I SA/Wa 143/22

I SA/Wa 143/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-12-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-01-20
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz /przewodniczący/
Anna Fyda-Kawula
Elżbieta Lenart /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OZ 465/22 - Postanowienie NSA z 2022-10-14
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 200,  art. 205  par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz asesor WSA Anna Fyda-Kawula sędzia WSA Elżbieta Lenart (spr.) Protokolant referent Radosław Fijałkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 24 listopada 2021 r. nr KOC/7011/Op/21 w przedmiocie ustalenia należności podlegającej zwrotowi z tytułu odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 5 października 2021 r. nr 3303/2021.; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie na rzecz K. M. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 24 listopada
2021 r., nr KO C/7011/Op/21, po rozpatrzeniu odwołania K. M. (dalej jako skarżący), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z 5 października 2021 r., nr 3303/2021, w przedmiocie ustalenia należności podlegającej zwrotowi z tytułu opłaty za pobyt Z. M. w domu pomocy społecznej za okres od 9 marca 2017 r. do 31 lipca 2020 r.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
Prezydent m.st. Warszawy decyzją z 5 listopada 2015 r., nr 4313/2015, skierował Z. M. do domu pomocy społecznej dla osób przewlekle psychicznie chorych.
Następnie Prezydent m.st. Warszawy decyzją nr 2983/2016 z 21 listopada 2016r. - utrzymaną w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 9 marca 2017 r., nr KOC/70/Op/17 - ustalił dla K. M. odpłatność za pobyt jego ojca - Z. M. w domu pomocy społecznej w wysokości 1.133,94 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawomocnym wyrokiem z 17 sierpnia 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 741/17, oddalił skargę K. M.
na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 9 marca 2017 r.
Następnie Prezydent m.st. Warszawy decyzją nr 5018/2020z 13 października 2020 r. ustalił wysokość należności podlegającej zwrotowi od skarżącego z tytułu opłaty za pobyt Z. M. w domu pomocy społecznej za okres od 9 marca 2017 r. do 31 lipca 2020 r. w kwocie 46.064,97 zł.
Pismem z 4 listopada 2020 r. skarżący - na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej - wystąpił do Prezydenta m.st. Warszawy o odstąpienie od żądania zwrotu należności w kwocie 46.064,97 zł z tytułu pobytu Z. M. w domu pomocy społecznej za okres od 9 marca 2017 r. do 31 lipca 2022 r.
Prezydent m.st. Warszawy postanowieniem z 25 listopada 2020 r., nr 211/2020, zawiesił postępowanie w sprawie odstąpienia od żądania zwrotu opłaty ustalonej od skarżącego za pobyt w domu pomocy społecznej Z. M. .
Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 25 listopada 2020 r., nr KO C/5711/Op/20, uchyliło ww. decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z 13 października 2020 r., nr 5018/2020 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.
Ponownie rozpatrując sprawę Prezydent m.st. Warszawy decyzją nr 3303/2021 z 5 października 2021 r. ustalił wysokość należności podlegającej zwrotowi od skarżącego z tytułu opłaty za pobyt Z. M. w domu pomocy społecznej za okres od 9 marca 2017 r. do 31 lipca 2020 r. w kwocie 46.064,97 zł.
Nie zgadzając się z powyższą decyzją skarżący wniósł odwołanie - podnosząc zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 104 ust. 4 i art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej oraz naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7 i 77, art. 8 § 1, art. 10 § 2, art. 78 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.
Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 24 listopada 2021 r., nr KO C/7011/Op/21, utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z 5 października 2021 r., nr 3303/2021, podnosząc, że decyzja organu I instancji - w zakresie ustalenia wysokości należności z tytułu wydatków zastępczo ponoszonych przez Gminę - została wydana zgodnie z prawem.
W uzasadnieniu decyzji wskazało, że organ I instancji dwukrotnie: pismem z 9 kwietnia 2021 r. i z 18 sierpnia 2021 r. wzywał skarżącego do złożenia dowodów potwierdzających poniesienie wydatków wskazanych w wywiadzie środowiskowym oraz dowodów stanowiących poparcie twierdzeń dotyczących postępowania ojca.
W odpowiedzi pełnomocnik skarżącego w pismach z 23 kwietnia 2021 r. i z 30 sierpnia 2021 r. wnosił o przesłuchanie matki D. M. i siostry J. B. na okoliczność zachowania ojca. Nie przedstawił jednak żadnych dowodów potwierdzających ponoszone wydatki.
Kolegium dodało, że w sprawie najbardziej istotne byłoby ustalenie, w jaki sposób uiszczenie opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej wpłynęłoby na sytuację życiową skarżącego. W art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej nacisk położony jest na trudną sytuację życiową wnioskodawcy.
