I SA/Wa 150/24

I SA/Wa 150/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-05-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Falkiewicz-Kluj /przewodniczący/
Jolanta Dargas
Magdalena Durzyńska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj Sędziowie: sędzia WSA Jolanta Dargas sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.) Protokolant specjalista Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 maja 2024 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 17 listopada 2023 r. nr KOA/5669/Sr/23 w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Gminy [...] z dnia 4 października 2023 r. nr SOPS.ZZ/000002/10/2023.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej jako organ/SKO), działając na podstawie art. 127 § 2 w zw. z art. 17 pkt 1 kpa oraz art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r. poz. 570 ze zm.) i na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy [...] z dnia 4 października 2023 r. nr SOPS.ZZ/000002/10/2023 uznającą zasiłek pielęgnacyjny na K. B., wypłacony w okresie od dnia 1 września 2021 r. do dnia 31 lipca 2023 r. w łącznej wysokości 4 964,32 zł (plus odsetki w wysokości 637,96 zł), za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązującą P. B. B. (dalej jako skarżąca) do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości 5 602,28 zł tj. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie należnymi do dnia wydania decyzji.
W uzasadnieniu organ podał, że Burmistrz Gminy [...] decyzją z dnia 11 marca 2010 r. nr SOPS.4041/ZP/000011/03/2010 przyznał P. B. B. zasiłek pielęgnacyjny na córkę K. B. w okresie od dnia 1 kwietnia 2010 r. do dnia 30 czerwca 2021 r. Następnie decyzją z dnia 9 lipca 2021 r. nr SOPS.422/000050/07/2021 Burmistrz Gminy [...] zmienił decyzję z dnia 11 marca 2010 r. nr SOPS.4041/ZP/000011/03/2010 w ten sposób, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało przedłużone od dnia 1 lipca 2021 r. do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności dla K. B. Jak wskazano, podstawę do wydania przedmiotowej decyzji stanowił m.in. przepis art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.). Wg akt sprawy orzeczeniem z dnia 13 lipca 2021 r. została potwierdzona niepełnosprawność córki skarżącej jak i obowiązek stałej i długotrwałej nad nią opieki, jednak skarżąca nie poinformowała organu o zapadnięciu ww orzeczenia, stąd pismem z dnia 8 września 2023 r. zawiadomiono ją o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego na córkę w okresie od daty orzeczenia tj. od dnia 1 września 2021 r. do dnia 31 lipca 2023r.
W zakresie podstawy prawnej organ podał, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323, dalej jako ustawa), za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie natomiast z art. 30 ust. 1 powyższej ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. SKO podało, że stosownie do art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych jeżeli w okresie 4 trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Jednocześnie, jak wskazano, w niniejszej sprawie miał zastosowanie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, zgodnie, z którym z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
W niniejszej sprawie skarżąca B. B. miała ustalone prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do dnia 30 czerwca 2021 r., a nowe orzeczenie o niepełnosprawności K. B. zostało wydane dnia 13 lipca 2021 r., a zatem – jak podał organ - istniała podstawa do przedłużenia okresu ważności orzeczenia o niepełnosprawności na podstawie wspominanego art. 15 h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (...) i dalszego wypłacania zasiłku pielęgnacyjnego, jednak skarżąca po otrzymaniu nowego orzeczenia powinna złożyć nowy wniosek. Jak podało SKO, zgodnie z art. 24 ust. 2a ustawy, wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego na nowy okres świadczeniowy upływał w okresie 90 dni od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności, a zatem wniosek powinien zostać wniesiony w terminie do dnia 11 października 2021 r. czego jednak skarżąca nie dopełniła. Wobec powyższego wg SKO brak było podstaw do wypłacania zasiłku pielęgnacyjnego na rzecz B. B. w związku z niepełnosprawnością K. B. w okresie od dnia 1 września 2021 r. do dnia 31 lipca 2023 r., zaistniała zatem sytuacja opisana w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W skardze na ww decyzję skarżąca zarzuciła SKO:
- naruszenie art. 15 h ust 1 , art. 15zzzzzn ust 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz art. 30 ust 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych a także naruszenie art. 7, 77, 80 w związku z art. 77 kpa oraz art. 104 kpa polegające na utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji Burmistrza Gminy [...], w sytuacji gdy organy obu instancji nie wyjaśniły wszystkich istotnych dla prawidłowego rozpoznania sprawy okoliczności faktycznych oraz dokonały dowolnej oceny materiału dowodowego, pomijając istotne okoliczności i dowody znajdujące się w aktach postępowania, a w konsekwencji błędnie uznały, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony na K. B. w okresie od dnia 1 września 2021 r. do dnia 31 lipca 2023 r . w łącznej kwocie 4 964,32 był świadczeniem niezależnym.
Skarżąca zarzuciła SKO zaniechanie analizy wskazanej we wniosku przyczyny usprawiedliwiającej opóźnienie w przekazaniu orzeczenia komisji, brak ustalenia stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie, wynikające z niepoinformowania jej o skutkach niezłożenia orzeczenia o niepełnosprawności K. B. bezzwłocznie po jego wydaniu i ograniczeniu się do przekazania informacji o obowiązku dostarczenia orzeczenia oraz nie wyznaczenie 30 dniowego terminu na złożenie wniosku o przywrócenie terminu do złożenia orzeczenia. Wreszcie skarżąca zarzuciła brak weryfikacji orzeczeń przez organ I instancji w Elektronicznym Krajowym Systemie Monitoringu Orzeczeń, co stanowi lekceważący stosunek organu do obywatela i wydawania decyzji dla niego dotkliwych finansowo, które można byłoby zminimalizować.
Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 17 listopada 2023 r. nr KOA/ Sr/23 w całości oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Gminy [...] z dnia 4 października 2O23 r. nr SOPS.ZZ000002/10/23 w zakresie, w jakim organ uznał zasiłek pielęgnacyjny wypłacony na K. B. w okresie od dnia 1 września 2021 r. do dnia 31 lipca 2023 r. za świadczenie niezależne i zobowiązał B. B. do zwrotu 5 602,28.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Sąd zważył co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Rację co do zasady ma SKO wywodząc, że w orzecznictwie sądowo-administracyjnym wskazuje się że, obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża osobę, która przyjmowała świadczenia ze świadomością, że jej się one nie należały, a więc determinowany jest uprzednim ustaleniem istnienia takiego stanu świadomości u podmiotu pobierającego świadczenie, co pozwala na skuteczne nałożenie obowiązku zwrotu. Jednak przepis art. 25 ust. 1 ustawy nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy, warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 ustawy nie ma takiego charakteru. Przepis art. 25 ust. 1 ustawy nie znosi zatem generalnej normy z art. 7 kpa ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy "podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy" co najogólniej ujmując oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością.
Zatem w postępowaniu dotyczącym pobrania nienależnie świadczenia organ powinien w pierwszej kolejności ustalić, czy co do zasady w świetle obowiązujących przepisów skarżącej przysługiwało prawo do pobranych świadczeń rodzinnych czy też w związku z wydaniem nowego orzeczenia o niepełnosprawności - prawo to ustało. W kontrolowanej sprawie nie budzi wątpliwości, że w lipcu 2021r. skarżąca uzyskała orzeczenie o niepełnosprawności córki całkowicie potwierdzające jej niepełnosprawność i wskazujące na zasadność stałej opieki nad córką. W tym stanie rzeczy za niezasadny należy przyjąć stricte legalistyczny pogląd SKO, według którego samo niepoinformowanie organu o spełnianiu wszystkich ustawowych przesłanek do pobierania świadczenia rodzinnego nie może uzasadniać tezy o nieprzysługiwaniu tego prawa. W sprawie nie budzi wątpliwości, że mamy do czynienia z ciągłym nieprzerwanym stanem niepełnosprawności córki skarżącej, zresztą jak wynika z akt regularnie hospitalizowanej i wymagającej stałej opieki. Koncepcja nienależnego świadczenia miałaby natomiast zastosowanie w sytuacji gdyby orzeczenie z lipca 2021r. zmieniało prawo do świadczeń rodzinnych na niekorzyść skarżącej i ta pobierałaby nadal świadczenia jako należne podczas gdy przeczyłaby temu treść nowego orzeczenia o niepełnosprawności córki. Zdaniem Sądu nie sposób przyjąć, aby intencją ustawodawcy, który na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", było nałożenie obowiązku zwrotu pobranego świadczenia, będącego świadczeniem nienależnym, w każdej sytuacji, nawet tak stricte formalistycznej jak ma to miejsce w kontrolowanej sprawie. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która była świadoma okoliczności, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w przypadku świadomego zaniechania w przekazaniu organowi posiadanych informacji wywierających wpływ na prawo do świadczenia. Sytuacja taka nie zachodzi w przypadku spełnienia wszystkich przesłanek ustawowych a jedynie niepowiadomienia organu, zresztą w trakcie trwania pandemii, o zapadnięciu nowego orzeczenia, w pełni uprawniającego do dotychczas pobieranych świadczeń.
Oznacza to, że o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 1 ww. ustawy można mówić wtedy, gdy strona pobierała świadczenia, chociaż wiedziała, że nie powinna ich pobierać z uwagi na brak przesłanek merytorycznych. Można mówić wówczas o elemencie obiektywnym (wystąpienie okoliczności) oraz o elemencie subiektywnym (tj. o rodzaju świadomego i celowego działania wbrew pouczeniu i wbrew przepisom prawa). Zatem nienależnie pobrane świadczenie, to świadczenie wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do jego pobierania, jeżeli niepowiadomienie o tych okolicznościach było świadomym i zamierzonym działaniem (lub zaniechaniem) świadczeniobiorcy. Za świadczenie nienależnie pobrane nie można jednak uznać świadczenia w pełni należnego i pobieranego na podstawie orzeczenia o niepełnosprawności lecz bez oficjalnego powiadomienia organu o dalszym prawie do świadczenia. Prawo to w ocenie Sądu przedłużało się niejako "z automatu", skoro niepełnosprawność córki skarżącej jest stała i wieloletnia, a przy tym zakres opieki i stan pozostawania w nieustannym stresie i obawie o życie dziecka – nie może uzasadniać tezy o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 1 pkt. 1 ustawy z powodu niepoinformowania o przedłużeniu prawa do pobieranych świadczeń. Innymi słowy, zachodzi konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania, bądź – jak w sprawie niniejszej - zaniechania. W tym ostatnim przypadku należy brać jednak pod uwagę intencję ustawodawcy i konstytucyjnie chronione prawa do świadczeń rodzinnych.
Skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i c ppsa w zw. z art. 30 ust. 2 pkt. 1 ustawy w zw. z art. 7 kpa).