I SA/Wa 1509/18

I SA/Wa 1509/18 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-02-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2018-08-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Wesołowska /przewodniczący/
Elżbieta Sobielarska
Iwona Kosińska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 2126/19 - Wyrok NSA z 2022-12-14
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wesołowska Sędziowie WSA Iwona Kosińska (spr.) WSA Elżbieta Sobielarska Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 lutego 2019 r. sprawy ze skargi Gminy [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania [...], w jej punkcie pierwszym uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2015 r., nr [...]. Równocześnie Minister w punkcie drugim tej decyzji orzekł, że zespół dworsko-parkowy, wchodzący w skład dawnego majątku ziemskiego [...], gmina [...], odpowiadający części dzisiejszej działki ewidencyjnej nr [...], oznaczonej w ewidencji gruntów symbolami [...], o łącznej powierzchni [...] nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), oraz w punkcie trzecim decyzji orzekł, że część nieruchomości wchodząca w skład dawnego majątku [...], gmina [...], odpowiadająca części dzisiejszej działki ewidencyjnej nr [...] oznaczonej w ewidencji gruntów symbolem [...], o powierzchni [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że [...] wystąpił do Wojewody [...] z wnioskiem o wydanie w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) decyzji stwierdzającej, że dwór wraz z parkiem wchodzący w skład majątku [...] nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). Po rozpatrzeniu tego wniosku Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2001 r., nr [...] stwierdził, że majątek ziemski [...] o ogólnej powierzchni [...] wraz z naniesieniami budowlanymi, dworem i parkiem położony w [...], gmina [...], stanowiący byłą własność [...] podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Po rozpatrzeniu odwołania [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2001 r., nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Następnie decyzja ta została uchylona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 września 2003 r., sygn. akt IV SA 4274/01. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że nie jest wystarczające stosowanie takiej argumentacji, jak "związanie poprzez osobę właściciela". Nie można zgodzić się z twierdzeniem, że zespół dworsko-parkowy podlega przejęciu w ramach reformy rolnej jako "ośrodek tego majątku".
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Minister decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi stopnia wojewódzkiego.
Ponieważ w piśmie z dnia 15 listopada 2011 r. [...] Urząd Wojewódzki poinformował, że [...] zmarł w dniu [...] lutego 2005 r., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2012 r. stwierdził z urzędu nieważność decyzji własnej z dnia [...] lipca 2011 r. Następnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. uchylił decyzję organu I instancji z dnia [...] kwietnia 2001 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia Wojewodzie [...], w uzasadnieniu wskazując, że organ I instancji wbrew żądaniu wnioskodawcy stwierdził, że cały majątek ziemski [...] o ogólnym obszarze [...] podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, podczas gdy wniosek dotyczył jedynie zespołu dworsko-parkowego. W piśmie z dnia [...] czerwca 2015 r. [...], będąca jedynym z następców prawnym byłego właścicieli majątku, wskazała, że precyzuje złożony w sprawie wniosek w ten sposób, że obszar stanowiący dwór i pozostałości parku stanowi działka nr [...] o powierzchni [...], której oględzin dokonano w dniu [...] lutego 2015 r.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] października 2015 r. stwierdził, że przedmiotowy zespół dworsko-parkowy podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością będącą przedmiotem wniosku a resztą majątku ziemskiego. Park przechodził bezpośrednio w sad oraz brak było trwałego ogrodzenia okalającego zespół w całości (wspomina się jedynie o płocie z drewnianych sztachet). Ponadto cel reformy rolnej został wykonany, ponieważ w zespole dworsko-parkowym po wojnie funkcjonowała szkoła.
Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, [...] wniosła odwołanie. W uzasadnieniu skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi stopnia wojewódzkiego. W jej ocenie organ I instancji dokonał wybiórczej oceny zgromadzonych dowodów i nie rozważył wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności.
Po rozpatrzeniu złożonego odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2015 r. Równocześnie Minister w punkcie drugim wydanej decyzji orzekł, że przedmiotowy zespół dworsko-parkowy w odpowiadającej części dzisiejszej działki ewidencyjnej nr [...], oznaczonej w ewidencji gruntów symbolami [...], o łącznej powierzchni [...] nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, oraz w punkcie trzecim wydanej decyzji orzekł, że część nieruchomości wchodząca w skład dawnego majątku [...], gmina [...], odpowiadająca części dzisiejszej działki ewidencyjnej nr [...] oznaczonej w ewidencji gruntów symbolem [...], powierzchni [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ odwoławczy przywołał treść art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu i wyjaśnił, że zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Odwołując się w tym zakresie do orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, organ II instancji uznał, że nieruchomość ziemska w rozumieniu dekretu to taka, która ma charakter rolniczy; stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych; spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.
