I SA/Wa 2377/23

I SA/Wa 2377/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-02-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Łukasz Trochym /sprawozdawca/
Marta Kołtun-Kulik
Monika Sawa /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1321/24 - Wyrok NSA z 2025-03-27
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Sawa, Sędziowie sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, sędzia WSA Łukasz Trochym (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 lutego 2024 r. sprawy ze skargi M. E. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 27 września 2023 r. nr SKO/4111/854/2023 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej również jako "Kolegium/organ") decyzją z 27 września 2023 r., nr SKO/4111/854/2023, po rozpatrzeniu odwołania M. E. (dalej również jako "Skarżący"), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] (dalej również jako "Burmistrz/organ I instancji") z [...] lipca 2022 r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobranego i zobowiązania do jego zwrotu.
Decyzja Kolegium została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.
Decyzją z [...] kwietnia 2020 r., nr [...], Burmistrz [...] przyznał M. E. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką K. E., w kwocie 1830 zł miesięcznie, na okres od 1 marca 2020 r. do bezterminowo. W decyzji tej pouczono wnioskodawcę, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, obowiązany jest do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie rodzinne, gdyż niepoinformowanie o zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie.
Decyzjami z [...] stycznia 2021 r., nr [...], oraz [...] stycznia 2021 r., nr [...], Burmistrz [...] zmienił decyzję własną z [...] kwietnia 2020 r. w części dotyczącej wysokości świadczenia.
W piśmie z 6 kwietnia 2022 r., Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] zalecił przeprowadzenie postępowania, celem ustalenia czy ojciec zaprzestał opieki. Poinformował, że do Działu Świadczeń Rodzinnych wpłynęło postanowienie Sądu Okręgowego w [...] z 18 listopada 2020 r., sygn. akt [...] (w sprawie o ubezwłasnowolnienie) o ustanowieniu dla K. E. doradcy tymczasowego w osobie P. T. Postępowanie toczyło się z wniosku Prokuratora Okręgowego w [...]. Doradcę tymczasowego ustanowiono – "w celu ochrony jej osoby i mienia, a w szczególności w zakresie leczenia, pobierania wszelkich świadczeń należnych uczestniczce oraz dostępu do konta bankowego". Ponadto, do organu wpłynęło zaświadczenie Sądu Rejonowego w [...] Wydział [...] Rodzinny i Nieletnich z 28 października 2021 r. sygn. akt [...] o ustanowieniu od [...] października 2021 r. P. T. opiekunem prawnym K. E.
Pismem z 15 kwietnia 2022 r. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] skierowanym do pracownika socjalnego tego Ośrodka zwrócił się o przeprowadzenie wywiadu rodzinnego.
W dniu 13 kwietnia 2022 r. (w odpowiedzi na pismo z 6 kwietnia 2022 r.), pracownik socjalny Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] przeprowadził wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że córka K. E. zamieszkuje ze swoim opiekunem prawnym pod innym adresem aniżeli M. E. Wnioskodawca oświadczył, że po rozwodzie z żoną E. E. w 2006 r. jego córka zamieszkała z matką i jej partnerem – P. T. Pomimo rozwodu, opieką nad córką zajmowali się oboje, on wyjeżdżał z córką wielokrotnie na wyjazdy zimowe i letnie (około tygodniowe), utrzymywał z córką stały kontakt. Po śmierci żony (w dniu [...] marca 2020 r.) córka przeszła załamanie psychiczne, on czynił starania aby córka wróciła pod jego opiekę, odwiedzał córkę co kilka dni (od 1 do 4 godzin dziennie). Córka, po śmierci żony, została ubezwłasnowolniona bez jego wiedzy. Od chwili kiedy P. T. został przez Sąd ustanowiony opiekunem prawnym (od października 2021 r.) odwiedzał córkę raz w tygodniu. Ostatni raz odwiedził córkę w marcu 2022 r. Od marca 2022 r. całkowitą opiekę nad K. sprawuje P. T. Wyjaśnił, że pieniądze otrzymywane z tytułu wypłaconego świadczenia pielęgnacyjnego przeznaczał na wydatki związane z córką K. We wnioskach końcowych pracownik socjalny wskazał na pismo pracownika socjalnego z 15 października 2020 r. skierowane do Prokuratury Rejonowej w [...], z którego wynika m.in., że po śmierci E. E. jej córka zamieszkuje z dawnym partnerem matki, który sprawuje opiekę nad nią. Renta socjalna oraz zasiłek pielęgnacyjny przekazywane są na konto, którego właścicielem była E. E. Ojciec K. E. od marca do października kontaktował się z córką 3 razy, prawdopodobnie nie podjął żadnych działań w związku z opieką nad córką.
