I SA/Wa 1404/18

I SA/Wa 1404/18 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-06-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2018-07-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Magdalena Durzyńska /przewodniczący/
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska /sprawozdawca/
Monika Sawa
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 526/20 - Wyrok NSA z 2023-07-28
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 2 ust. 1 lit e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) WSA Monika Sawa Protokolant specjalista Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2019 r. sprawy ze skarg Gminy P. i E. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2018 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu odwołania E. S. od decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2016 r., nr [...]:
- uchylił decyzję Wojewody w całości,
- umorzył postępowanie pierwszej instancji w części dotyczącej nieruchomości położonej w O., gm. P., pow. [...], woj. [...], składającej się z działek nr: [...], [...], [...], [...] i [...] objętej księgą wieczystą nr [...],
- stwierdził, że nieruchomość położona w O., gm. P., pow. [...], woj. [...], składająca się z działek nr: [...], [...] i [...] objęta księgą wieczystą nr [...] nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.).
W uzasadnieniu Minister wskazał, że pismem z [...] września 2015 r. E. S. wniosła o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół pałacowo-parkowy, dla którego prowadzona jest obecnie księga wieczysta nr [...], będący częścią majątku ziemskiego O., wpisanego do ksiąg wieczystych Sądu Rejonowego w P. w zbiorze "Duże posiadłości ziemskie" pod nr lwh [...] oraz lwh [...] nie podlegał pod działanie dekretu o reformie rolnej. Ostatnimi właścicielami nieruchomości byli S.S., T.S., A. S. i K. S. Wnioskodawczyni jest ich jedyną spadkobierczynią.
Wojewoda [...] decyzją z [...] lutego 2016 r., działając na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10 poz.51 z późn. zm.) stwierdził, że nieruchomość położona w O. składająca się z działek nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] o łącznej pow. [...] ha, objęta księgą wieczystą nr [...] na której posadowiony był dawny zespół dworsko-parkowy podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Odwołanie od decyzji Wojewody [...] wniosła E. S.
Rozpoznając sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że wniosek E. S. dotyczy nieruchomości dla której prowadzona jest obecnie księga wieczysta nr [...], tj. działek nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...]. W treści działu I-O tej księgi wieczystej podane są numery dawnych ksiąg, które dotyczyły wymienionych działek. Działki nr: [...], [...], [...], [...] i [...] opisane były w lwh [...] gm. kat. Ostrów, natomiast działki nr: [...], [...] i [...] opisane były w lwh [...] gm. kat. O.
Organ wskazał, że w aktach sprawy znajdują się odpisy lwh [...] i [...] dotyczące własności, w których opisano tytuł prawny i podstawę władania przez Skarb Państwa. Jak wynika z lwh [...] Skarb Państwa wpisany został na podstawie zaświadczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. z [...] maja 1958 r., znak: [...] w oparciu o przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z kolei jako podstawę władania przez Skarb Państwa nieruchomością opisaną w lwh [...] podano zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w R. z [...] stycznia 1947 r., znak: [...]. Zgodnie z informacją Sądu Rejonowego w P. z [...] czerwca 2009 r. dokument ten "złożony został do zbioru dokumentów Tom [...] L.p. [...], jednakże powyższego zbioru brak". W aktach znajduje się za to wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w R. z [...] stycznia 1947 r., znak: [...] do Sądu Okręgowego w P. o wpis Skarbu Państwa, jako właściciela nieruchomości opisanej w lwh [...] oraz orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] listopada 1948 r., nr [...], z którego jednoznacznie wynika, że orzeczeniem Wojewody [...] z [...] stycznia 1948 r., [...] uznano, że "nieruchomość ziemska O. obj. lwh [...] ks. tab. przy Sądzie Okręgowym w P., położona w gromadzie O., pow. [...] o łącznym obszarze [...] ha w tym użytków rolnych [...] ha stanowiąca własność S., K., T. i A. S. podpada pod przepisy art. 2 ust. 1 pkt e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej".
Organ zaznaczył, że w stosunku do działek pochodzących z lwh [...] wydane zostało już orzeczenie administracyjne, którego domaga się wnioskodawczyni. Z tego względu uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] lutego 2016 r. w części, w jakiej orzekł o działkach pochodzących z lwh [...], tj. nr : [...], [...], [...], [...] i [...] oraz umorzył postępowanie administracyjne w zakresie dotyczącym tych działek. Wyjaśnił, że wnioskodawczyni może w takim przypadku domagać się zbadania legalności decyzji Wojewody [...] z [...] stycznia 1948 r., oraz utrzymującego ją w mocy orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] listopada 1948 r., poprzez złożenie stosownego wniosku o stwierdzenie ich nieważności.