Organ odwoławczy podkreślił, że rozpatrując ponownie sprawę, jest związany oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 września 2003 r., sygn. akt IV SA 4274/01. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny przesądził natomiast, że nie jest wystarczające stosowanie takiej argumentacji, jak "związanie poprzez osobę właściciela" czy też, że zespół dworsko-parkowy podlega przejęciu w ramach reformy rolnej jako "ośrodek majątku". Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że obowiązek udowodnienia, że konkretny zespół dworsko-parkowy podlega przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, spoczywa na organie administracji publicznej orzekającym w sprawie, nie zaś na stronie postępowania administracyjnego.
Przechodząc do oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, organ II instancji przypomniał, że byłym właścicielem przedmiotowej nieruchomości był [...]. Następnie na podstawie znajdujących się w aktach sprawy dokumentów spadkowych organ ustalił następstwo prawne po [...], po którym dziedziczyła [...].
Minister szczegółowo omówił znajdujące się w aktach sprawy dokumenty historyczne, z których wynika, że przedmiotowy majątek posiadał powierzchnię ogólną [...], z czego grunty orne zajmowały powierzchnię [...]; ogrody i sady [...]; pod zabudowaniami, podwórzami było [...], a pod drogami i rowami [...]. Majątek ten przejęto na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
We wniosku z dnia [...] grudnia 2000 r. [...] wskazał, że wnosi o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z ogólnej powierzchni rozparcelowano [...] ziemi uprawnej, natomiast z resztówki wydzielono budynek mieszkalny z parkiem i ogrodem, stanowiący łączną powierzchnię [...] i przekazano Wydziałowi Oświaty. Ta część nieruchomości, stanowiąca [...] i obejmująca park, ogród i budynek mieszkalny była wcześniej w całości wykorzystywana na potrzeby osobiste właściciela majątku oraz członków jego rodziny. W piśmie z dnia [...] czerwca 2015 r. [...] uściśliła, że przedmiotem wniosku jest działka nr [...] o powierzchni [...].
Z zebranych w sprawie materiałów wynika, że na przedmiotowym terenie znajduje się park dworski krajobrazowy, który został wpisany do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] sierpnia 1983 r. Na terenie parku znajdował się m.in. sad owocowy. Na terenie parku znajduje się także wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków dwór z [...], rozbudowany w 1938 r. (dobudowano prawe skrzydło), przebudowany w 1948 r., kiedy dobudowano piętro, jednocześnie adaptując dworek na potrzeby szkoły. Na terenie parku znajdowała się nieistniejąca obecnie oficyna dworska. Dawny park był ogrodzony drewnianymi sztachetami, obecnie siatką stalową. Zabudowania gospodarcze majątku znajdowały się na południe od parku, za szosą. Odnośnie dworu w nadesłanych dokumentach można odnaleźć jedynie zdjęcie przedstawiające jego fragment. Z protokołu przekazania resztówki majątku sporządzonego w dniu [...] listopada 1945 r. wynika, że dwór składał się z czterech części: sień oraz trzy części mieszkalne, w tym jedna niewykończona. W protokole tym wskazano również, że teren był ogrodzony parkanem murowanym.
W sprawie przesłuchano także w charakterze świadków [...]. Z informacji przekazanych przez świadków wynika, że majątkiem zarządzał zarządca, lecz świadkowie nie wiedzą, gdzie mieszkał, budynki gospodarcze znajdowały się po drugiej stronie drogi. Pracownicy majątku mieszkali we wsi, ale był też czworak położony w dalszej odległości od parku. Jako miejsce zamieszkania pracowników określono też budynek bliżej parku (po lewej stronie od dworu). We dworze mieszkał właściciel, jego żona, córka i syn. Odnośnie ogrodzenia zespołu dworsko-parkowego świadkowie twierdzą, że była brama wjazdowa, ale zespół nie był ogrodzony. Ogrodzenie postawione było dopiero po wojnie. Za szkołą znajdował się sad, w którym rosły czereśnie i jabłonie.
