częstych spotkań rodzinnych i przyjęć. Znajdowały się w nim liczne pamiątki rodzinne. Na funkcję rezydencjonalno-mieszkalną wskazuje m.in. układ pomieszczeń we dworze, wśród których nie ma wymienionej kancelarii. W głównym budynku nie mieszkał nikt ze służby, która miała mieszkać w ośmioraku zlokalizowanym przy dworze. Znajdujące się obok spichlerze i stajnie spełniały funkcję użytkową dla właścicieli (np. konie trzymano nie do pracy w polu, ale do transportu). Majątkiem zarządzał właściciel S. O., który sam prowadził gospodarstwo, jednakże nie z dworu. Zarządzający był jedynie jego pomocnikiem, co za tym idzie, nawet jeżeli przebywał (mieszkał) w budynku umiejscowionym na spornym gruncie, to jego funkcja nie był niezbędna do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa. Budynek rządcówki miał pełnić rolę mieszkalną oraz magazynową dla potrzeb dworu. Natomiast zarządzanie całym majątkiem odbywało się z należącego do rodziny O., położonego ok. 2 km od [...]. Tam miał mieszkać S. O. wraz z rodziną bezpośrednio po wojnie i tam kierowane były pisma urzędowe.
W ocenie odwołujących się zabudowania dworskie wykazują cechy odrębności od nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym. Część rolnicza funkcjonowała
i mogłaby funkcjonować bez części dworskiej.
W wyniku rozpatrzenia odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] listopada 2018 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję organu wojewódzkiego.
W uzasadnieniu Minister wskazał, że jak wynika z księgi hipotecznej "[...]", zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] listopada 1946 r., nr [...] oraz wniosku tego organu do Sądu Okręgowego w [...] Wydział zamiejscowy w [...] - nieruchomość ziemska uregulowana w księdze hipotecznej pod nazwą "[...] " o obszarze [...] ha [...] m, stanowiąca własność S.O., przeszła na cele reformy rolnej na mocy art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Oprócz podstawy przejęcia ważna w tym przypadku jest również informacja na temat wielkości powierzchni przejętego majątku. [...] ha powierzchni ogólnej oznacza, że zespół dworsko- parkowy mógł zostać przejęty na cele reformy rolnej ze względu na normę obszarową w przypadku stwierdzenia istnienia związku funkcjonalnego z częścią gospodarczą majątku (dotyczy to majątków, których rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej).
Minister podkreślił, że w pierwszej kolejności należało ustalić czy w skład spornej części majątku [...] wchodziły grunty, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej przez inne podmioty.
Zgodnie z § 4 rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51) użytkami rolnymi są: grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe.
Z porównania przesłanej przez Starostwo Powiatowe w [...] mapy sytuacyjno- wysokościowej jednostki ewidencyjnej [...], obręb ewidencyjny [...] z przesłanym przez Archiwum Państwowe w [...] szkicem gruntów rozparcelowanego majątku państwowego [...] wynika, że sporna działka o aktualnym nr [...] o pow. [...] ha w całości znajdowała się w granicach dawnej parceli nr [...] o pow. [...] ha. Zgodnie z rejestrem pomiarowym z 1946 r. majątku [...], w skład parceli nr [...] wchodziły ogrody i place zabudowane (pow. [...] ha), grunty orne (pow. [...] ha), pastwiska (pow. [...] ha), ogród owocowy (pow. [...] ha), park (pow. [...] ha) i wody (pow. [...] ha). Obecna działka nr [...] zajmuje centralną część dawnej parceli nr [...], na której znajdowały się tereny pod placami zabudowaniami, park oraz ogrody owocowe.
Oznacza to, że w stosunku do działki nr [...] tylko grunty zajmowane przez ogrody owocowe (zlokalizowane były one w południowo-wschodniej części dawnej parceli nr [...] i zarazem obecnej działki nr [...])) - można uznać jako stricte rolnicze, które wymienione zostały w § 4 rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Ustalenia takie powodują zatem konieczność dalszego zbadania, czy między częścią dworsko-parkową majątku i częścią gospodarczą istniał związek funkcjonalny, który uzasadniałby jej przejęcie na cele reformy rolnej.
W aktach sprawy znajduje się akt opisu majątku z [...] września 1944 r., z którego wynika, że został on sporządzony na podstawie okazanych dokumentów, planu majątku, dokładnych oględzin na gruncie oraz oświadczeń właściciela. Ponadto odnotować trzeba, iż S. O.(ówczesny właściciel majątku) był jedną z osób, która zaakceptowała ten dokument, o czym świadczy złożony przez niego podpis.