W dniu 26 kwietnia 2022 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynęło oświadczenie M. E. z 25 kwietnia 2022 r., z którego wynika, że wraz z uprawomocnieniem się postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z 2 lutego 2022 r., zapadłego bez jego udziału i bez informowania go o posiedzeniach, przestał pełnić funkcję opiekuna córki K. E. Nadal jednak odwiedza córkę, do ostatniego momentu robił wszystko aby to jemu sąd powierzył opiekę nad dzieckiem (stąd jego apelacja do Sądu Okręgowego). Stwierdził, że nieprawdą jest, iż nie opiekował się córką K. Wcześniej (za życia żony) zostawał wielokrotnie na noc, zaś po śmierci - trudności w kontaktach (np. niemożność przemieszczania córki do niego, jej odmowy pomimo ustaleń z żoną 10 dni przed jej śmiercią) wynikały z tego, że córka zamieszkuje w mieszkaniu partnera zmarłej żony, który wpływa na córkę oraz sukcesywnie uniemożliwia kontakty, udając np., że nie ma go w domu albo nie odbierając telefonów. Zdaniem wnioskodawcy postawa P. T. wynika z chęci przejęcia kontroli nad masą spadkową, którą K. dziedziczy po dziadkach (mieszkanie w [...]). M. E. oświadczył, że pomimo tych szykan on starał się opiekę sprawować jak najczęściej, jeździł np. z córką i P. T. do szpitala czy lekarzy, np. w celu prześwietlenia stawu kolanowego. Dowód osobisty córki był w jego posiadaniu aby on zawsze był obecny przy tego rodzaju wizytach i aby P. T. nie mógł wziąć np. kredytu na córkę. Dowód ten oddał po otrzymaniu postanowienia Sądu II instancji przyznającemu P. T. prawa opiekuna.
W dniu [...] kwietnia 2022 r. pracownik socjalny Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] przeprowadził wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania K. E. z jej opiekunem prawnym P. T., który oświadczył, że M. E. nie sprawował faktycznej opieki nad córką od 1 marca 2020 r. do 31 marca 2022 r., dokonywał jedynie sporadycznych piętnastominutowych odwiedzin córki raz na kilka miesięcy. Poinformował, że w trakcie choroby matki K., podczas wyjazdów do lekarza, ojciec K. pozostawał z nią czasami na kilka godzin w jej miejscu zamieszkania. W dniu [...] listopada 2020 r. (po śmierci matki K.) został ustanowiony doradcą tymczasowym, zaś dnia [...] października 2021 r. został ustanowiony przez Sąd opiekunem prawnym K. E. Wcześniej, w dniu [...] marca 2021 r. – K. E. została ubezwłasnowolniona.
W związku z powyższym Burmistrz [...] decyzją z 2 maja 2022 r., nr [...] uchylił własną decyzję z 16 kwietnia 2020 r., a decyzją z 8 lipca 2022 r., nr [...], ustalił obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, które przyznano ww. decyzją z 16 kwietnia 2020 r., na K. E. (na okres od 1 marca 2020 r. do bezterminowo) i wypłacono (do 31 marca 2022 r.) w łącznej kwocie 48 309,00 zł.
W uzasadnieniu decyzji z 8 lipca 2022 r. organ I instancji wskazał, że składając wniosek o ustalenie prawa do świadczeń M. E. wprowadził w błąd organ I instancji oświadczając o tym, że sprawuje opiekę nad córką K. E. Ponadto, w oświadczeniu z [...] lutego 2021 r. M. E. poinformował organ I instancji, że w okresie od 8 lutego 2021 r. do 3 marca 2021 r. otrzymał zwolnienie lekarskie celem potwierdzenia niemożności odbywania prac społecznych w WTBS oraz konieczności okazania w sądzie dokumentu uzasadniającego zmianę kary prac społecznych na formę pieniężną. Według oświadczenia zwolnienie nie uniemożliwiało M. E. sprawowania opieki nad córką. Przed cały okres pobierania świadczenia pielęgnacyjnego M. E. nie poinformował organu I instancji o zaprzestaniu sprawowania opieki ani o rozstrzygnięciach wydanych przez sądy w sprawie dotyczącej opieki nad córką. Burmistrz podkreślił, że oświadczenia składane przez M. E. w postępowaniu nie zostały poparte dowodami, które potwierdziłyby fakt sprawowania opieki. Stwierdził ponadto, że M. E. twierdzi wyłącznie, iż odwiedzał córkę, nie wskazał natomiast, że sprawował nad córką opiekę w sposób stały bądź długotrwały. Z akt sprawy wynika, iż odwiedzin dokonywał incydentalnie, co - w ocenie organu I instancji - nie wykluczało podjęcia przez M. E. aktywności zawodowej. Z zebranego materiału dowodowego, zdaniem Burmistrza, jednoznacznie wynika, że M. E. był świadomy faktu wypłaty świadczeń, mimo zaistnienia okoliczności mających wpływ na posiadanie uprawnienia. W związku z tym świadczenia pobrane przez M. E. za okres od 1 marca 2020 do 31 marca 2022 r. uznano za nienależnie pobrane.