W ocenie Ministra nie istniały natomiast przeszkody do wydania decyzji w stosunku do pozostałych działek objętych zakresem wniosku, które pochodziły z lwh [...].
Minister wskazał, że postępowanie administracyjne dotyczy zbadania, czy nieruchomość stanowiąca działki ewidencyjne nr: [...], [...] i [...], objęta księgą wieczystą nr [...] podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ przytoczył treść tego przepisu, zaznaczając, że jak wynika z orzecznictwa sądowoadministracyjnego, w przypadku żądania stwierdzenia, że pod działanie dekretu nie podpadała nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy, należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa.
Organ wyjaśnił, że dekret z 6 września 1944 r. nie zawierał definicji legalnej nieruchomości ziemskiej. Pod pojęciem nieruchomości ziemskiej rozumiano bowiem nie tylko nieruchomości o charakterze rolnym, ale również i te, które były zabudowane czy zalesione. Wskazał, że Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK z 1990 r., z.1, poz.26) stanął na stanowisku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej przez inne podmioty.
Organ wyjaśnił, że związek funkcjonalny, to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej. Związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo-parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego. Wobec braku definicji związku funkcjonalnego, ustalenie co do występowania takiej zależności jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym, które wskazuje, że o związku funkcjonalnym nie mogą decydować, m.in. powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne, brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron, źródła dochodów właściciela, zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski. Natomiast istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy oraz to skąd prowadzony był zarząd nad gospodarstwem (wyroki NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09).
Organ podkreślił, że wykazanie związku funkcjonalnego polega głównie na ustaleniu, czy w części nieruchomości, co do której toczy się postępowanie administracyjne, znajdował się, np. kantor lub biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej.
Organ wskazał, że w pierwszej kolejności należało ustalić, jaki charakter miały poszczególne parcele wchodzące w skład przejętej nieruchomości, tj. czy faktycznie zlokalizowany był na nich dwór wraz z otaczającym go parkiem.
Minister wyjaśnił, że porównanie pozyskanego z Archiwum Państwowego w P. arkusza nr [...] mapy katastralnej O. (zespół nr [...] Archiwum Geodezyjne, sygn. [...]) z obecną mapą ewidencyjną wykazało, że działka nr [...] składa się z dawnej parceli nr [...] oraz części parceli nr [...], działka nr [...] składa się z dawnej parceli nr [...], natomiast działka [...] składa się z dawnej parceli nr [...].
Z lwh [...] oznaczono dawną parcelę nr [...], jako budowlaną, dawną parcelę nr [...] jako ogród, dawną parcelę nr [...] również jako ogród, zaś dawną parcelę nr [...] oznaczono jako budowlaną i posadowiony był na niej budynek dworu. Zdaniem organu oznacza to, że na obecnych działkach nr [...] oraz nr [...] zlokalizowany był park, a na działce nr [...] dwór. Taki układ potwierdzają udostępnione przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w P. dokumenty: "Opis parku O.", który zawiera plan parku oraz karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa zespołu dworsko-parkowego w O., gdzie zamieszczony jest rzut mapy orientacyjnej zespołu. Na obu tych planach zespół dworsko-parkowy obejmuje swoimi granicami sporne działki.
Minister stwierdził, że zebrane dokumenty nie pozostawiają wątpliwości, że na działkach, na których zlokalizowany był park (nr [...] i nr [...]) nie mógł on służyć w żaden sposób do prowadzenia działalności rolniczej.