Podniosło, że gdyby bez głębszej analizy już na pierwszy rzut oka wynikało, iż skarżący nie jest w stanie uiścić wymaganej opłaty ze względu na swoją sytuację życiową, to organ w tym postępowaniu mógłby rozważyć odstąpienie od żądania zwrotu. Jednakże taka sytuacja nie miała miejsca w tej sprawie.
Skarżący posiada znaczne dochody - 11927,09 zł miesięcznie, zaś wydatki jak oświadczył wynoszą 1270,00 zł, natomiast nie udokumentował żadnych innych wydatków, które wpływałby na jego sytuację życiową, i to pomimo dwukrotnych wezwań organu I instancji.
W dalszej części uzasadnienia Kolegium wskazało, że wydanie zaskarżonej decyzji nie oznacza, iż skarżący pozbawiony jest możliwości dogodnego dla siebie ukształtowania spłaty zwracanych świadczeń zastępczych lub ich umorzenia. Dopiero teraz, będzie rozpatrywany przez organ I instancji wniosek skarżącego z 4 listopada 2020 r. o odstąpienie od żądania należności - wnioskodawca może zmodyfikować wniosek w uzgodnieniu z organem. W trakcie tego postępowania organ I instancji może badać pozostałe przesłanki, w tym także może dopuścić jako dowód przesłuchanie świadków przedstawianych przez wnioskodawcę. Skarżący nie może być bierny w postępowaniu toczącym się przed organem, lecz winien współdziałać z organem, składając stosowne wyjaśnienia i dokumenty.
Podniosło także, że decyzja ustalająca wysokość należności podlegającej zwrotowi nie jest decyzja uznaniową - o czym wyraźnie stanowi art. 103 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej. Ustawodawca nie daje bowiem organowi możliwości wyboru, gdyż przepis ten brzmi kategorycznie - wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Organ ma zatem obowiązek wydać decyzję ustalającą wysokość kwoty, którą gmina poniosła zastępczo, jeżeli osoba zobowiązana nie realizowała tego obowiązku. Powody nierealizowania tego obowiązku w takim przypadku także nie mają znaczenia. W tym zakresie organ przywołał fragment uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 3377/19.
W konkluzji SKO stwierdziło, że analiza postępowania i decyzji organu I instancji nie potwierdziła zarzutów stawianych przez skarżącego.
Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł skarżący zarzucając zaskarżonej decyzji:
I. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
1. art. 2 Konstytucji RP poprzez nieuwzględnienie w sprawie zasad demokratycznego państwa prawnego, a w szczególności zasady sprawiedliwości społecznej, która to powinna mieć zastosowanie w każdym prowadzonym postępowaniu, wskutek czego wydano decyzję sprzeczną z tą zasadą i ustalono obowiązek zwrotu należności za pobyt Z. M. w [...] od skarżącego, 2. art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego błędną wykładnię i ustalenie wysokości należności podlegającej zwrotowi przez skarżącego na rzecz Prezydenta m.st. Warszawy, który pokrył koszty opłat za pobyt Z. M. w Domu Pomocy Społecznej, w sytuacji gdy w sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za zwolnieniem skarżącego z obowiązku zwrotu wskazanej kwoty, w szczególności stosowanie przez Z. M. - ojca skarżącego - przemocy psychicznej oraz fizycznej wobec rodziny, nieutrzymywanie kontaktu ze skarżącym, brak łączących ich więzi społecznych, odczuwalny żal syna względem ojca, nieczynienie przez Z. M. osobistych starań o wychowanie syna,
3. art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że skarżącemu nie przysługuje zwolnienie z ponoszenia opłat za pobyt w Domu Pomocy Społecznej ojca - Z. M. , mimo, iż występują uzasadnione okoliczności, na podstawie których powinien on zostać zwolniony od ponoszenia tej opłaty, 4. art. 103 ust 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy w postępowaniu ustalającym wysokość należności podlegającej zwrotowi za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej organ administracji winien wziąć pod uwagę wysokość dochodów skarżącego oraz jego możliwości finansowe, zaś w niniejszym postępowaniu powyższe przesłanki pozostały poza polem widzenia procedującego organu,
II. naruszenie przepisów postępowania, tj.:
1. art. 7 i 77 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności do wyjaśnienia okoliczności sprawy, niezebranie materiału dowodowego w sposób całościowy – który pozwoliłby na wydanie merytorycznej decyzji oraz brak wszechstronnego rozpatrzenia zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie, w szczególności pominięcie okoliczności, iż organ I instancji pozostawił całkowicie poza polem widzenia pismo z 30 sierpnia 2021 r., nie odnosząc się do twierdzeń zawartych w niniejszym piśmie, a tym samym nie uwzględnienie sytuacji rodzinnej skarżącego, w szczególności jego relacji z biologicznym ojcem, braku jakiegokolwiek udziału ojca w wychowaniu skarżącego i jego późniejszym życiu, stosowania przez ojca przemocy względem rodziny czego między innymi skutkiem było rozwiązanie małżeństwa z matką skarżącego przez rozwód w 1996 r.,