Odwołanie od powyższej decyzji złożył M. E.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] powołaną na wstępie decyzją z 5 września 2022 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z 8 lipca 2022 r., nr [...]. W uzasadnieniu decyzji Kolegium stwierdziło, że podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej i ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Zdaniem organu odwoławczego skarżący stale zamieszkuje oddzielnie aniżeli córka, nigdy też nie sprawował całodobowej opieki nad córką, co potwierdza dokumentacja sprawy. Kolegium wskazało, że M. E. składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 26 marca 2020 r. dołączył oświadczenie z którego wynikało, że obowiązek opieki nad córką - po śmierci E. E. - spoczywa na nim. Wniosek ten zawierał stosowne pouczenie o tym komu przysługuje świadczenie i jakie należy spełnić przesłanki w celu uzyskania. M. E. oświadczył, że opiekę na dzieckiem sprawuje od 1 marca 2020 r. Dalej organ stwierdził, że w decyzji z 16 kwietnia 2020 r. skarżący został pouczony o konieczności niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia rodzinne o wystąpieniu okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz o tym, że niepoinformowanie organu właściwego o zaistniałych zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Zdaniem organu odwoławczego, przed cały okres pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, M. E. nie poinformował organu I instancji o zaprzestaniu sprawowania opieki ani o rozstrzygnięciach wydanych przez sądy w sprawie dotyczącej opieki nad córką. W ocenie Kolegium organ I instancji w przedmiotowym postępowaniu postąpił prawidłowo albowiem skarżący mimo jednoznacznego pouczenia w przedmiocie poinformowania organu I instancji o ww. okolicznościach – tego nie uczynił.
Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z 5 września 2022 r., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. E., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika.
Prawomocnym wyrokiem z 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2671/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium z 5 września 2022 r. Sąd zgodził się z oceną Kolegium, że Skarżący w pouczeniu decyzji Burmistrza [...] z 16 kwietnia 2020 r. wydanej w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego został poinformowany o konieczności powiadomienia organu o okolicznościach powodujących utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji, to na Skarżącym ciążył obowiązek zawiadomienia organu zarówno o fakcie ustanowienia dla córki K. E. doradcy tymczasowego w osobie P. T. (co wynika z postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z 18 listopada 2020 r., sygn. akt [...], wydanego w sprawie o ubezwłasnowolnienie) jak i o ustanowieniu (od 28 października 2021 r.) P. T. opiekunem prawnym K. E. Zdaniem Sądu, Skarżący niewątpliwie tego obowiązku zaniechał.
W ww. orzeczeniu Sąd zważył również, że obowiązkiem organu w tej sprawie było dokładne wyjaśnienie kwestii opieki Skarżącego nad córką po śmierci żony M. E. (ta miała miejsce [...] marca 2020 r.) do 18 listopada 2020 r., tj. czasu ukształtowania nowej sytuacji prawno-faktycznej K. E. ww. postanowieniem Sądu Okręgowego w [...] (sygn. akt [...]). Sąd wyjaśnił, że rolą organów orzekających było jednoznaczne wypowiedzenie się, czy pobrane świadczenie pielęgnacyjne przez skarżącego w powyższym okresie, w uwarunkowaniach niniejszej sprawy (tj. sprzeczności oświadczeń z jednej strony M. E., z drugiej P. T.), rzeczywiście podpada pod ww. definicję świadczenia nienależnie pobranego. Zdaniem Sądu, w sprawie zaniechano zapoznania się z aktami spraw prowadzonych przed Sądem Okręgowym w [...] zarówno w sprawie o sygn. akt [...] jak i w sprawie (z apelacji skarżącego) dotyczącej ustanowienia (od 28 października 2021 r.) P. T. opiekunem prawnym K. E. Zdaniem składu orzekającego, zgromadzony tam materiał dowodowy mógłby przyczynić się do jednoznacznej konstatacji - w jaki sposób w powyższym okresie, opieka ta była przez skarżącego sprawowana i czy w tym czasie zaistniały pewne okoliczności, które wpływały na sposób sprawowania opieki, a o których skarżący miał obowiązek zawiadomić organ.