Z dokumentu "Opis parku O." wynika, że został on "rozplanowany na początku XIX wieku", a jego granice nie uległy zmianie od połowy XIX wieku, podobnie jak i układ kompozycji roślinnych (jakkolwiek część z nasadzeń pochodzi z XX wieku, głównie z lat 1960-1972). Główne elementy kompozycji roślinnych umiejscowione są na obrzeżu parku oraz na osi głównej dworu. Ogrody warzywne były zlokalizowane po [...] stronie osi głównej dworu, poza terenem parku. Z kolei ogród użytkowy (sad owocowy) położony był w otoczeniu ośrodka gospodarczego. Podobne informacje znajdują się w innej dokumentacji pozyskanej od [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w P., tj. karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa zespołu dworsko-parkowego w O., gdzie odnotowano, że zespół istniał co najmniej od początku XIX wieku i że rejestruje go pochodzący z 1952 r. plan katastralny, na którym widnieje założenie "w granicach generalnie pokrywających się z obecnie zachowanymi". Jego centrum stanowił murowany dwór posadowiony w miejscu obecnego, zaś teren urządzonej zieleni parkowej znajdował się w części [...] założenia. Powyżej parku (na [...]) znajdował się majdan gospodarczy z [...] obszernymi, drewnianymi budynkami. Odnośnie parku w przywołanej karcie odnotowano jeszcze, że miał on charakter krajobrazowy. Główne elementy kompozycji roślinnych znajdowały się (również w momencie sporządzania dokumentu) na jego obrzeżach oraz na osi głównej dworu. Na terenie parku mieściły się także [...] otoczone XIX-wiecznym drzewostanem liściastym.
Organ wskazał, że pokrywające się z granicami spornych działek kontury parku dobrze widać na wydanej przez Wojskowy Instytut Geograficzny w 1937 r. arkuszu [...] ([...]) mapy taktycznej Polski w skali 1:1000000.
Minister podkreślił, że nie ma żadnego dokumentu, który świadczyłby o tym, że park wykorzystywany był do działalności rolniczej. W jego granicach nie było warzywnika, ani sadów owocowych. Również zabudowania folwarczne mieściły się poza jego obrębem. W umowie sporządzonej [...] lutego 1941 r. pomiędzy Z. S. i Miastem [...]-P. o najem pomieszczeń na potrzeby szkoły zamieszczono informację, że pomiędzy dworem a budynkami gospodarczymi znajdowały się park i [...] (§ 1 umowy). Wobec tego działki o obecnych numerach ewidencyjnych [...] oraz [...] nie podpadały pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dlatego w tym zakresie Minister uchylił decyzję Wojewody [...] i orzekł jak w rozstrzygnięciu.
Odnośnie dworu posadowionego na obecnej działce nr [...] organ wskazał, że wykazanie związku funkcjonalnego w przypadku dworów i pałaców polega głównie na ustaleniu, czy były architektonicznie przystosowane i faktycznie wykorzystywane do sprawowania zarządu nad doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej, np. czy było to miejsce, gdzie przydzielano bieżące zadania pracownikom, wypłacano wynagrodzenie, itd. Przy czym należy uwzględnić stan faktyczny sprzed 1 września 1939 r.
Organ wskazał na zeznania świadków – M. B. i S. B. Dodatkowo uwzględniono dokumentację opisującą, jakie budynki znajdowały się w majątku i gdzie były usytuowane.
Wnioskodawczyni w piśmie wszczynającym postępowanie podniosła, że zarząd majątku spoczywał w rękach zarządcy, którym w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej i w czasie jej trwania był J. W. Dodała, że mieszkankami i użytkowniczkami pałacu do 1941 r. była Z. S. oraz dwie córki: A. i K. S., a następnie jedynie córki. Kobiety te nie sprawowały ścisłego nadzoru właścicielskiego nad majątkiem. Robił to zarządca i wybrani przez niego pełnomocnicy - karbowy, gajowy itd. Zarządca mieszkał na terenie folwarku wraz ze swoją matką J. W. Żadne pomieszczenia we dworze nie były przeznaczone na kancelarię lub kantor zarządcy. Również na terenie parku nie było żadnego budynku wykorzystywanego do tego celu. W czasie okupacji władze niemieckie narzuciły komisarza-powiernika nadzorującego majątek. Centrum zarządzania gospodarką majątku miało mieścić się tam, gdzie mieszkał J. W., a więc w budynku posadowionym na folwarku.
Z pisemnego oświadczenia świadka M. B. (będącego krewnym wnioskodawczyni), który mieszkał w majątku O. w czasie wojny (od wiosny do jesieni 1940 r. oraz od 1943 r. do października 1944 r., co potwierdza sporządzony przez władze okupacyjne wykaz z książki meldunkowej) wynika, że rządca majątku O. – J. W. mieszkał w folwarku, w budynku gospodarczym, oddalonym o około 500 metrów od dworu. M. B., poza złożonym oświadczeniem, został również przesłuchany przez organ pierwszej instancji [...] listopada 2015 r. Zeznał wówczas m.in., że rządca majątku nie miał osobnego budynku, a jego mieszkanie znajdowało się przy stajni. Potwierdził, że był nim J. W., a nadzorca narzucony przez Niemców w czasie wojny najprawdopodobniej nazywał się B. R.