Z ocenianego dokumentu wynika, że w momencie jego sporządzenia S. O. stale przebywał w majątku i sam prowadził gospodarstwo. Dodatkowo w związku z "gwarancją dalszego prawidłowego gospodarowania" majątek zostawiono nadal pod jego zarządem i opieką. Poza tym w dokumencie wymieniono m.in. wchodzące w jego skład zabudowania, jak: dom mieszkalny zamieszkały przez właściciela, ośmiorak, czworak, dom drewniany, czworak drewniany, spichlerz murowany, stodoła drewniana, stajnia murowana, stajnia robocza i owczarnia drewniana na słupach murowanych, obora murowana, stelmasznia drewniana oraz drewniana szopa. Poza tym wymienia się służbę folwarczną w składzie 15 rodzin ordynariuszy i 16 rodzin dniówkowych.
Opis majątku nie wymienia osobnego budynku, który spełniałby funkcję rządcówki, ani oddzielnej osoby zatrudnionej jako rządca. Uwypukla się w nim natomiast osobę właściciela jako zarządcy majątku. Dokument ten ma szczególnie dużą wartość, gdyż wytworzono go w chwili przejmowania majątku na cele reformy rolnej, a przy jego tworzeniu brał udział S.O., który bez wątpienia był osobą posiadającą największą wiedzę na temat funkcjonowania majątku.
W aktach sprawy znajduje się także protokół z remanentu majątku sporządzony w dniu [...] września 1944r. Spisano go między innymi w obecności S.O. (wymienia się go w treści dokumentu, a na końcu widnieje jego podpis). Wśród zapisów protokołu wymienia się służbę folwarczną, a wśród niej S.O. jako administratora, W. R. jako buchaltera i J. R. jako magazyniera.
Protokół z remanentu, sporządzony dwa tygodnie po akcie opisu majątku, niejako potwierdza funkcję, jaką nadal - również po przejęciu majątku na cele reformy rolnej - spełniał były jego właściciel.
Kolejny protokół, tym razem zdawczo odbiorczy, datowany na [...] marca 1945 r. wymienia, że na resztówce po rozparcelowanym majątku [...] znajdowało się między innymi 13 budynków gospodarczych i mieszkalnych. Żadnego z nich nie określa jednak jako rządcówkę.
Podobnie protokół z [...] kwietnia 1950 r. z oględzin obiektu resztówki w [...], które dokonano w związku z planem właściwego zagospodarowania resztówek - wśród budynków wymienia pałac, magazyn, 5 budynków mieszkalnych, stajnię, stolarnię i oborę. Do protokołu załączony jest szkic resztówki, który rządcówkę określa jako dom. W całym dokumencie brak jest w wymienienia oddzielnego budynku o funkcji administracyjnej.
W trakcie postępowania administracyjnego pozyskano także dokumenty z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...], wśród których znajduje się karta ewidencyjna pałacu w [...] na której jedynie zdawkowo odnotowano, iż jego przeznaczenie pierwotne to rezydencja oraz, że przy adaptacji na szkołę przebudowano częściowo wnętrza (tym samym zamieszczony w karcie rzut przyziemia, który i tak nie określa funkcji jaką spełniały uwidocznione na nim pomieszczenia, nie jest identyczny z tym z roku 1944).
Wraz z kartą ewidencyjną pałacu do akt sprawy załączony został sporządzony w 1983r. plan założenia dworsko-ogrodowego w [...] - na który naniesiono budynki stojące na gruncie w chwili jego sporządzenia, jak i historyczne (nieistniejące już). Porównanie tego planu ze szkicem gruntów rozparcelowanego majątku państwowego [...] pochodzącym z księgi hipotecznej "[...]" (szkic ten zatwierdzony został przez Komisarza Ziemskiego Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] i jak można sądzić sporządzony został na potrzeby parcelacji przejętego majątku, a więc w połowie lat 40-tych) pokazuje tylko na nieznaczne różnice usytuowania budynków. Zarówno na planie, jak i na szkicu, w tym samym miejscu oznaczone są budynki dworu, dawnego spichrza, dawnego magazynu, dawnej kuchni, dawnej oficyny i dawnej rządcówki. Na szkicu nie ma uwidocznionej dawnej lodowni, dawnej bażanciarni i dawnego spichrza (obiekty te znajdują się poza obrębem działki nr [...]). W tym miejscu wyjaśnić trzeba, że nazwy budynków pochodzą z legendy do planu założenia dworsko-ogrodowego (dokumentu wytworzonego w 1983 r.).
Na szczególną uwagę zasługuje budynek określany jako rządcówka, gdyż w oczywisty sposób taka jego klasyfikacja sugeruje, że mógł on być wykorzystywany jako miejsce, skąd prowadzony był zarząd gospodarczą częścią majątku. Dokument ten nie ma jednak waloru przesądzającego.