W toku ponownego rozpatrzenia sprawy Kolegium uzupełniło materiał dowodowy w zakresie wskazanym przez Sąd.
Decyzją z 27 września 2023 r., nr [...], po ponownym rozpatrzeniu odwołania M. E. – utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z 8 lipca 2022 r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobranego i zobowiązania do jego zwrotu.
W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium, poza przytoczeniem mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa oraz opisem dotychczasowego przebiegu postępowania stwierdziło, że wyniki uzupełniającego postępowania dowodowego przeprowadzonego w sprawie potwierdziły prawidłowość ustaleń organu I instancji, że świadczenie pielęgnacyjne przyznane M. E. decyzją z 16 kwietnia 2022 r., nr [...], wypłacone w okresie od 1 marca 2020 r. do 31 marca 2022 r. w łącznej kwocie 48 309,00 zł należało uznać za nienależnie pobrane. Kolegium przyjęło bowiem stan faktyczny sprawy w którym K. E. od 2006 r. zamieszkiwała ze swoją matką E. E. oraz P. T. w [...]. Natomiast od chwili śmierci matki, K. E. mieszka z P. T., którego Sąd Okręgowy w [...] w dniu 18 listopada 2020 r. ustanowił jej doradcą tymczasowym, a następnie Sąd Rejonowy w [...] w dniu [...] października 2021 r., ustanowił opiekunem prawnym K. E. Kolegium podkreśliło, że M. E. składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 26 marca 2020 r. został prawidłowo pouczony, o tym, komu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne (osobie uprawionej, która sprawuje faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną). Powyższe dowodzi, zdaniem organu, że Skarżący był świadomy, że jedną z przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie opieki osobiście w sposób stały lub długotrwały, co w przypadku Skarżącego nie było spełnione, ponieważ córka K. E. nie mieszka ze Skarżącym, tylko zamieszkuje z swoim opiekunem prawnym – P. T., który sprawuje nad nią faktyczną opiekę od chwili śmierci jej matki – E. E. Jednocześnie, organ nie zakwestionował, że M. E. odwiedzał córkę i pomagał jej w niektórych czynnościach, a nawet wykonywał niektóre obowiązki związane z opieką. Niemniej jednak, na tle niniejszej sprawy nie ma podstaw, zdaniem organu by stwierdzić, że opieka była sprawowana sposób stały lub długotrwały uzasadniający nie podejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ponadto, z materiału dowodowego wynika, w ocenie Kolegium, że M. E. nie zrezygnował całkowicie z pracy zarobkowej.
Na potwierdzenie powyższych ustaleń organ przytoczył m.in. treść wywiadu środowiskowego z dnia [...] kwietnia 2022 r. z którego wynika, że K. E. nie pozostawała pod całkowitą opieką M. E. przed marcem 2022 r., jak też pismo Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z 15 października 2022 r., skierowane do Prokuratury Rejonowej w [...], zgodnie z którym "M. E. od marca do października 2020 r. kontaktował się z córką 3 razy. (...). Prawdopodobnie nie podjął żadnych działań w związku z opieką nad córką. Wcześniej również nie interesował się córką. Całkowitą opiekę sprawowała P. E. E. oraz jej partner P. P. T." Zdaniem organu, powyższe znajduję również potwierdzenie w wynikach wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w miejscu zamieszkania K. E. w dniu 25 kwietnia 2022 r., z ustaleń którego wynika, że w okresie od 1 marca 2020 r. do 31 marca 2022 r. M. E. nie sprawował faktycznej opieki nad córką K. E., jedynie sporadycznie ją odwiedzał. Były to krótkie 15 minutowe wizyty raz na kilka miesięcy. Od chwili śmierci matki K. E. opiekę nad nią sprawował P. T. W wywiadzie wskazano, że powyższe potwierdzała także rodzina M. E.