Z zeznań świadka S. B., mieszkańca O. (rocznik 1926), który pracował w folwarku w czasie II wojny światowej, jako rolnik (w 1943r.) wynika, że sprawami majątku zajmowała się A. S. Wskazał, że w czasie wojny majątkiem zarządzali [...], a przed wybuchem wojny zajmowali się nim A. S. oraz pomagający jej w tym fornal D. Obsługą gruntów rolnych zajmowali się fornale ([...]), podczas gdy A. S. sporadycznie bywała w trakcie prac polowych. Zdaniem S. B. w czasie okupacji Niemcy wyznaczyli zarządcę majątku w osobie W., który zajmował budynek, w którym przed wojną zamieszkiwał zarządca. Mieścił się on w części folwarcznej. Po 1939 r. A. S. wypłacała wynagrodzenie robotnikom (świadek zaznaczył, że nie widział tego osobiście). Zdaniem Stanisława. B. w 1945 r. zarządcą majątku został R. Podczas pracy świadka na roli dyspozycje wydawała mu A. S. Na koniec dodał, że wiedzę o zarządcy W. posiada od mieszkańców wsi. Ponadto wskazał, że park od znajdującego się od strony północnej folwarku oddzielała droga.
Organ wskazał, że w sporządzonym [...] października 1944 r. protokole w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku O. zanotowano, że oprócz dworu w przejmowanym majątku znajdowały się również [...] drewniane domy mieszkalne, stajnia, stodoła ze spichlerzem i wozownia. Brak jest wzmianki na temat istnienia odrębnego budynku administracyjnego.
Z kolei z pozyskanej od [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w P. - karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa zespołu dworsko- parkowego w O. niemożliwe jest ustalenie układu pomieszczeń dworu ani funkcji, jakie spełniały. Jak odnotowano w tym dokumencie, w latach 1970-1972 dokonano kapitalnego remontu z adaptacją budynku dworu na potrzeby szkoły, kiedy to wnętrze uległo daleko idącym zmianom (m.in. poprzez likwidację komunikacji amfiladowej i wprowadzenie korytarza).
Jednakże, w ocenie organu, świadkowie zgodnie stwierdzają, że w majątku zatrudniony był zarządca (a w trakcie wojny dodatkowy, narzucony przez okupanta), z tą tylko różnicą, że M. B. podaje, że zarządca J. W. zatrudniony był już przed wojną, a S. B. umiejscawia go w czasie jej trwania (niemniej zaznacza przy tym, że zajmował on budynek, w którym przed wojną zamieszkiwał zarządca). Nie ma wątpliwości, że osoba pełniąca funkcję zarządcy mieszkała poza dworem na terenie, gdzie znajdowały się budynki gospodarcze. Zdaniem wnioskodawczyni to właśnie tam znajdowało się centrum zarządzania gospodarką majątku, a nie we dworze, gdzie - jak twierdzi - żadne pomieszczenia nie były przeznaczone na kancelarię lub kantor.
Organ stwierdził, że kwestią zasadniczą jest, czy funkcja zarządcy sprowadzała się tylko do roli pomocniczej i czy to on bezpośrednio zarządzał pracami w gospodarstwie. Tylko świadek S. B. zeznał, że przed wojną sprawami majątku zajmowała się A. S. oraz fornale, jednakże miała sporadycznie przebywać w gospodarstwie podczas prac polowych. Rozróżnił tą sytuację od czasów wojennych, kiedy zajmowała się ona już bezpośrednim zarządem nad gospodarstwem (wypłacała pieniądze, pracowała na roli), co jednak nie ma znaczenia dla oceny związku funkcjonalnego z uwagi na wykładnię orzeczniczą nakazującą badanie stanu faktycznego sprzed 1 września 1939 r. (wyrok NSA z 15 stycznia 2007 r., sygn. akt I OSK 824/06).