2. art. 8 § 1 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób podważający zaufanie jego uczestników do organów władzy publicznej, co polegało w szczególności na nieuwzględnieniu szczególnych okoliczności sprawy, a przede wszystkim utraty więzi skarżącego z biologicznym ojcem oraz znęcania się przez Z. M. nad rodziną, które to powinny zostać wzięte pod uwagę przy wydaniu decyzji jako istotne do wyjaśnienia istoty sprawy, co miało wpływ na treść decyzji,
3. art. 10 § 2 k.p.a. poprzez brak możliwości wypowiedzenia się skarżącego w sprawie, nie zawiadomienie go o zakończeniu postępowania oraz o możliwości zajęcia stanowiska co do zgromadzonego materiału dowodowego w przedmiotowej sprawie,
4. art. 78 § 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z zeznań świadków D. M. i J. B. , mimo złożenia przez skarżącego wniosku o ich przesłuchanie - który to dowód przyczyniłby się do wyjaśnienia okoliczności mających wpływ na treść zaskarżonej decyzji,
5. art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, co doprowadziło do uznania, iż skarżący jest zobowiązany do zwrotu należności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, pomimo zaistnienia okoliczność szczególnych, których ustalenie winno wyłączać odpowiedzialność materialną skarżącego się za pobyt Z. M. w domu pomocy społecznej,
6. art. 107 § 3 k.p.a. poprzez wadliwe uzasadnienie wydanej decyzji, co przejawia się przede wszystkim w nie odniesieniu się do szczególnych okoliczności zgłaszanych w sprawie przez skarżącego, które winny były mieć wpływ na treść zaskarżanej decyzji.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o:
1. uchylenie decyzji organu II instancji w całości i umorzenie postępowania, ewentualnie uchylenie decyzji organu II instancji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji organu
I instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi
I instancji,
2. zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), dalej jako: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja, jaki i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 24 listopada 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z 5 października 2021 r. ustalającą wysokość należności podlegającej zwrotowi od skarżącego z tytułu opłaty za pobyt ojca - Z. M. w domu pomocy społecznej za okres od 9 marca 2017 r. do 31 lipca 2020 r. w kwocie 46.064,97 zł.
Podstawą materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowiły przepisy art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 i ust. 3 oraz art. 104 ust. 1 i 3 ustawy z dnia
12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2020 r., poz. 1876 ze zm.), dalej jako "ustawa".
Zgodnie z art. 60 ust. 1 ustawy pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3.
Stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej
- przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
Art 61 ust. 2 ustawy stanowi, że opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
W myśl art. 61 ust. 3 ustawy w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a ustawy, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio.
Zgodnie z art. 104 ust. 1, 3 i 4 ustawy należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ust. 1). Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3). W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty (ust. 4).
Na gruncie rozpoznawanej sprawy nie może być wątpliwości, że w sprawie wystąpiły przesłanki do zastosowania powyższych przepisów art. 104 ust. 1 i 3 ustawy
i wydania orzeczenia we wskazanym trybie.
W obrocie prawnym występuje bowiem ostateczna i prawomocna decyzja Prezydenta m.st. Warszawy z 21 listopada 2016 r., nr 2983/2016 - ustalająca dla skarżącego wysokość odpłatności za pobyt jego ojca w domu pomocy społecznej.
Niespornym jest również fakt, że skarżący nie uiścił należnych opłat, pokrywanych zastępczo z budżetu gminy - Miasta Stołecznego Warszawy. Zadłużenie skarżącego z tego tytułu wynosi 46.064,97 zł.
W rozpoznawanej sprawie wadliwość działania organów orzekających obu instancji polega na zaniechaniu podjęcia czynności w trybie art. 104 ust. 4 ustawy, który stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz
z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa
w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie sądowo-administracyjnym ukształtowało się stanowisko, zgodnie z którym wszczynając z urzędu postępowanie o zwrot poniesionych zastępczo wydatków za pobyt w domu pomocy społecznej, organ administracji właściwy do wydania decyzji na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 ustawy, obowiązany jest w myśl art. 104 ust. 4 ustawy ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności.