Ponadto, Kolegium przytoczyło obszerne fragmenty uzasadnienia prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 28 października 2021 r. wydanego w sprawie o sygn. akt [...] w przedmiocie ustanowienia P. T. opiekunem prawnym K. E. Z uzasadnienia ww. postanowienia Sądu Rejonowego w [...] wynika, że rodzice K. E. rozwiedli się w 2007 roku. W czasie trwania małżeństwa M. E. wspierał żonę w opiece nad niepełnosprawną córką, znał potrzeby i przyzwyczajenia córki, zabierał na kilkudniowe wyjazdy na kajaki, na narty i za granicę oraz był zorientowany jej sytuacji zdrowotnej. Od rozwodu rodziców K. E. pozostawała pod bezpośrednią opieką matki E. E. Z czasem wsparcie ze strony ojca w opiece nad córką było coraz rzadsze. M. E. przestał też zabierać córkę na wyjazdy. W tym czasie urodziło mu się kolejne dziecko ze związku pozamałżeńskiego. Nadal jednak spotykał się z córką. Matka K. E. po orzeczeniu rozwodu początkowo opiekę sprawowała samodzielnie. Po kilku latach z partnerem P. T. i od tego momentu opiekę sprawowała przy pomocy swojego partnera. Partner czynnie wspierał ja w opiece nad K. Kontakty M. E. z córką stały się wówczas rzadkie. Sytuacja w rodzinie K. skomplikowała kilka lat temu, kiedy E. E. rozpoczęła leczenie w związku z chorobą nowotworową. W czasie wyjazdów do lekarzy i pobytów w szpitalu opiekę nad K. sprawował partner P. T. przy wsparciu członków dalszej rodziny K. ze strony M. E. W czasie choroby E. E. były mąż i ojciec ubezwłasnowolnionej M. E. mimo posiadanej wiedzy co do problemów zdrowotnych byłej żony nie włączył się czynnie w opiekę nad niepełnosprawną córką. E. E. zmarła [...] marca 2020 roku. Przed śmiercią podczas pobytu w szpitalu rozmawiała z M. E. aby zaopiekował się córką. Prosiła też P. T., aby przyrzekł, że K. nie stanie się krzywda, nie śmiała jednak wprost wymagać od niego aby został opiekunem niepełnosprawnej K. W trakcie choroby rozmawiała też z członkami rodziny M. prosząc o udzielenie pomocy P. To. w sytuacji gdy zajmie się K. Sąd Rejonowy ustalił także, że K. E. od śmierci matki przebywa pod stałą opieką partnera matki P. T. z którym mieszka w wynajmowanym mieszkaniu. K. E. dobrze i bezpiecznie czuje się w jego obecności. Ma zapewnione z jego strony wszystkie potrzeby zarówno bytowe, jak i związane z zapewnieniem właściwej opieki i poczuciem bezpieczeństwa. Kontakt z ojcem ma natomiast rzadki. K. E. dobrze reaguje na wizyty ojca, cieszy się widząc go, odmawia jednak wyjścia z nim poza mieszkanie. Natomiast M. E. mieszka w [...] w dużym budynku wielorodzinnym którego jest współwłaścicielem razem z bratem i matką. Użytkuje część budynku z oddzielnym wejściem. Zajmuje salon, trzy pokoje, kuchnię i łazienkę. Pomieszczenia zajmowane przez M. E. są zagracone i nie są utrzymane w porządku. Obecnie nie ma tam odpowiednich warunków aby K. mogła zamieszkać. Pomieszczenia wymagają przystosowania do potrzeb niepełnosprawnej K. poprzez doprowadzenie ich do odpowiedniego ładu, w tym również pokój który M. E. docelowo planował przeznaczyć dla córki nie został dla niej przygotowany. M. E. nie ma stałego zatrudnienia. Otrzymuje zasiłek z OPS z tytułu opieki nad niepełnosprawną córką K. E. Ponadto dorywczo zajmuje się handlem przedmiotami kolekcjonerskimi oraz uzyskuje dochód z tytułu wynajmu. Sąd Rejonowy przyjął na tej podstawie, że M. E. od kilku lat nie jest zaangażowany w opiekę nad córką K. Sytuacja taka była już w czasie choroby byłej żony i nie zmieniła się po jej śmierci. Nie włączył się w opiekę nad córką K. i nie podjął starań celem przejęcia faktycznej opieki nad nią. Nie jest zorientowany w tym jak aktualnie funkcjonuje K. E., jakie przyjmuje leki i jakie stwarza problemy. Wszystkie obowiązki związane z zapewnieniem odpowiednich warunków zarówno bytowych jak i zdrowotnych scedował na opiekuna P. T., w sytuacji gdy jednocześnie pobiera świadczenie z tytułu opieki nad nią. Bezpośrednio po pogrzebie deklarował, że zabierze K. ale od tego czasu nie przystosował zajmowanych przez siebie pomieszczeń, aby zapewnić jej odpowiednie warunki mieszkaniowe i w tym czasie zaledwie kilkakrotnie odwiedził córkę. Sąd Rejonowy ocenił przy tym, że P. T. od śmierci E. E. samodzielnie sprawuje opiekę nad K. Zapewnia jej odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe, dba o jej potrzeby w sposób prawidłowy, przygotowuje posiłki. Zapewnia jej też odpowiednią opiekę medyczną i podejmuje starania w celu uaktywnienia jej oraz poprzez zapewnienie odpowiednich posiłków. Zabiera K. na spacery, odwiedzają razem rodzinę, zabiera na działkę. Troszczy się o jej potrzeby. Starania podejmowane przez P. T. skutkują tym, że K. E. dobrze się czuje w jego obecności. Na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie Sąd Rejonowy w [...] uznał, że osobą której należało powierzyć opiekę nad ubezwłasnowolnioną K. E. jest jej opiekun P. T. Sąd Rejonowy zauważył również, że aktualny sposób wywiązywania się przez ojca z obowiązku opieki nie jest wykonywany w należyty sposób. Nie przekonały sądu zeznania