Naczelny Sąd Administracyjny w zapadłym w sprawie wyroku z dnia 2 września 2015 r. zwrócił uwagę, że pochodzące z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] z lat 80-tych materiały - w kontekście istnienia innych, wcześniejszych dokumentów, zwłaszcza pochodzących od byłego właściciela majątku - nie powinny stanowić podstawy ustaleń jakie funkcje spełniały budynki posadowione na spornej nieruchomości.
Wobec tego dokonano analizy dokumentów w celu ustalenia jaką właściwie funkcję spełniał budynek nazwany przez konserwatora zabytków rządcówką.
Wójt Gminy [...] załączył do akt sprawy pisma (nazwane oświadczeniem) mieszkańców [...], którzy ze względu na wiek mogli mieć wiedzę na temat funkcjonowania majątku. H. G. (rocznik 1919). W. F. (rocznik 1929), I. W. (rocznik 1927), C. K. (rocznik 1932), W. P. (rocznik 1935) i S. K. (rocznik 1929) w pismach o jednobrzmiącej treści podnieśli, że: "majątek ziemski w [...], w Gminie [...], był przed wojną i w czasie wojny zarządzany z pałacu w [...]. Nie było żadnego innego miejsca, w którym znajdowały się jakiekolwiek kancelarie i biura tego majątku".
Przesłuchano w charakterze świadka H. G. i W. F..
H. G. zeznała, że w budynku zwanym rządcówką mieszkał karbowy (zajmował dwa mieszkania), który zarządzał majątkiem. Nazywał się R. i pilnował ludzi przy pracy. Ponadto zeznała, iż właściciel z powodu braku pieniędzy nie płacił za wykonaną pracę. W tym miejscu odnotować należy, że osoba o nazwisku J. R., będąca prezesem komitetu folwarcznego, obecna była podczas sporządzania aktu opisu majątku z [...] września 1944r.
W. F. zeznał, że w budynku rządcówki przed wojną mieszkał karbowy R., który planował i organizował pracę w majątku (przy żniwach, wykopkach itd.). Ponadto świadek dodał, iż pomiędzy pałacem a rządcówką stał budynek mieszkalny (ośmiorak), w którym mieszkali pracownicy polowi. Według niego, był to drewniany budynek, który spłonął po przejęciu na rzecz Skarbu Państwa. W istocie w miejscu tym zaznaczony jest budynek zarówno na planie założenia dworsko-ogrodowego w [...] (nazwany jest oficyną), jak i na szkicu gruntów rozparcelowanego majątku państwowego [...].
Minister stwierdził, że z zeznań świadków, jak i z informacji mieszkańców [...] wynika, iż w majątku nie było osobnego budynku pełniącego funkcję rządcówki, która zamiast dworu stanowiłaby centrum administracyjne całego majątku. W nazwanym tak przez konserwatora zabytków budynku w istocie mieszkał karbowy, a więc osoba odpowiedzialna za nadzór pracowników zatrudnionych w majątku, rozdzielająca pracę według dyspozycji włodarza lub rządcy. Jednakże nie pełnił on funkcji administracyjnych, biurowych.
W trakcie postępowania swoje stanowisko w temacie zarządzania majątkiem przedstawiła również M. O., która w korespondencji z [...] lipca 2008 r. podniosła, że dwór "był przed drugą wojną światową, w czasie wojny i okupacji niemieckiej i sowieckiej oraz po wojnie użytkowany jako miejsce zamieszkania właściciela i jego rodziny. Zabudowania z kancelarią majątku znajdowały się poza działką nr [...], na której nigdy nie była prowadzona działalność gospodarcza".
Jednakże Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2 września 2015 r. stwierdził, że pismo to ma jedynie charakter stanowiska wnioskodawcy, nie oświadczenia o którym stanowi art. 75 k.p.a., który jako dowód dopuszcza jedynie oświadczenie strony (a nie jej stanowisko).
W dniu [...] lipca 2009 r. i [...] maja 2016 r. dokonano oględzin zespołu dworsko-parkowego. Sporządzone z nich protokoły opisują, co aktualnie znajduje się na spornej nieruchomości oraz w jakim jest stanie. Nie wnoszą istotnych informacji do oceny istnienia związku funkcjonalnego.
W podsumowaniu Minister stwierdził, że pomiędzy częścią dworsko-parkową
i gospodarczą majątku [...] występował związek funkcjonalny.
Funkcję administratora majątku spełniał bezpośrednio jego właściciel – S.O.. Świadczą o tym przede wszystkim dokumenty wytworzone w latach 40-tych ubiegłego wieku przy których tworzeniu brał on udział (akt opisu majątku z [...] września 1944r. oraz protokół remanentu z [...] września 1944r.) i w których zaznacza się, że właściciel stale przebywał w majątku i sam prowadzi gospodarstwo, a także daje gwarancję dalszego jego prawidłowego funkcjonowania. W protokole z [...] września 1944r. wprost nazywa się go administratorem.