W tej sytuacji, oceniając związek funkcjonalny, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uznał, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że zespół dworsko-parkowy, położony w [...] był typowym założeniem mieszkalnym. Dwór otoczony był parkiem i wraz z nim stanowił integralną całość architektoniczno-urbanistyczną. Na terenie założenia dworsko-parkowego nie znajdowały się budynki o charakterze gospodarczym. Poza tym zasady logicznego rozumowania nakazują wykluczyć możliwość wykorzystania dworu i parku do celów związanych z hodowlą zwierząt czy też przechowywaniem plonów. Żaden ze zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów nie wskazuje, aby dwór był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów bezpośrednio związanych z działalnością rolniczą ani do sprawowania bieżącego i bezpośredniego zarządu majątkiem. Odnośnie budynku położonego w niedalekiej odległości od parku, w którym mieszkali pracownicy zatrudnieni w majątku, organ II instancji zwrócił uwagę, że w znajdujących się w aktach sprawy protokołach budynek ten jest wymieniany jako oficyna bądź budynek mieszkalny. Obiekt ten znajdował się poza założeniem dworsko-parkowym. Poza założeniem był również obiekt, dla którego założono gminną kartę ewidencji zabytków - chlewnia podworska oraz obora przerobiona na dom. Pozostałe budynki gospodarcze znajdowały się po drugiej stronie drogi, zgrupowane były wokół odrębnego podwórza gospodarczego. Organ odwoławczy wyjaśnił, że podjęcie przez Ministra rozstrzygnięcia reformacyjno-merytorycznego na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa oznacza, że nie podzielił on stanowiska organu I instancji. Wojewoda [...], odnosząc się do związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomością będącą przedmiotem wniosku a pozostałą częścią majątku, stwierdził, że związek ten zachodził, albowiem park przechodził bezpośrednio w sad oraz brak było trwałego ogrodzenia okalającego zespół w całości. Odwołując się do aktualnego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że dla istnienia związku funkcjonalnego nie może odgrywać znaczenia nieoddzielenie zespołu dworsko-parkowego ogrodzeniem ze wszystkich stron. Nie zasługuje także na uznanie argumentacja Wojewody [...], że o związku funkcjonalnym świadczy przechodzenie parku w sad.
Równocześnie organ odwoławczy wyjaśnił, że na działce nr [...] użytki oznaczone jako grunty [...] o powierzchni [...] zajęte były pod sad. Działalność sadownicza jest działalnością o charakterze rolniczym. Przeznaczenie sadu na cele reformy rolnej znajduje uzasadnienie gospodarcze. Łączna powierzchnia sadu, który znajdował się również na innych działkach, wynosiła w ocenie Ministra poniżej [...], co odpowiadało ówcześnie gospodarstwu karłowatemu (§ 2 rozporządzenia MRiRR), nie może więc budzić wątpliwości, że obszar ten był przydatny do produkcji rolnej, a tym samym do realizacji celów reformy rolnej z art. 1 ust. 2 dekretu. Dokumenty archiwalne i mapy pozwalają w ocenie organu odwoławczego jednoznacznie uznać, że wymieniona we wniosku część działki nr [...] mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji sadowniczej i roślinnej, a zatem mogła być przeznaczone na cele reformy rolnej. Przepis § 4 rozporządzenia wyraźnie określa, że ogrody owocowe (w tym sady) były użytkami rolnymi i w związku z tym podpadały pod działanie dekretu. Odnośnie spełnienia celów reformy rolnej Minister wskazał, że przedmiotowy majątek został rozparcelowany, a we dworze funkcjonowała szkoła. Jednakże przedmiotem postępowania jest ustalenie, czy dana nieruchomość w chwili jej przejęcia na cele reformy rolnej nadawała się do wykorzystania w działalności rolniczej. W razie negatywnej odpowiedzi na tak zarysowany problem, nawet późniejsze rzeczywiste wykorzystanie majątku w sposób zgodny z celami dekretu nie neguje pierwotnej wadliwości przejęcia.