uczestnika postępowania, że został odsunięty od córki a ona została zmanipulowana przez faktycznego opiekuna. Nie przedstawił bowiem na tą okoliczność żadnych dowodów. Brak zaangażowania w opiekę nad K. występuje po stronie ojca od kilku lat i nie nastąpiła nagle. Proces stopniowego wycofywania się z życia córki trwa kilka lat. Nawet poważna choroba byłej żony nie spowodowała, że aktywnie włączył się w opiekę nad córką i podjął celem ewentualnego przejęcia bezpośredniej opieki nad córką przewidując niepowodzenie leczenia choroby nowotworowej. Tymczasem mimo, że od śmierci matki K. minął ponad rok nadal nie przygotował dla córki odpowiednich warunków w swoim miejscu zamieszkania. W tym czasie jednocześnie pobiera świadczenie z tytułu opieki nad niepełnosprawną córką mimo, że faktycznie jej nie wykonuje. Sąd Rejonowy podniósł, że twierdzenia uczestnika postępowania pozostają w sprzeczności z prezentowana przez niego postawą co powoduje, że zachodzi negatywna przesłanka podmiotowa wymieniona w art. 48 § 2 k.r.o. do ustanowienia go opiekunem prawnym.
Mając na uwadze powyższe okoliczności prawne i faktyczne sprawy Kolegium stwierdziło, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez Skarżącego w badanym okresie podpada pod definicję świadczenia nienależnego wskazanego w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., z uwagi na świadome wprowadzenie w błąd organu na temat sprawowania opieki M. E. nad córką K. E. Zdaniem organu, już na etapie składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne nie były bowiem spełnione przesłanki do jego przyznania.
Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z 27 września 2023 r., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. E., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu argumentacji Skarżącego, jaka została wskazana przed organem I instancji poprzez przedstawienie materiału dowodowego tj. zeznań świadka R. M., który ujawnił, iż Skarżący w roku 2020 i 2021 r. sprawował opiekę bezpośrednią nad córką K. E.
Mając powyższe na uwadze Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz zasądzenie od organu na rzecz Skarżącego zwrotu kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi Skarżący przedstawił stanowisko na poparcie podniesionych zarzutów. Przede wszystkim wskazał, że w procesie wydawania decyzji pominięto istotny fragment materiału dowodowego, w szczególności zeznania świadka R. M., z których wynika, iż Skarżący sprawował opiekę nad swoją córką K. E. w latach 2020-2021, co zdaniem Skarżącego, świadczy o błędnej ocenie i analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego. Natomiast organ skupił się wyłącznie na wykonaniu zaleceń Sądu, tj. dokonaniu analizy akt sądowych Sądu Rejonowego w [...] o sygn. akt [...] oraz Sądu Okręgowego w [...] w sprawie o sygn. akt [...].
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wniosło również o rozpatrzenie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na co Skarżący wyraził zgodę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
skarga jest niezasadna.
Niniejsza sprawa ponownie jest przedmiotem kontroli przez Sąd. Zgodnie zatem z art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że Sąd orzekający jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do wykładni prawa zawartej w uzasadnieniu wyroku sądu administracyjnego (w tym przypadku wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2671/22).
Przedmiotem obecnej kontroli sądowej jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławcze w [...] z 27 września 2023 r., nr [...], którą po rozpatrzeniu odwołania M. E. – Kolegium utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z 8 lipca 2022 r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobranego i zobowiązania do jego zwrotu. Materialnoprawną podstawę decyzji organów obu instancji stanowią natomiast przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej jako "ustawa/u.ś.r."). Powodem podjęcia takiej decyzji przez organ było uznanie, że w niniejszej sprawie zachodzi przypadek nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego przez Skarżącego na swoją córkę – K. E., który w ocenie organu, wynikać ma z faktu braku sprawowania przez Skarżącego opieki osobiście w sposób stały lub długotrwały nad córką, ponieważ K. E. nie mieszka ze Skarżącym, tylko zamieszkuje z swoim opiekunem prawnym – P. T., który sprawuje nad nią faktyczną opiekę od chwili śmierci jej matki – E. E. Powyższy stan, zdaniem organu, istniał już w dacie złożenia przez Skarżącego wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia, o czym Skarżący miał wiedze. Taką ocenę niniejszej sprawy Kolegium uzasadniło również wynikami wykładni przepisów ustawy przyjmując, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez Skarżącego w badanym okresie podpada pod definicję świadczenia nienależnego wskazanego w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r., z uwagi na świadome wprowadzenie w błąd organu na temat sprawowania opieki M. E. nad córką K. E.