Na spornej nieruchomości nie było oddzielnego budynku - rządcówki, skąd wykonywany byłby zarząd nad częścią gospodarczą. Terminologia taka wprawdzie użyta została przez konserwatora zabytków w stosunku do budynku znajdującego się w południowej części działki nr [...], jednakże dokumenty wytworzone w latach 40-tych nie używają takiego określenia na żaden z budynków znajdujących się w majątku. Ponadto świadkowie przesłuchani m.in. na okoliczność, jakie było faktyczne wykorzystanie budynku nazwanego rządcówką podnieśli, że mieszkał w niej karbowy (funkcja ta, choć zbliżona do rządcy, nie może być jednak z nim utożsamiana).
W ocenie Ministra, centrum decyzyjne znajdowało się na terenie zespołu dworsko-parkowego, a zatem orzeczenie Wojewody [...] z [...] października 2016 r. jest prawidłowe.
Podkreślił on, że zgodnie z wytycznymi Naczelnego Sądu Administracyjnego celem skompletowania możliwie pełnego materiału dowodowego zwrócono się pismami z [...] marca 2016 r. do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] Delegatura w [...], Starosty [...], właściwego Archiwum Państwowego w [...] oraz do jego oddziału w [...]. Dokonano ponownie oględzin, przesłuchano świadków, a do akt sprawy załączono pisma mieszkańców [...].
Zgromadzony materiał dowodowy poddano ponownej analizie, zwracając przy tym uwagę, że zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawą do ustalenia, jakie funkcje spełniały budynki posadowione na spornej nieruchomości, powinien być przede wszystkim opis majątku z [...] września I944r., plan majątku, oświadczenie właściciela, a nie pochodzące z lat 80-tych materiały z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...]. Wyrok ten nie zwalnia jednak organu administracji od oceny całości materiału dowodowego - co też zostało dokonane i znalazło wyraz w uzasadnieniu decyzji.
Utrzymując w mocy orzeczenie w kwestii podpadania zespołu dworsko-parkowego dawnego majątku [...] pod działanie przepisów o reformie rolnej, organ drugiej instancji miał także na uwadze, że stosowanie regulacji § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51) może on służyć naprawianiu tylko oczywistych popełnionych błędów przy realizacji reformy rolnej (wyrok NSA z dnia 22 lutego 2018r" sygn. akt I OSK 288/18).
Jak wynika ze zgromadzonej dokumentacji, sytuacja taka nie występuje na gruncie badanej sprawy. Majątkiem zarządzał bezpośrednio jego były właściciel, którego biuro nie mieściło się w żadnym przeznaczonym ku temu oddzielnym budynku (rządcówce). Możliwe zatem było przejęcie na cele reformy rolnej całego majątku [...], w tym zespołu dworsko-parkowego.
Odnosząc się do zarzutu podniesionego w odwołaniu, że sporna nieruchomość w całości pełniła funkcję rezydencjonalno-mieszkalną - na co wskazuje m.in. układ pomieszczeń we dworze, wśród których nie ma wymienionej kancelarii - Minister wyjaśnił, iż organ I instancji powołał się na dowody (główne protokoły i plan)
z których wynika, że S. O. administrował majątkiem ze swojej siedziby. Poza tym w majątku nie było wyodrębnionego innego budynku, który pełniłby funkcję rządcówki.
Ponadto w odwołaniu zanotowano, że służba rezydencji miała mieszkać w ośmioraku zlokalizowanym przy dworze. Znajdujące się obok spichlerze i stajnie spełniały funkcję użytkową dla właścicieli (np. konie trzymano nie do pracy w polu, ale do transportu). Jednakże nie ma żadnych dokumentów, które by temu dowodziły. Wręcz przeciwnie, w trakcie postępowania świadek W. F. zeznał, że w budynku pomiędzy pałacem a tzw. rządcówką mieszkali pracownicy polowi, a nie służba rezydencji. Odnośnie zaś spichlerza i stajni zlokalizowanych w pobliżu dworu wskazać należy, iż obiekty te znajdowały się poza terenem objętym wnioskiem, zatem rzeczywista funkcja jaką spełniały nie jest przedmiotem oceny organu drugiej instancji.
W odwołaniu zarzuca się też, że majątkiem zarządzał właściciel S. O., który sam prowadził gospodarstwo, jednakże nie z dworu. Zarządzający (karbowy) był jedynie jego pomocnikiem, co za tym idzie nawet jeżeli przebywał (mieszkał) w budynku umiejscowionym na spornym gruncie - to jego funkcja nie była niezbędna do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa. Budynek tzw. rządcówki miał pełnić rolę mieszkalną oraz magazynową dla potrzeb dworu.