Podsumowując, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stanął na stanowisku, że teren zespołu dworsko-parkowego majątku [...] obejmujący część dzisiejszej działki nr [...], w chwili jego przejęcia na cele reformy rolnej, z uwagi na charakter zabudowy, przeznaczenie i sposób użytkowania, nie mógł służyć produkcji rolnej w znaczeniu przyjętym przez orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. Dodatkowo, odnosząc się do powiązana zespołu dworsko-parkowego z resztą majątku ziemskiego, wskazał, że powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego. Decydującego znaczenia nie może mieć także źródło dochodów właściciela ani też fakt zamieszkiwania przez właściciela nieruchomości ziemskiej we dworze i korzystanie z parku. Stwierdzenie braku przesłanek z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu powoduje, że dana nieruchomość lub jej część nie podpada pod zakres tego przepisu. Takie wyłączenia mają zastosowanie do wszystkich nieruchomości o charakterze nierolniczym, w tym m.in. do zespołów dworsko-parkowych, gdyż na cele reformy rolnej mogły być przejmowane tylko takie nieruchomości, które stanowiły tereny, a nie obiekty zarezerwowane dla określonych celów. W świetle rozumienia pojęcia "związek funkcjonalny", zgromadzone materiały nie potwierdzają, aby omawiana część dawnego majątku [...] była lub mogła być wykorzystywana do produkcji rolniczej lub nie mogła funkcjonować bez części gospodarczej majątku. Dlatego też organ odwoławczy stwierdził, że zespół dworsko-parkowy dawnego majątku [...], w części odpowiadającej dzisiejszej działce ewidencyjnej nr [...] położonej w gminie [...], z wyłączeniem znajdujących się na tej działce użytków oznaczonych jako grunty [...] o powierzchni [...], nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Na punkt drugi decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2018 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła Gmina [...]. W uzasadnieniu skargi strona skarżąca podniosła zarzuty:
I - naruszenia przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, czyli:
- art. 7, 8, 11, 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 kpa poprzez niewyjaśnienie istotnych dla prawidłowego rozpoznania sprawy okoliczności faktycznych oraz dowolną ocenę materiału dowodowego polegającą na ustaleniu, że istniejący na terenie parku zespół dworsko-parkowy znajdował się na części obecnej działki nr [...] ujawnionej w ewidencji gruntów dopiero w 1967 r. symbolem [...] o powierzchni [...] oraz wadliwe ustalenie, że pomiędzy terenem oznaczonym obecnie [...] o powierzchni [...] a pozostałą częścią zespołu dworsko-parkowego nie zachodził związek funkcjonalny, a także brak wyjaśnienia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przesłanek, dla których podjęto rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 decyzji organu odwoławczego,
- art. 8 § 2 kpa poprzez nieuwzględnienie jednolitego, utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym cele reformy rolnej określone w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie stały na przeszkodzie przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej, na której stały pałace z ogrodami czy zespoły dworsko-parkowe,
II - naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, czyli naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e w związku z art. 1 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędne zastosowanie i przyjęcie, że część dzisiejszej działki ewidencyjnej nr [...] oznaczonej w ewidencji gruntów symbolami: [...] o łącznej pow. [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W uzasadnieniu skargi skarżąca Gmina przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów.
Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżąca Gmina wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji organu II instancji w zaskarżonej części oraz zasądzenie od strony Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej Gminy kosztów postępowania (w tym kosztów zastępstwa procesowego) według norm przepisanych.
Ponadto skarżąca Gmina wniosła, odwołując się do treści art. 145a § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, o zobowiązanie organu odwoławczego do wydania w terminie 1 miesiąca, liczonym od dnia doręczenia akt organowi (art. 286 § 2 ppsa), decyzji orzekającej, że zespół dworsko-parkowy o łącznej powierzchni [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Przede wszystkim wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2018 r. Dz. U. poz. 1302, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność skargi.
Przede wszystkim wyjaśnić należy, że przedmiotowa sprawa była już rozpatrywana przez Sąd Administracyjny, który wyrokiem z dnia 16 września 2003 r., sygn. akt IV SA 4274/01 uchylił poprzednio zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2001 r. W uzasadnieniu tego orzeczenia Naczelny Sąd Administracyjny przesądził, że w rozpatrywanej sprawie nie jest wystarczające stosowanie takiej argumentacji jak "związanie poprzez osobę właściciela". Nie można zgodzić się z twierdzeniem, że zespół dworsko-parkowy podlega przejęciu w ramach reformy rolnej jako "ośrodek tego majątku".
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13, ze zm.), zgodnie z którym na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1, część druga dekretu, czyli:
- upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych,
- tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,
- tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej,
- zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,
- zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji.
W tej sytuacji, w ocenie Sądu, zwrócić należy uwagę, że na podstawie tego przepisu w dniu wejścia w życie dekretu (czyli w dniu 13 września 1944 r.) właściciele ziemscy zostali pozbawieni własności majątku z mocy prawa bez jakiegokolwiek odszkodowania. Dlatego też Sąd orzekający podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1116/07, publ. Lex nr 498316, zgodnie z którym powoduje to konieczność ścisłej interpretacji przepisów dekretu jako przepisów szczególnych, odstępujących od ogólnych reguł i jako takie niepodlegających rozszerzającej interpretacji. Niedopuszczalna jest natomiast taka interpretacja tych przepisów, która nie licząc się z ich treścią, uwzględnia jedynie ówczesne przesłanki polityczne. Takie stanowisko - powszechnie aprobowane w piśmiennictwie oraz orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego - wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1991 r., sygn. akt III CZP 90/91 (OSNC z 1992 r. nr 5, poz. 72). Stanowisko takie wyrażone zostało także w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92 (OSP z 1993 r. nr 3, poz. 47), z treści którego wynika, że brak jest podstaw do tego, ażeby przepisy nacjonalizacyjne, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności, wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia prawa i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu.