Reasumując Minister uznał, że nie ma jednoznacznego, niepodważalnego dowodu, który kategorycznie stwierdzałby, że przed 1 września 1939 r. bezpośredni zarząd nad majątkiem sprawowany był z dworu przez jego byłą właścicielkę. Zatem nie można w takim przypadku kategorycznie stwierdzić, że między dworem a resztą gospodarstwa występował związek funkcjonalny. Wobec tego działka o obecnym numerze ewidencyjnym [...] nie podpadała pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z powyższych przyczyn Minister uchylił decyzję Wojewody [...] i orzekł jak w rozstrzygnięciu. Zdaniem organu odwoławczego Wojewoda dokonując oceny istnienia związku funkcjonalnego błędnie powołał się na związek terytorialny, finansowy i organizacyjny. Ocena ta nie ma decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia, gdyż o związku funkcjonalnym nie decyduje brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, powiązanie o charakterze terytorialnym, organizacyjnym i finansowym pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a resztą majątku, a jedynie miejsce wykonywania zarządu.
Skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2018 r. wnieśli Gmina P. (sprawa o sygn. akt I SA/Wa 1404/18) oraz E. S. (sprawa o sygn. akt I SA/Wa 1405/18).
Gmina zaskarżyła decyzję w całości. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
1) przepisów prawa procesowego, tj.:
- art. 7 kpa przez niedokonanie oceny zgodności zaskarżonej decyzji ze wszystkimi przepisami istotnymi w niniejszej sprawie,
- art. 107 § 3 kpa przez nieuzasadnienie orzeczenia w sposób pełny i przekonywujący w oparciu o zebrany materiał dowodowy;
2) przepisów prawa materialnego, tj.:
- art. 1 i art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, przez niewłaściwe ich zastosowanie, polegające na przyjęciu, że niewyodrębniony prawnie i faktycznie zespół dworsko - parkowy będący częścią składową majątku ziemskiego spełniającego normy obszarowe określone w dekrecie nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na brak związku funkcjonalnego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej podczas, gdy przedmiotowy zespół dworsko - parkowy spełniał przesłanki do uznania go za nieruchomość ziemską podlegająca przejęciu.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi rozwinęła powyższe zarzuty, wskazując m.in., że związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej istniał i przejawiał się brakiem fizycznego wyodrębnienia od pozostałej nieruchomości ziemskiej, powiązaniami finansowymi z pozostałą nieruchomością ziemską, utrzymywaniem zespołu dworsko - parkowego z dochodów gospodarstwa oraz bezpośrednim zarządzaniem nieruchomością rolną przez ówczesną właścicielkę.
W ocenie skarżącej Gminy nie ma dowodów, z których wynikałoby, że przed 1 września 1939 r. park nie był wykorzystywany na potrzeby działalności rolniczej. To samo tyczy się sprawowania bezpośredniego zarządu nad majątkiem z dworu. Skarżąca podkreśliła, że istnienie i funkcjonowanie zespołu dworsko - parkowego w O. zależało od reszty majątku ziemskiego i od dochodów uzyskiwanych ze sprzedaży płodów rolnych. Jak wynika z treści zeznań świadka S. B., to A. S. zarządzała osobiście majątkiem, co przejawiało się, m. in. wypłacaniem wynagrodzenia robotnikom rolnym, dawaniem zboża za pracę, a nawet osobistą pracą w polu. Zespół dworsko - parkowy w O. pełnił więc w istocie dwie funkcje mieszkalną i centrum zarządzania całym majątkiem, wobec czego był funkcjonalnie powiązany z resztą majątku ziemskiego.
Skarżąca E. S. zaskarżyła decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2018 r. w zakresie pkt 2.
Zarzuciła naruszenie:
1) art. 7, 77, 80, 104 i 105 kpa przez brak rozstrzygnięcia sprawy w całości i odmowę oceny legalności decyzji nacjonalizacyjnych w odniesieniu do działek objętych lwh [...];
2) art. 107 § 1 pkt 4 kpa i art. 107 § 3 kpa przez niewskazanie w zaskarżonej decyzji podstawy prawnej umorzenia postępowania w odniesieniu do działek objętych lwh [...];
3) art. 105 kpa przez umorzenie postępowania w I instancji w odniesieniu do działek objętych lwh [...], pomimo braku przesłanek wskazanych w tym przepisie;
4) art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przez niezastosowanie tych przepisów w odniesieniu do działek objętych Iwh [...].