W odpowiedzi na ten zarzut Minister wyjaśnił, że budynek ten zamieszkany był przez karbowego, którego pełniona funkcja podobnie jak mieszkańców ośmioraków związana była z produkcją rolną. Zresztą - jak sami odwołujący podnieśli - budynek ten miał spełniać również rolę magazynową, co przecież nie wyklucza wykorzystania na potrzeby rolnictwa.
Natomiast w odpowiedzi na twierdzenia autora odwołania - że zarządzanie całym majątkiem odbywało się z należącego do rodziny O., położonego ok. 2 km od [...], tam mieszkał S. O. wraz z rodziną bezpośrednio po wojnie i tam kierowane były pisma urzędowe - Minister wyjaśnił, iż zgromadzona w trakcie postępowania dokumentacja archiwalna faktycznie może sugerować, że S. O. miał zamieszkanie w B. (w aktach sprawy znajduje się odpis pisma Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] stycznia 1946 r. do byłego właściciela na adres w B.) - jednakże zmiana miejsca zamieszkania nastąpiła już po przejęciu majątku na cele reformy rolnej. W sporządzonym w dniu [...] września 1944 r. akcie opisu majątku jest informacja, że: "na miejscu znajduje się właściciel całości S. O." - co sugeruje, iż w dacie tej zamieszkiwał on w [...]. Ponadto zachowało się pismo pełnomocnika powiatowego do sprawy reformy rolnej w [...] z [...] października 1944r. do komitetów folwarcznych i administratorów folwarków przejętych przez Powiatowy Urząd Ziemski z prośbą o usunięcie w terminie 3-dniowym wszystkich właścicieli i dzierżawców z "ich dotychczasowego stanu posiadania". Prawdopodobnie dopiero po tym piśmie doszło do wyprowadzenia się S. O. z [...] - co też daje odpowiedź, dlaczego nie uczestniczył on już przy sporządzaniu protokołu zdawczo - odbiorczego w dniu [...] marca 1945r.
Na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosły: M. O., J.D. i G.H.- zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie:
1. przepisów prawa materialnego, tj. art 2 ust. 1 lit e) dekretu poprzez błędne przyjęcie, że zespół dworsko-parkowy pozostawał w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku i objęty powinien zostać działaniem art. 2 ust. 1 lit e) dekretu;
2. przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy:
a) tj. naruszeniu art 7, art 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienie kwestii, zarząd rolniczą częścią majątku nie był prowadzony z sąsiedniego B.;
b) tj. naruszeniu art 7, art 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegającym na dowolnej, a nie swobodnej ocenie materiału dowodowego zebranego w sprawie, a zwłaszcza uznanie za wiarygodnych zeznań;
c) tj. naruszeniu art 7, art 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegającym na dowolnej, a nie swobodnej ocenie materiału dowodowego zebranego w sprawie, a zwłaszcza oparcie się na publikacjach nie mających charakteru naukowego, które są ze sobą sprzeczne i nie dostarczając wiedzy o tym, czy zespół dworsko-parkowy pozostawał w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku.
W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację na poparcie zarzutów skargi.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji organu II instancji w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Postanowieniem z 20 marca 2019 r. Sąd odrzucił skargę J. D. i G.H..
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), dalej jako: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną,
z zastrzeżeniem art. 57a.
Dokonując pod tym kątem oceny zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skarga jest niezasadna, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] listopada 2018 r. utrzymująca w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] października 2016 r. stwierdzającą, że nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy, położona w miejscowości [...], oznaczona jako działka nr [...], o powierzchni [...] ha, stanowiąca część majątku ziemskiego pn. "[...]" - podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3. poz. 13 ze zm.), dalej jako "dekret".
Wskazać należy, że zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zapadła w ponownie prowadzonym postępowaniu, po uprzednim uchyleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 2 września 2015 r., sygn. akt I OSK 3077/13, wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 sierpnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 2191/12 oraz decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] i poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2009 r., nr [...] - a więc w warunkach związania organu odwoławczego zawartymi w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazaniami, co do dalszego postępowania i sformułowanymi w nich ocenami prawnymi.
Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Podkreślić należy, iż powołany przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący - co oznacza, że ani organ administracji publicznej ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Przez ocenę prawną rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie, zaś wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci na przykład braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. Cytowana regulacja wykracza poza prawo procesowe, zawierając wskazania interpretacyjne także dla prawa materialnego, na podstawie którego następuje załatwienie sprawy.
W konsekwencji wyrokiem zapadłym w sprawie o sygn. akt I OSK 3077/13 związany był zarówno organ przy wydaniu zaskarżonej decyzji, jak i obecnie orzekający Sąd.