Zwrócić należy uwagę, że art. 1 ust. 2 lit. e tego dekretu (mówiący o zarezerwowaniu odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji) został dodany na podstawie art. 1 pkt 4 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9) dopiero z dniem 19 stycznia 1945 r. Akt ten zmienił także treść art. 1 ust. 2 litery a i c. Przede wszystkim jednak dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w cytowanym wyżej art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej skreślił słowa "o charakterze rolniczym". Powołana zmiana nie stanowiła jednak kolejnej reformy rolnej, lecz dotyczyła reformy rolnej wynikającej z dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. O ile więc reformą rolną objęto - w myśl cytowanego wyżej pierwotnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e - nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, to przyjąć trzeba, że w wyniku dokonanej zmiany tego przepisu za nieruchomości ziemskie o rolniczym charakterze należało uznać także takie nieruchomości, które wprawdzie nie miały charakteru rolniczego, ale pozostawały z rolniczą częścią majątku ziemskiego w nierozerwalnym związku funkcjonalnym, w ramach którego nieruchomości nierolnicze nie mogły być samodzielnie wykorzystywane w oderwaniu od części rolniczej, jak również część majątku ziemskiego o charakterze rolniczym nie mogła prawidłowo funkcjonować bez przedmiotowych nieruchomości nierolniczych.
W tej sytuacji zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska", bowiem powołany dekret nie dawał podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Raz jeszcze podkreślenia wymaga, że w myśl pierwotnego określenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym i o określonym w tym przepisie areale. Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie może jednak oznaczać, że dekret dotyczył wszelkich nieruchomości ziemskich. W związku z brakiem w dekrecie ustawowej (legalnej) definicji pojęcia "nieruchomość ziemska", jego treść powinna być zatem ustalona z uwzględnieniem innych elementów całej tej regulacji, w tym normatywnie określonych w tym dekrecie celów reformy rolnej. Istotną rolę w tym zakresie odgrywa przepis art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Określenie tych celów dodatkowo czyni zasadnym restrykcyjny charakter wykładni przepisów dekretu.
Stanowisko w tej kwestii wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06. Niezależnie od zasadniczej tezy, wskazującej na przepis § 5 rozporządzenia jako podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, Sąd ten wskazał, że na gruncie tego przepisu na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Sąd ten stwierdził przy tym, że punkty a-c bezspornie odnoszą się do gruntów rolnych przeznaczonych na upełnorolnienie lub utworzenie nowych gospodarstw rolnych, a wątpliwości mogą budzić jedynie dwie następne litery tego przepisu (lit. d oraz e), w których mowa o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" (ale nie "odpowiednich obiektów") na realizację określonych celów. To, że przepisy dekretu w odniesieniu do pałaców, dworów, zamków czy też innych obiektów były nadużywane przez ówczesne władze, świadczy jedynie o tym, że cele tych władz były odległe od celów wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu. Dla przyjmowanego dziś pojęcia nieruchomości ziemskiej istotne znaczenie ma także w dalszym ciągu uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK z 1990 r., poz. 26, s. 174), która zachowuje swoją wartość interpretacyjną pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej. Przyjęto w niej, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.
Biorąc zatem także pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należy uznać, że nieruchomość ziemska to taka, która ma charakter rolniczy (patrz także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 21 grudnia 2006 r., sygn. akt I OSK 851/05, 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08, 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08 oraz uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10). Wszelkie inne nieruchomości ziemskie, niemające jednocześnie charakteru rolniczego, przedmiotowo nie mogą podlegać pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Mając powyższe na uwadze, można określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej, i tak była to nieruchomość:
- ziemska o charakterze rolniczym,
- stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,
- spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,
- nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.