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w pkt 2 i stwierdzenie, że działki nr [...], [...], [...], [...] i [...] nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. lit. e) dekretu oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi rozwinęła powyższe zarzuty, wskazując m.in., że brak było podstaw do umorzenia postępowania, wobec treści art. 105 kpa. W związku z tym, że nie zachowały się akta sprawy zakończonej decyzją z [...] listopada 1948 r. nie wiadomo kto dokładnie był stroną tamtego postępowania. Zdaniem skarżącej stroną postępowania, jakie toczyło się w latach 1947 - 1948 mogły być tylko A. i K. S. S. i T. z pewnością w tym postępowaniu nie uczestniczyli, gdyż byli oni przez ówczesne organy administracji pomijani ze względu na ich przeszłość, poglądy polityczne i pełnione stanowiska w okresie międzywojennym. Zdaniem skarżącej kwestia legalności decyzji nacjonalizacyjnej w odniesieniu do wymienionych we wniosku działek z lwh [...] powinna zostać zbadana także z tego względu, że wszystkie wymienione we wniosku działki z lwh [...] i lwh [...] stanowią nierozerwalną całość, składając się na zespół dworsko - parkowy. Uzasadnione i celowe było sprawdzenie legalności przejęcia przez Państwo wszystkich działek wchodzących w skład tego zespołu. Zaskarżona decyzja w istocie dzieli ten zespół w sposób całkowicie nieracjonalny nie uwzględniający cech i przeznaczenia tego terenu. Skarżąca podniosła, że dekret PKWN nie stanowił podstawy do konfiskaty całego mienia właścicieli ziemskich. Jego celem było przejęcie tych nieruchomości, które nadawały się do wykorzystania na cele rolne.
W odpowiedziach na skargi organ podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skarg.
Postanowieniem z [...] września 2018 r. Sąd zarządził połączenie spraw ze skarg Gminy P. i E. S. w celu ich łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia i dalszego prowadzenia pod sygn. akt I SA/Wa 1404/18.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje :
Skargi nie są zasadne. Stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości ziemskich. Z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich kategorię, a mianowicie nieruchomości o charakterze rolniczym, które mogły służyć realizacji określonych celów wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Państwo, aby te cele zrealizować, mogło przejąć tylko nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Przy wyjaśnianiu pojęcia "nieruchomości ziemskie" należy uwzględnić normatywne cele reformy rolnej, zwłaszcza w nawiązaniu do art. 1 ust. 2 dekretu, który ustalał, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć nieruchomości przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Pogląd taki zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały 7 sędziów z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06.
Wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" w świetle ugruntowanego orzecznictwa sądów nie budzi obecnie wątpliwości, że części mieszkalne nie podlegały przejęciu w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu (wyroki NSA: z 21.08.2017 r., sygn. akt I OSK 2334/15; z 22.02.2017 r., sygn. akt I OSK 2811/15; wyrok WSA w Warszawie z 27.10.2015 r., sygn. akt I SA/Wa 839/15).
Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wymaga (oprócz ustalenia czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter) zbadania, czy między tą częścią, a pozostałą rolniczą częścią majątku zachodzi, tzw. związek funkcjonalny. Przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym (por. NSA w wyroku z 11 października 2006 r., sygn. akt 1 OSK 28/2006). Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą (por. wyrok WSA w Warszawie z 6 maja 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 175/11).
Z powyższych przyczyn chybione są zarzuty Gminy P., że związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a pozostałą częścią nieruchomości polegał na braku fizycznego wyodrębnienia od pozostałej nieruchomości ziemskiej, na powiązaniach finansowych z pozostałą nieruchomością ziemską, utrzymywaniem zespołu dworsko-parkowego z dochodów gospodarstwa oraz bezpośrednim zarządzaniem nieruchomością rolną przez ówczesną właścicielkę. Taki pogląd pozostaje w sprzeczności z orzecznictwem sądowo administracyjnym. Jak wyżej wskazano o związku funkcjonalnym nie decyduje brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, powiązanie o charakterze terytorialnym, organizacyjnym i finansowym pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym oraz resztą majątku, a miejsce wykonywania zarządu. Dlatego pogląd dotyczący przeznaczenia dochodów pozyskanych z gospodarstwa na utrzymywanie dworu jest nieistotny dla sprawy.