Dokonując oceny legalności aktu administracyjnego wydanego na skutek ponownego rozpatrzenia sprawy w wyniku uchylenia poprzedniej decyzji, Sąd nie może zatem pominąć kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne co do dalszego postępowania, zawarte w poprzednim wyroku. Związanie samego sądu administracyjnego w rozumieniu cytowanego powyżej art. 153 p.p.s.a. oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej (por. wyrok NSA z dnia 6 marca 2012 r. sygn. akt II OSK 2617/11, Lex nr 1138187).
Na obecnym etapie postępowania, rozstrzygające znaczenie dla sprawy ma ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania, zawarte w powołanym wyżej wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 września 2015 r., sygn. akt I OSK 3077/13.
W wyroku tym Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zostały ustalone w sposób jednoznaczny funkcje poszczególnych budynków, a przede wszystkim rządcówki znajdującej się na działce nr [...]. Wskazał również, iż podstawą ustalenia, jakie funkcje spełniały budynki posadowione na spornej nieruchomości - powinien być opis majątku dokonany w dniu [...] września 1944 r. z udziałem samego właściciela S. O., plan majątku, oględziny, a przede wszystkim oświadczenie właściciela, a nie pochodzące z lat 80-tych materiały z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...], tj. "Plan założenia dworsko-ogrodowego w [...]". Ponadto, z opisu majątku nie wynika, żeby w ogóle na terenie majątku znajdował się budynek pełniący funkcję rządcówki. Zarówno bowiem czworaki, ośmioraki i dom drewniany pełniły funkcje mieszkalne dla licznej służby folwarcznej. Poza tym zabudowania dworskie i pozostałe budynki pełniły funkcje związane z produkcją rolną. W opisie tym znajduje się oświadczenie właściciela S. O., że gospodarstwo także w okresie okupacji było prowadzone przez niego osobiście. Majątek ten nie miał więc zarządcy. Dokument ten nie został poddany analizie przez organ. Naczelny Sąd Administracyjny podniósł również, że organ nie oparł się na oświadczeniu wnioskodawcy M.O. co do miejsca, w którym prowadzony był zarząd majątkiem, ale na jej stanowisku prezentowanym w piśmie skierowanym do organu.
Podsumowując Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że zakwestionowana decyzja nie została oparta na właściwie zgromadzonym i przeanalizowanym materiale dowodowym, zaś w wytycznych co do dalszego postępowania wskazał, że organy winny zgromadzić cały dostępny materiał dowodowy i właściwie go ponownie ocenić.
W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w pełni te wytyczne realizuje.
Z akt sprawy wynika bowiem, że w celu zgromadzenia pełnego materiału dokumentacyjnego organ wojewódzki zwrócił się pismami z [...] marca 2016 r. do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] Delegatura w [...], Starosty [...], właściwego Archiwum Państwowego w [...] oraz do jego oddziału w [...]. Ponownie dokonano oględzin przedmiotowej nieruchomości, przesłuchano świadków, a do akt sprawy załączono pisma mieszkańców [...].
Natomiast z treści uzasadnień zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu wojewódzkiego wynika, że organy ponownie rozpoznając sprawę dokonały wszechstronnej oceny zgromadzonego materiału dokumentacyjnego.
Przechodząc do merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji wskazać należy, iż zgodnie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu na potrzeby reformy rolnej przejmowane były nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 część druga.
Dekret nie zawiera definicji legalnej nieruchomości ziemskiej. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu uchwały z 19 września 1990 r. (OTK 1990, nr 1, poz. 26) stwierdził, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym, że przez inne podmioty.
Jednolite orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje na konieczność badania istnienia związku funkcjonalnego rezydencji właściciela nieruchomości ziemskiej z gospodarstwem rolnym - jako niezbędnej przesłanki dla uznania, że przeszła ona na rzecz Państwa w myśl art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu.
Przy czym pojęcie związku funkcjonalnego nie zostało normatywnie zdefiniowane. W judykaturze przyjmuje się, iż związek funkcjonalny zachodzi wtedy, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Zatem brak związku funkcjonalnego oznacza brak podstaw do objęcia działaniem dekretu zespołu pałacowego.
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 26 kwietnia 2018 r., sygn. akt
I OSK 1438/16, istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza (patrz wyrok NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09), i miejsce, gdzie rządca przyjmował interesantów. Istotne może być też ustalenie, iż w części mieszkalnej pałacu czy dworu znajdował się także np. kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.).
W przedmiotowej sprawie Minister słusznie ustalił, że nieruchomość ziemska uregulowana w księdze hipotecznej pod nazwą "[...] " o obszarze [...] ha [...] m, stanowiąca własność S.O., przeszła na cele reformy rolnej na mocy art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Oznacza to, że zespół dworsko-pałacowy dawnego majątku [...] - ze względu na spełnienie normy obszarowej - mógł zostać przejęty na cele reformy rolnej pod warunkiem jednak występowania związku funkcjonalnego tego zespołu z częścią gospodarczą majątku.