Spełnienie zatem nie tylko norm obszarowych decydowało o podpadaniu nieruchomości pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dopiero spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwalało uznać, że nieruchomość podpadała pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Natomiast w sytuacji, kiedy część nieruchomości nie spełniała powyższych przesłanek, a w szczególności nie miała charakteru rolniczego i nie nadawała się na realizację celów reformy rolnej, nie powinna przejść na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W orzecznictwie sądowym rzeczywiście wyrażany był pogląd, że w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu także rezydencje właścicieli nieruchomości ziemskich przechodziły na rzecz Państwa, jako część składowa przejmowanej nieruchomości ziemskiej, przy czym bez znaczenia była kwestia, czy pozostawały one w tzw. "związku funkcjonalnym" z resztą nieruchomości. W orzecznictwie wyrażany bywał także pogląd, że związek tego rodzaju istniał co do zasady zawsze (rezydencja przeznaczona dla właściciela majątku ziemskiego, jako jego integralna część), gdy część nieruchomości nie była prawnie wyodrębniona. Poglądy takie prezentowane były zarówno w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (np. orzeczenia w sprawach o sygn. akt IV SA/Wa 1923/06, IV SA/Wa 1927/06, IV SA/Wa 2076/06, IV SA/Wa 843/07, IV SA/Wa 1213/07, IV SA/Wa 2299/07, IV SA/Wa 2304/07, IV SA/Wa 2453/07, IV SA/Wa 153/08, IV SA/Wa 1001/08, dostępne na www.nsa.orzeczenia.gov.pl), jak i we wcześniejszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (w szczególności wyroki w sprawach o sygn. akt II SA 2832/95, IV SA 1658/96, IV SA 1146/97, IV SA 2724/98, IV SA 2039/98, OSK 473/04, I OSK 210/05). Podpadanie części rezydencjalnych pod działanie dekretu nie było początkowo kwestionowane także w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyrok sygn. akt III CK 36/02 oraz sygn. akt III CK 393/97, opubl. OSP nr 10 z 1998 r. poz. 171), w którym podnoszono brak zasady konfiskaty ruchomości a contrario przejęcia siedziby właściciela nieruchomości ziemskiej. Jednak w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, powstałym po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie obecnie prezentowany jest pogląd odmienny. Podkreśla się znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym jako niezbędnej przesłanki dla uznania, że rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła w myśl dekretu na rzecz Państwa. Takie stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny także w uzasadnieniu uchwały o sygn. akt I OPS 3/10.
W tej sytuacji, wobec jednolitego obecnie orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadne jest badanie istnienia wskazanego "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego pod działanie dekretu.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez spornych nieruchomości (najczęściej chodziło o zespół pałacowo-parkowy) i odwrotnie (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08). Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 października 2006 r., sygn. akt l OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r., sygn. akt IV SA 1593/02 lub z dnia 19 września 2000 r., sygn. akt IV SA 451/00). Orzecznictwo sądów administracyjnych co do konieczności wykazania związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą, rolną częścią nieruchomości jest utrwalone (przykładowo wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07, z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z dnia 18 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 662/13, pub. w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym samo zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 532/07, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lipca 2009 r., sygn. akt I OSK 1014/08).
Istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może natomiast mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza nią - oraz czy w części gospodarczej, czy w części mieszkalnej dworu (pałacu) znajdował się np. kantor lub biuro, w którym rządca przyjmował interesantów i z których wykonywany był stały bezpośredni zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.). Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadziłoby do wniosku, że część rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, że nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. Dla prowadzenia gospodarstwa rolnego w znaczniejszych rozmiarach przydatne było ówcześnie istnienie obiektów nadających się do wykorzystywania jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu. Z kolei istnienie tego rodzaju ośrodka zarządu (pełniącego również funkcje mieszkalną) bez części folwarcznej byłoby nieracjonalne gospodarczo. Taka sytuacja jednak, jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, nie wystąpiła w rozpatrywanej sprawie.
Z treści omawianego dekretu nie wynika, by na cele reformy rolnej przeznaczano nieruchomości niemające charakteru rolniczego, a więc działki zabudowane, niepozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie. Tym bardziej, na co wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92 (publ. OSP z 1993 r., nr 3, poz. 47), brak więc jest podstaw do tego, aby generalnie przepisy nacjonalizujące, które wprowadziły tak rewolucyjne ograniczenie prawa własności, wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia prawa i do tego w drodze wykładni rozszerzającej. Przepisy dekretu nie sposób zatem interpretować w ten sposób, że reforma rolna zakładała przejmowanie na własność Państwa budynków mieszkalnych zajmowanych przez dotychczasowych właścicieli i że takie przejmowanie było regułą, a sytuacja przeciwna wyjątkiem.
Również rozpatrując niniejszą sprawę w aspekcie treści art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (o treści obowiązującej w dniu wejścia w życie dekretu), zgodnie z którym przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje upełnorolnienie istniejących gospodarstw o powierzchni niżej pięciu hektarów użytków rolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców, tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, kolonii i ogródków działkowych robotniczych, urzędniczych i rzemieślniczych oraz zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, uznać należy, że przepis ten nie dawał podstawy do przejęcia na rzecz Skarbu Państwa przedmiotowej nieruchomości. W zestawieniu z każdym ze wskazanych celów reformy rolnej teren dworsko-parkowy nie spełniał, w ocenie Sądu, wymagań wynikających z tych celów. W szczególności, wobec braku wcześniejszego zarezerwowania spornej nieruchomości na cele oświatowe, sam fakt urządzenia już po przejęciu przedmiotowej nieruchomości szkoły w dawnych pomieszczeniach dworskich nie daje podstaw do objęcia zespołu dworsko-parkowego przepisem art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu. Dlatego też Sąd uznał w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego za prawidłowe ustalenia stanu faktycznego oraz ocenę prawną dokonane przez Ministra.