Na podstawie powołanych w decyzji dokumentów, tj. "Opis parku O.", który zawiera plan parku, karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa zespołu dworsko-parkowego w O., gdzie zamieszczony jest rzut mapy orientacyjnej zespołu wynika, że na działkach nr [...] oraz nr [...] był zlokalizowany park oraz że nie mógł on służyć w żaden sposób do prowadzenia działalności rolniczej. Wyżej powołane dokumenty wskazują, że park rozplanowany został na początku XIX w. i jego granice oraz układ kompozycji roślinnych nie uległ zmianie. Główne elementy kompozycji roślinnych umiejscowione są na obrzeżu parku oraz na osi głównej dworu. Park miał charakter krajobrazowy. Pokrywające się z granicami spornych działek kontury parku widoczne są także na wydanej przez Wojskowy Instytut Geograficzny w 1937 r. arkuszu [...] ([...]) mapy taktycznej Polski w skali 1:1000000. Ogrody warzywne były zlokalizowane po [...] stronie osi głównej dworu, poza terenem parku. Z kolei ogród użytkowy (sad owocowy) położony był w otoczeniu ośrodka gospodarczego. Taki układ wynika także planu katastralnego z 1952 r. Wyżej powołane dokumenty wskazują, że centrum parku stanowił murowany dwór posadowiony w miejscu obecnego, zaś teren urządzonej zieleni parkowej znajdował się w części [...] założenia. Na [...] od parku znajdował się majdan gospodarczy z [...] drewnianymi budynkami.
Należy z całą mocą podnieść, że z żadnego z dowodów zebranych w sprawie nie wynika, aby park wykorzystywany był do działalności rolniczej. Natomiast zabudowania folwarczne mieściły się poza jego obrębem. Wynika to także z umowy z [...] lutego 1941 r. zawartej pomiędzy Z. S. i Miastem [...]. o najem pomieszczeń na potrzeby szkoły. W § 1 umowy wskazano, że pomiędzy dworem a budynkami gospodarczymi znajdowały się park i [...].
Słusznie wiec, z przyczyn powyżej omówionych, Minister uznał, że działki nr [...] i nr [...] nie podpadały pod działanie przepisów o reformie rolnej i w tej części uchylił decyzję Wojewody [...] i orzekł co do istoty sprawy (pkt 1 i 3 decyzji).
Prawidłowe jest także stanowisko organu odwoławczego, że dwór posadowiony na działce nr [...] nie podpadał pod przepisy o reformie rolnej. Trafnie Minister wskazał, że wykazanie związku funkcjonalnego w przypadku dworów i pałaców polega głównie na ustaleniu, czy były architektonicznie przystosowane i faktycznie wykorzystywane do sprawowania zarządu nad pracami wykonywanymi w części gospodarczej. Należy przy tym uwzględnić stan faktyczny sprzed 1 września 1939 r. Organ wskazał na zeznania i wyjaśnienia świadków – M. B. i S. B. oraz wyjaśnienia wnioskodawczyni. Wynika z nich, że zarząd majątku spoczywał w rękach zarządcy, którym w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej i w czasie jej trwania był J. W. Zarządca mieszkał na terenie folwarku. Z zebranych w sprawie dowodów nie wynika, aby jakieś pomieszczenia we dworze były przeznaczone na kancelarię lub kantor zarządcy. Również na terenie parku nie było żadnego budynku wykorzystywanego do tego celu. Centrum zarządzania gospodarką majątku mieściło się tam, gdzie mieszkał J. W., a więc w budynku posadowionym na folwarku.
Co istotne w sporządzonym [...] października 1944 r. protokole w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku O. zanotowano, że oprócz dworu w przejmowanym majątku znajdowały się również [...] drewniane domy mieszkalne, stajnia, stodoła ze spichlerzem i wozownia. Nie ma wątpliwości, że zarządca mieszkał poza dworem, na terenie, gdzie znajdowały się budynki gospodarcze. Odnośnie zarzutu Gminy P., że to A. S. zarządzała osobiście majątkiem, co wynika z zeznań świadka B., wskazać należy, że świadek zeznał, że taka sytuacja miała miejsce w czasie wojny.
Należy zgodzić się z Ministrem, że nie ma jednoznacznego, niepodważalnego dowodu, który kategorycznie stwierdzałby, że przed 1 września 1939 r. bezpośredni zarząd nad majątkiem sprawowany był z dworu przez jego byłą właścicielkę. Zatem nie można kategorycznie stwierdzić, że między dworem a resztą gospodarstwa występował związek funkcjonalny. Słusznie więc organ odwoławczy uznał, że działka o obecnym numerze ewidencyjnym [...] nie podpadała pod działanie przepisów o reformie rolnej i uchylił decyzję Wojewody [...] orzekając co do istoty (pkt 1 i 3 decyzji).