Z prawidłowych ustaleń organu wynika, iż sporna działka nr [...] o powierzchni [...] ha w całości znajdowała się w granicach dawnej parceli nr [...] o pow. [...] ha. W skład parceli nr [...] wchodziły ogrody i place zabudowane (pow. [...] ha), grunty orne (pow. [...] ha), pastwiska (pow. [...] ha), ogród owocowy (pow. [...] ha), park (pow. [...] ha) i wody (pow. [...] ha).
Obecna działka nr [...] zajmuje centralną część dawnej parceli nr [...], na której znajdowały się tereny pod placami zabudowaniami, park oraz ogrody owocowe. Zatem w stosunku do działki nr [...] tylko grunty zajmowane przez ogrody owocowe można uznać jako stricte rolnicze, które wymienione zostały w § 4 rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W tej sytuacji Minister dokonał dodatkowych ustaleń, czy między częścią dworsko-parkową majątku i częścią gospodarczą istniał związek funkcjonalny.
Zdaniem Sądu, ze zgromadzonego w toku postępowania materiału dowodowego ewidentnie wynika, iż między przedmiotowym zespołem pałacowo-parkowym, a częścią gospodarczą majątku [...] zachodził związek funkcjonalny, wskazujący na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie.
Należy podzielić stanowisko Ministra, że ówczesny właściciel majątku S. O. spełniał bezpośrednio funkcję administratora majątku. Przemawiają za tym zgromadzone w aktach sprawy dokumenty. Z aktu opisu majątku z [...] września 1944 r., sporządzonego w obecności właściciela majątku i przez niego podpisanego wynika,
iż S. O. sam prowadził gospodarstwo, a także prowadził je podczas okupacji niemieckiej. Z treści tego opisu wynika również, że z uwagi na to, iż dotychczasowy właściciel majątku S. O. dawał całkowitą gwarancję dalszego prawidłowego gospodarowania - majątek pozostawiono nadal pod jego zarządem i opieką. Dodatkowo z treści protokołu remanentu majątku z [...] września 1944 r., sporządzonego w jego obecności i przez niego podpisanego wynika, że wśród służby folwarcznej wymieniono go jako administratora.
Z powyższego wynika, iż w majątku nie było rządcy, a gospodarstwo prowadzone było przez samego właściciela majątku - na co wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2 września 2015 r., sygn. akt I OSK 3077/13.
Dokumenty te, jak słusznie wskazał Minister, mają szczególnie dużą wartość dowodową z uwagi na to, że wytworzono je we wrześniu 1944 r. - czyli w okresie przejmowania majątku, a przy ich sporządzaniu obecny był ówczesny właściciel majątku, który akceptował ich treść.
Należy również podzielić stanowisko organu, iż na spornej nieruchomości nie było oddzielnego budynku - rządcówki, z którego wykonywany byłby zarząd nad częścią gospodarczą majątku.
Z aktu opisu majątku z [...] września 1944 r. wynika, że w skład majątku wchodzą następujące zabudowania: dom mieszkalny - piętrowy, murowany, kryty blachą jedenastopokojowy, zamieszkały przez właściciela, ośmiorak - murowany, parterowy, kryty gontem, czworak - murowany, parterowy, kryty papą, dom drewniany - kryty gontem o trzech pokojach, czworak - drewniany kryty gontem, spichlerz murowany - piętrowy, kryty papą, stodoła drewniana - na murowanych słupach, kryta papą, stajnia murowana - kryta gontem, stajnia robocza i owczarnia drewniana na słupach murowanych kryta gontami, stara, obora murowana - kryta gontami, stelmarnia - drewniana kryta papą, drewniana szopa - kryta papą. W dokumencie tym wymienia się również służbę folwarczną w składzie 15 rodzin ordynariuszy i 16 rodzin dniówkowych.
Natomiast z protokołu zdawczo-odbiorczego z [...] marca 1945 r. wynika, że na resztówce po rozparcelowanym majątku [...] znajdowało się między innymi 13 budynków gospodarczych i mieszkalnych. Jednak żaden z tych budynków nie został określony jako rządcówka. Załącznik do protokołu zdawczo-odbiorczego wymienia 10 budynków, w których również nie wymieniono rządcówki.
Zaś z protokołu z [...] kwietnia 1950 r. z oględzin obiektu resztówki w [...] wynika, że wśród budynków znajduje się: pałac, magazyn, 5 budynków mieszkalnych, stajnia, stolarnia i obora. Do protokołu załączony jest szkic resztówki, który rządcówkę określa jako dom. Również w tym dokumencie nie wymienienia się oddzielnego budynku
o funkcji administracyjnej.