Przedmiotowe postępowanie administracyjne toczyło się w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R.P. Nr 10, poz. 51, ze zm.). Zadaniem tego postępowania było zatem ustalenie i rozstrzygnięcie, czy przedmiotowa nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i tym samym podlegała przejęciu na cele reformy rolnej.
Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, Sąd orzekający stanął na stanowisku, że w rozpatrywanej sprawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w oparciu o właściwie przeprowadzone postępowanie wyjaśniające i dowodowe, prawidłowo zinterpretował powołany art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i ocenił, że sporna nieruchomość stanowiąca tzw. zespół dworsko-parkowy, opisana w punkcie 2 zaskarżonej decyzji, będąca obecnie częścią działki ewidencyjnej nr [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Jak wynika z akt sprawy, sporny przedmiotowy majątek posiadał powierzchnię ogólną [...], z czego grunty orne zajmowały powierzchnię [...], ogrody i sady [...], pod zabudowaniami, podwórzami było [...], a pod drogami i rowami [...]. Zespół dworsko-parkowy i jego otoczenie pełniły funkcję mieszkaniową, reprezentacyjną i rekreacyjną, tworząc przestrzennie niezależną i zamierzoną programowo kompozycję. Dwór otoczony był ogrodem. W parku znajduje się około 500 drzew (w tym świerki srebrne, lipa, brzoza, świerk, modrzew, kasztanowiec, wierzba), w ogrodzie jabłonie, wiśnie, czereśnie, grusze, śliwy, krzaki porzeczek i malin (protokół z dnia [...] listopada 1945 r. dotyczący przekazania resztówki majątku [...] na rzecz Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska). Z protokołu Komisji Powiatowej z dnia [...] kwietnia 1950 r. wynika, że w skład tzw. resztówki na działce znajduje się 140 różnych drzew owocowych. Pałac murowany użytkowała szkoła podstawowa. Z pisma Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] Delegatura w [...] z dnia [...] czerwca 2013 r. wynika, że w 1983 r. zabytkowy park w [...] został wpisany do rejestru zabytków. Granice parku obejmują część zadrzewioną działki nr [...] o powierzchni [...] bez użytku oznaczonego [...] o powierzchni [...]. Na terenie parku znajdował się m.in. sad owocowy. Pierwotne granice parku zostały oznaczone na mapie, z której wynika, że obecna działka nr [...] wchodziła w skład tych granic. Jest to park dworski, krajobrazowy. Najstarsze lipy drobnolistne przy wjeździe do dawnego dworku pochodzą z końca XVIII wieku. Od strony południowej przylega do szosy [...], od tej strony znajduje się dawna brama wjazdowa. Od strony wschodniej park przylega do zabudowań wsi [...] i pól uprawnych. Od strony północnej i zachodniej znajduje się stary sad. W parku spisano 19 gatunków drzew ozdobnych i 12 gatunków krzewów ozdobnych. Ogółem spisano 163 drzewa, w tym 4 lipy drobnolistne, pomniki przyrody. Na terenie parku znajduje się wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków dwór z [...], rozbudowany w 1938 r. i przebudowany w 1948 r. Na terenie parku znajdowała się nieistniejąca obecnie oficyna dworska. Dawny park był ogrodzony drewnianymi sztachetami. Zabudowania gospodarcze majątku znajdowały się na południe od parku za szosą. Z protokołu przekazania z dnia [...] listopada 1945 r. wynika, że dwór składał się z czterech części: sień oraz trzy części mieszkalne, w tym jedna niewykończona. W protokole tym wskazano również, że teren był ogrodzony parkanem murowanym. Ustalenia te potwierdzili także przesłuchani świadkowie, którzy uzupełniająco wyjaśnili, że majątkiem zarządzał zarządca. Świadkowie nie wiedzieli jednak, gdzie on mieszkał. Pracownicy majątku mieszkali we wsi, ale był też czworak położony w dalszej odległości od parku. We dworze mieszkał właściciel, jego żona, córka i syn. Była brama wjazdowa, ale zespół nie był ogrodzony. Oznacza to, że zespół dworsko-parkowy był typowym założeniem mieszkalnym i był wykorzystywany na potrzeby osobiste właściciela [...] oraz członków jego rodziny. Na terenie tym nie było budynków gospodarczych czy sprzętu rolniczego. Żaden ze zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów nie wskazuje, aby zespól dworsko-parkowy był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów bezpośrednio związanych z działalnością rolniczą, ani do sprawowania bieżącego i bezpośredniego zarządu majątkiem. Również skarżąca Gmina, poza słownymi stwierdzeniami, takich dowodów nie przedstawiła.