W orzecznictwie sądowo-administracyjnym przyjmuje się również, że postępowanie w przedmiocie zwrotu należności i odstąpienia od żądania ich zwrotu jest jednym postępowaniem, w którego ramach konieczne jest wyjaśnienie, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej. Organ obowiązany jest zatem ustalić, czy zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy żądanie zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę opłat stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy (por. wyrok NSA z 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 520/21, a także wyroki WSA: w Gorzowie z 8 sierpnia 2019 r., sygn. akt II SA/Go 386/19 i z 22 grudnia 2021 r., sygn. akt II SA/Go 739/21; WSA w Gliwicach z 9 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 1072/19).
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela powyższe stanowisko judykatury.
Podjęcie przez organ administracji decyzji w trybie art. 104 ust. 4 ustawy (odstąpienia od żądania zwrotu świadczeń, ich umorzenia w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty) wymaga wniosku osoby zainteresowanej lub pracownika socjalnego.
Taka sytuacja występuje w rozpoznawanej sprawie. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący wnioskiem z 4 listopada 2020 r. wystąpił w trybie art. 104 ust. 4 ustawy do organu I instancji o odstąpienie od żądania od niego zwrotu należności w kwocie 46.064,97 zł z tytułu pobytu ojca - Z. M. w domu pomocy społecznej za okres od 9 marca 2017 r. do 31 lipca 2022 r.
W tej sytuacji z uwagi na to, że - jak wskazano wyżej - postępowanie w przedmiocie zwrotu należności i odstąpienia od żądania ich zwrotu jest jednym postępowaniem, organ orzekający obowiązany był przeprowadzić postępowanie wyjaśniające pod kątem wystąpienia szczególnie uzasadnionego przypadku, zwłaszcza ze względu na sytuację materialną osoby zainteresowanej.
Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organ - po otrzymaniu wniosku skarżącego z 4 listopada 2020 r. o odstąpienie od żądania zwrotu należności - zawiesił postępowanie w tym przedmiocie. W ten sposób doszło do naruszenia przepisu prawa materialnego - art. 104 ust. 4 ustawy, które miało wpływ na wynik sprawy.
Podkreślenia wymaga, że uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu
I instancji nie oznacza wcale, iż organ ponownie rozpatrujący sprawę ma obowiązek pozytywnego rozpatrzenia wniosku skarżącego o odstąpienie od żądania zwrotu należności poniesionych zastępczo przez gminę.
Wskazać bowiem należy, że decyzje wydane na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy mają charakter uznaniowy. Takie rozstrzygnięcia organów administracji charakteryzują się tym, że po dokonaniu ustalenia, iż strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji z art. 104 ust. 4 ustawy, organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony.
Dodatkowo zauważyć należy, iż Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1933/18 stwierdził, że w ust. 4 art. 104 ustawy przewidziano pewne udogodnienia dla osoby zobowiązanej do zwrotu należności. Regulacja ta winna być interpretowana w świetle zasad i celów pomocy społecznej. Odstąpienie od żądania zwrotu należności, umorzenie świadczenia nienależnie pobranego, odroczenie terminu zwrotu lub rozłożenie należności na raty może mieć miejsce tylko w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza gdy zwrot wydatków stanowiłby dla danego podmiotu nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy. Nadmierne obciążenie związane jest zwykle z trudną sytuacją materialną zobowiązanego. Z obowiązku zwrotu zwalniają go niskie dochody, nieprzekraczające kryteriów ustawowych (art. 96 ust. 2 ustawy). Zastosowanie ust. 4 można także uzasadnić sytuacją rodzinną lub życiową. Obowiązek zwrotu należności trzeba również oceniać w świetle skutków przyznanej pomocy. Z uprawnienia określonego w ust. 4 organ może skorzystać również w innych szczególnych przypadkach. Zastosowanie ust. 4 może mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej - co do zasady - sprawie. Ochrona podmiotu zobowiązanego może przyjąć postać całkowitego zaniechania zwrotu świadczenia lub jego ograniczenia. Stanowisko organu będące wyrazem władzy dyskrecjonalnej winno zostać wyrażone w decyzji. Jej wydanie powinna poprzedzać ocena sytuacji zobowiązanego dokonana w postępowaniu wyjaśniającym.
Ponownie rozpatrując sprawę organ orzekający weźmie pod uwagę ocenę prawną wyrażoną w niniejszym wyroku, wyjaśni sytuację życiową i materialną skarżącego pod kątem zaistnienia szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy, oceni czy występują przesłanki do uwzględnienia wniosku skarżącego o odstąpienie od żądania zwrotu należności poniesionych zastępczo przez gminę, po czym - nie przekraczając granic uznania administracyjnego -wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a, orzekł jak sentencji wyroku.