Powyższy pogląd organów Sąd orzekający w pełni podziela. Zdaniem Sądu orzekającego ponownie w niniejszej sprawie, po wydaniu wyroku WSA w Warszawie z 20 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2671/22, Kolegium zrealizowało wytyczne co do dalszego kierunku postępowania zawarte we wspomnianym orzeczeniu sądowym.
Mając na uwadze możliwość zaistnienia sytuacji pobierania świadczeń rodzinnych przez osoby nieuprawnione, ustawodawca uregulował tryb weryfikacji decyzji je przyznających (art. 32 ustawy), jak też stwierdzenia w drodze decyzji, że są one świadczeniami nienależnie pobranymi i nakładania na osoby, które je pobrały obowiązku ich zwrotu (art. 30 ust. 1 ustawy). Ustawa o świadczeniach rodzinnych zawiera definicję nienależnie pobranego świadczenia, którym to jest m.in. świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy), oraz świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy).
W przedmiotowej sprawie Burmistrz [...] decyzją z 2 maja 2022 r. uchylił własną decyzję z 16 kwietnia 2020 r. w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego M. E. z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką na córką K. E. Następnie, decyzją z 8 lipca 2022 r. uznał powyższe świadczenie za nienależnie pobrane (wypłacone na okres od 1 marca 2020 r. do 31 marca 2022 r.) oraz ustalił obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami. Organ I instancji uznał bowiem, że Skarżący pobierał świadczenie pielęgnacyjne pomimo okoliczności mających wpływ na zachowanie tego uprawienia (art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy).
Organ zakwalifikował natomiast sytuację pobierania świadczenia przez Skarżącego w powyższym okresie jako sytuację świadomego wprowadzenia w błąd organu pomocowego (art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy). Powyższe stanowisko organ wyprowadził na podstawie wyników analizy uzupełnionego – zgodnie z wytycznymi Sądu – materiału dowodowego, i choć ustalony przez organ stan faktyczny jest kwestionowany przez Skarżący, to jednak zdaniem Sądu orzekającego, znajduje odzwierciedlenie w aktach sprawy. Tak ustalony stan faktyczny sprawy Sąd w pełni akceptuję i przyjmuję za własny, bez potrzeby ponownego, szczegółowego jego omawiania.
W tym miejscu stwierdzić należy, że zarzut skargi dotyczący pominięcia przez organ istotnego, zdaniem Skarżącego, materiału dowodowego tj. oświadczenia R. M. z 15 czerwca 2022 r., jest niezasadny. Przede wszystkim wyjaśnić należy, że przedmiotowe oświadczenie nie jest jak sugeruje treść skargi – zeznaniem świadka (złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej) – lecz prywatnym oświadczeniem wiedzy R. M., który jest znajomym Skarżącego. Ponadto, z treści powyższego oświadczenia nie wynika bynajmniej aby Skarżący sprawował stałą opiekę nad swoją córką K. E. w latach 2020-2021. Wynika z niego coś zgoła odmiennego – kontakty i opieka nad córką ze strony Skarżącego w tamtym okresie były incydentalne i w niewielkim zakresie, co koresponduje z pozostałym materiałem dowodowym zgromadzonym przez organ w aktach (vide: pismo Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z 15 października 2022 r., wywiady środowiskowe z 13 oraz 25 kwietnia 2022 r.). Ponadto, na podstawie m.in. zeznań R. M. złożonych w sprawie o ustanowienie opiekuna prawnego dla K. E., Sąd Rejonowy w [...] ustalił, że M. E. od kilku lat nie jest zaangażowany w opiekę nad córką K. Sytuacja taka była już w czasie choroby byłej żony i nie zmieniła się po jej śmierci. Sąd uznał, że Skarżący nie uczestniczy w opiece nad córką i nie podjął starań celem przejęcia faktycznej opieki nad nią (vide: uzasadnienie postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] października 2021 r., sygn. akt [...]). Powyższe spostrzeżenia nakazują poddać w wątpliwość moc dowodową oświadczenia R. M. z 15 czerwca 2022 r., a tym samym uznać ten dowód za mało wiarygodny w niniejszej sprawie.