W związku z tym, w ocenie Sądu prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, zgodnie z którym określona w punkcie 2 zaskarżonej decyzji część działki nr [...], na której znajdował się m.in. dwór i park nie pozostawały w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku.
Sam fakt pozostawania w sąsiedztwie obu części nieruchomości ziemskiej nie stanowi podstawy do uznania, że pozostawały one w związku funkcjonalnym. Fakt, że w przedmiotowym majątku ziemskim był zatrudniony zarządca, świadczy o oderwaniu centrum decyzyjnego od osoby właściciela zamieszkującego w zespole dworsko-parkowym. Ponadto nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z zespołu dworsko-parkowego i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego zespół dworsko-parkowy był bezużyteczny. Zespół dworsko-parkowy mógł prawidłowo funkcjonować bez gospodarstwa rolnego, jak i gospodarstwo rolne mogło prawidłowo funkcjonować w oderwaniu od tego zespołu.
Podkreślić należy, że wykazanie (szczególnie po upływie ponad 70 lat) istnienia funkcjonalnego związania zespołu dworsko-parkowego z produkcją rolną co do zasady jest trudne. Jak to bowiem wskazano wyżej, ze stanu faktycznego musiałoby wynikać, że część gospodarcza nie mogłaby prawidłowo funkcjonować bez zespołu dworsko-parkowego i odwrotnie. Dwór wraz z parkiem nie służył produkcji rolnej i jako taki nie był do tej produkcji w żadnym zakresie przydatny. Zdaniem Sądu organ odwoławczy w sposób prawidłowy dokonał oceny zgromadzonego materiału dowodowego i prawidłowo ustalił stan faktyczny oraz wyczerpująco przedstawił własną oceną prawną legalności zaskarżonej decyzji, wskazując konkretne dowody stanowiące podstawę określonych ustaleń, pod kątem oceny wynikających z ustalonego stanowiska judykatury definicji nieruchomości ziemskiej oraz związku funkcjonalnego.
Dodatkowo, ze względu na podniesiony w skardze zarzut dotyczący usytuowania spornej części nieruchomości na obecnej działce nr [...], wyjaśnić należy, że zarzut ten jest całkowicie bezzasadny. W toku prowadzonego postępowania Wojewoda [...] wystąpił do Starosty [...] m.in. o ustalenie aktualnego stanu faktycznego i prawnego objętego wnioskiem zespołu dworsko-parkowego. Pismem z dnia [...] grudnia 2014 r. Starosta wyjaśnił, że przy zakładaniu w 1967 r. rejestru ewidencji gruntów pod pozycją rejestru 1 ujawniono działkę nr [...] o powierzchni [...]. W 1983 r. dokonano wpisu "na działce nr [...] znajduje się park zabytkowy nr jedn. rej. zab. [...]. Także skarżąca Gmina nie miała wątpliwości co do usytuowania zespołu dworsko-parkowego na działce nr [...], kiedy występowała z wnioskiem o skomunalizowanie tej działki na swoją rzecz, co potwierdza decyzja komunalizacyjna z dnia [...] lutego 1996 r. znajdująca się w aktach sprawy. Również znajdujący się w aktach sprawy protokół z oględzin zespołu dworsko-parkowego, które to oględziny odbyły się w dniu [...] lutego 2015 r., potwierdza, że zespół ten znajduje się na działce nr [...]. Dodać do tych dokumentów należy także pismo Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] z dnia [...] czerwca 2013 r. oraz załącznik graficzny do decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] grudnia 1993 r. W tej sytuacji postawiony w skardze zarzut Sąd uznał za całkowicie chybiony.
Podsumowując, Sąd uznał, że z analizy akt sprawy wynika, że postępowanie zakończone zaskarżoną decyzją zostało przeprowadzone wnikliwie, z zachowaniem reguł postępowania określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego (w tym i art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 kpa). Materiał dowodowy w sprawie został dostatecznie zebrany. Wyjaśnione zostały także wszystkie okoliczności istotne dla wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Także w zgodzie z treścią art. 107 § 3 kpa organ przedstawił swoje stanowisko w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia, które dostatecznie odzwierciedla rację decyzyjną i wyjaśnia tok rozumowania organu, który prowadzi do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego i procesowego do rzeczywistej sytuacji faktycznej zaistniałej w rozpatrywanej sprawie. Minister w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia prawidłowo wskazał również fakty, które uznał za udowodnione, oraz dowody, na których oparł swoje ustalenia.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2018 r. Dz. U. poz. 1302, ze zm.) orzekł jak w sentencji.