Z zeznań świadka H. G. wynika, iż w budynku zwanym rządcówką mieszkał karbowy, który zarządzał majątkiem, nazywał się R. i pilnował ludzi przy pracy.
Natomiast z zeznań świadka W. F. wynika, że w budynku rządcówki przed wojną mieszkał karbowy R., który planował i organizował pracę w majątku (przy żniwach, wykopkach itd.). Pomiędzy pałacem a rządcówką stał budynek mieszkalny (ośmiorak), w którym mieszkali pracownicy polowi. Według niego, był to drewniany budynek, który spłonął po przejęciu na rzecz Skarbu Państwa.
Ponadto ze znajdujących się w aktach sprawy jednobrzmiących oświadczeń mieszkańców miejscowości [...] - H.G. (rocznik 1919), W. F. (rocznik 1929), I. W. (rocznik 1927), C. K. (rocznik 1932), W. P. (rocznik 1935) i S. K.(rocznik 1929) - którzy z uwagi na swój wiek mogli mieć wiedzę o funkcjonowaniu majątku wynika, że majątek ziemski w [...], w Gminie [...], był przed wojną i w czasie wojny zarządzany z pałacu w [...]. Nie było żadnego innego miejsca, w którym znajdowały się jakiekolwiek kancelarie i biura tego majątku.
W tych okolicznościach Minister prawidłowo uznał, iż w majątku nie było budynku pełniącego funkcję rządcówki, który spełniłaby, zamiast dworu, centrum administracyjne całego majątku.
Oceny tej nie może zmienić fakt, że w karcie ewidencyjnej pałacu w [...] oraz w planie założenia dworsko-ogrodowego w [...] sporządzonych w 1983 r., oznaczono budynek dawnej rządcówki (przedszkole) - albowiem dokumenty te nie mogą mieć waloru przesądzającego. Jak bowiem wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2 września 2015 r. - pochodzące z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] z lat osiemdziesiątych materiały nie powinny stanowić podstawy ustaleń, jakie funkcje spełniały budynki posadowione na spornej nieruchomości.
Za rządcówkę - jak słusznie wskazał Minister - nie można uznać również budynku, w którym mieszkał karbowy J. R., który był odpowiedzialny za nadzór nad pracownikami zatrudnionymi w majątku i który rozdzielał pracę według dyspozycji włodarza lub rządcy. Jednocześnie nie pełnił on funkcji administracyjnych, biurowych.
Zgodzić się też należy się ze stanowiskiem organu, że informacja zawarta w piśmie M. O. z [...] lipca 2008 r. stanowi jedynie jej stanowisko i w konsekwencji nie może być traktowana jako dowód w sprawie.
Wskazać bowiem należy, iż dowodem może być tylko oświadczenie strony. Oświadczenie takie w postępowaniu administracyjnym wywołuje skutki prawne, gdy są spełnione łącznie dwie podstawowe przesłanki: a) przepis prawa wprost nie wymaga przedłożenia zaświadczenia, b) strona zgłasza wniosek, że chce złożyć oświadczenie. Dopiero wtedy strona mogłaby złożyć oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania.
Niezachowanie tych wymogów formalnych nie pozwala na uznanie stanowiska M.O.zawartego w piśmie z [...] lipca 2008 r. za oświadczenie - co w konsekwencji uniemożliwia przyznanie mu waloru dowodu.
Odnosząc się do zarzutów skargi, że organy zaniechały zbadania tego - iż prowadzenie majątku możliwe było z odległego o 2 km od [...] - wskazać należy, że organ na podstawie całości zgromadzonego materiału dowodowego prawidłowo ustalił, iż w dacie przejęcia majątku ówczesny jego właściciel S. O. zamieszkiwał w [...] i zajmował się administracją majątku. W toku postępowania nie przeprowadzono dowodu przeciwnego z którego wynikałoby, że zarządzanie majątkiem odbywało się z innego miejsca niż z budynku dworu w [...], a zwłaszcza, że taki zarząd prowadzony był z domu w B..
W tej sytuacji zawarty w skardze zarzut skarżącej - jako niepoparty żadnymi dowodami - nie mógł odnieść zamierzonego skutku.
Reasumując Sąd uznał, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi rzetelnie, wnikliwie
i wszechstronnie rozpatrzył stan faktyczny sprawy oraz szczegółowo wyjaśnił motywy, jakimi się kierował przy jej rozstrzyganiu. Uzasadnił przy tym przekonująco swoje stanowisko - zyskując całkowitą aprobatę Sądu, zaś wydana decyzja zawiera niezbędne elementy, o jakich mowa w art. 107 § 3 k.p.a.
Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak
w sentencji wyroku.