Wobec tego istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest wyjaśnienie czy pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego w przedstawionym przez organ stanie faktycznym podlega pod definicję świadczenia nienależnie pobranego ustanowionego w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy.
W orzecznictwie zwraca się uwagę na to, że "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się nadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Oznacza to, że o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny (świadome i celowe działanie wbrew pouczeniu). Zatem nienależnie pobrane świadczenie, to świadczenie rodzinne wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli niepowiadomienie o tych okolicznościach bądź złożenie w tym zakresie nieprawdziwych oświadczeń było świadomym i zamierzonym działaniem (lub zaniechaniem) świadczeniobiorcy (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09).
Sąd w składzie orzekającym uznał, że w sprawie zachodzą okoliczności przemawiające za uznaniem, że Skarżący pobierał nienależnie świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 1 marca 2020 r. do 31 marca 2022 r.
Tak jak wyjaśnił to już Sąd w wyroku z 20 kwietnia 2023 r., Skarżący w pouczeniu decyzji Burmistrza [...] z 16 kwietnia 2020 r. wydanej w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego został w dostateczny sposób poinformowany o konieczności powiadomienia organu o okolicznościach powodujących utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (braku podstaw do jego przyznania). Zdaniem Sądu, warunki prawne do przyznania świadczenia musiały być Skarżącemu doskonale znane, wszak ich treść była również zamieszczona w formularzu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, którego wypełniony egzemplarza wraz z oświadczeniem z 13 marca 2020 r. złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej dotyczącym sprawowanej opieki nad niepełnosprawną K. E., Skarżący złożył do organu pomocowego 26 marca 2020 r. Nie sposób też stwierdzić, że Skarżący jest osobą niezaradną czy potrzebującą pomocy w prowadzeniu swoich spraw. Z akt sprawy wynika, że brał aktywny udziału w postępowaniu administracyjnym i sądowym. Nie można zatem uznać, że przy swojej aktywności Skarżący nie miał świadomości na temat tego, że nie jest możliwym pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawne dziecko w sytuacji gdy nie sprawuje się nad nim stałej i długotrwałej opieki, a taka właśnie sytuacja faktyczna miała miejsce w przypadku Skarżącego w momencie składania przez niego wniosku o przyznanie tego świadczenia. Jak wynika z akt sprawy, w szczególności z treści uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 28 października 2021 r., Skarżący nie uczestniczy w opiece nad córką od wielu lat, zanim jeszcze zmarła E. E. – matka K. E., i stan ten ma charakter trwały – "Proces stopniowego wycofywania się z życia córki trwa kilka lat. Nawet poważna choroba byłej żony nie spowodowała, że aktywnie włączył się w opiekę nad córką i podjął celem ewentualnego przejęcia bezpośredniej opieki nad córką przewidując niepowodzenie leczenia choroby nowotworowej. Tymczasem mimo, że od śmierci matki K. minął ponad rok nadal nie przygotował dla córki odpowiednich warunków w swoim miejscu zamieszkania. W tym czasie jednocześnie pobiera świadczenie z tytułu opieki nad niepełnosprawną córką mimo, że faktycznie jej nie wykonuje." W konsekwencji takiego stanu rzeczy nie może dziwić fakt, że to nie Skarżący, a P. T. został wyznaczony kolejno na doradcę tymczasowego K. E. (co wynika z postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z 18 listopada 2020 r., sygn. akt [...]), oraz jej opiekuna prawnego (co wynika z postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 28 października 2021 r., sygn. akt [...]).
Powyższe ustalenia organu świadczą o tym, że w istocie uprawnienie do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego nie istniało po stronie Skarżącego w momencie złożenia wniosku w marcu 2020 r., ponieważ Skarżący nie sprawował wówczas faktycznej opieki nad córką, o czym nie poinformował organu pomocowego, wprowadzając go świadomie w błąd co do istotnych dla sprawy okoliczności. Przyznanie wnioskowanego świadczenia nastąpiło zatem z winy Skarżącego. A to oznacza z kolei, że zaktualizowała się przesłanka uznania świadczenia za nienależne, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy.
W tej sytuacji, uznanie przez organ, że została wypełniona norma określona w art. 30 ust. ust. 2 pkt 2 ustawy mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów w świetle reguł wynikających z art. 80 k.p.a., i nie oznacza dowolności.
Uwzględniając powyższe, zdaniem Sadu, nie sposób zarzucić organowi naruszeń przepisów prawa wskazanych w skardze. W ocenie Sądu, organ nie naruszył żadnych przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, ponieważ dokonał prawidłowych ustaleń stanu faktycznego sprawy i należycie go oceniły.
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd skargę oddalił. Rozpoznanie sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.