Minister przeprowadził prawidłowo postępowanie nie naruszając przy tym przepisów kpa. Niezasadne są więc zarzuty Gminy dotyczące naruszenia przez Ministra przepisów art. 7 i art. 107 § 3 kpa. Organ prawidłowo ustalił stan faktyczny w sprawie konieczny do wydania rozstrzygnięcia, zgromadził i właściwie ocenił dowody, a uzasadnienie decyzji spełnia wymogi wynikające z art. 107 § 3 kpa. Nie naruszył także przepisów prawa materialnego. Ze wszystkich wyżej omówionych przyczyn uznać należy, że skarga Gminy jest niezasadna. Ubocznie wskazać należy, że Gmina zaskarżając decyzję Ministra w całości nie przedstawiła żadnych zarzutów dotyczących pkt 2 zaskarżonej decyzji, w której organ po uchyleniu decyzji Wojewody (pkt 1 decyzji) umorzył postępowanie w pierwszej instancji w części dotyczącej działek wymienionych w pkt 2 decyzji.
Niezasadna jest także skarga E. S., która zaskarżyła decyzję w części dotyczącej pkt 2.
Skarżąca zarzuciła, że Minister umarzając postępowanie w części dotyczącej nieruchomości składającej się z działek nr: [...], [...], [...], [...] i [...] nie wskazał przepisu prawa stanowiącego podstawę do umorzenie postępowania. Zarzut ten nie jest zasadny. Otóż w sentencji decyzji Minister powołał art. 138 § 1 pkt 2 kpa, który stanowi, że: "organ odwoławczy wydaje decyzję, w której uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy albo uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji w całości albo w części". W uzasadnieniu Minister szczegółowo wyjaśnił, że postępowanie w części dotyczącej wyżej wymienionych działek umorzono, gdyż w sprawie, w której skarżąca domaga się wydania decyzji było już wydane wcześniej orzeczenie. Zważyć należy, że wydanie decyzji w sprawie już poprzednio rozstrzygniętej decyzją ostateczną obarczone byłoby wadą z 156 § 1 pkt 3 kpa. Wobec tego nie jest trafny zarzut naruszenia art. 107 § 3 kpa, poprzez niewskazanie podstawy prawnej umorzenia postępowania.
Organ ustalił na podstawie treści działu I-O księgi wieczystej nr [...], że działki nr: [...], [...], [...], [...] i [...] opisane były w lwh [...] gm. kat. O. Prawidłowo Minister wywiódł, na podstawie odpisu Iwh [...], że podstawą władania przez Skarb Państwa tą nieruchomością było zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w R. z [...] stycznia 1947 r., nr [...] złożone do Sądu Okręgowego w P. o wpis Skarbu Państwa, jako właściciela nieruchomości opisanej w Iwh [...]. Świadczy o tym także pismo Sądu Rejonowego w P. z [...] czerwca 2009 r.
Natomiast orzeczeniem Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] listopada 1948 r., nr [...] utrzymano w mocy orzeczenie Wojewody [...] z [...] stycznia 1948 r., nr [...]. Jak wynika z uzasadnienia orzeczenia Ministra orzeczeniem Wojewody uznano, że "nieruchomość ziemska O. obj. lwh [...] ks. tab. przy Sądzie Okręgowym w P., położona w gromadzie O., pow. [...] o łącznym obszarze [...] ha w tym użytków rolnych [...] ha stanowiąca własność . K., T. i A. S. podpada pod przepisy art. 2 ust. 1 pkt e dekretu PKWN z dn. 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej". Skoro w stosunku do działek pochodzących z lwh [...] (tj. obecnie oznaczonych nr: [...], [...], [...], [...] i [...]) zapadły orzeczenia, które pozostają w obrocie prawnym, to nowa decyzja w tej samej sprawie, wydana na podstawie tych samych przepisów byłaby obarczona wadą, która skutkowałaby jej nieważnością. Zarzut skargi, że orzeczenie z [...] listopada 1948 r. nie wymienia numerów działek z lwh [...], wobec czego nie sposób ustalić o jakie działki chodzi oraz, że nie wiadomo kto był stroną postępowania jest niezasadny. Otóż w dacie wydania tego orzeczenia działki o nr: [...], [...], [...], [...] i [...] nie istniały. Jednakże organ wyjaśnił, z powołaniem się na zebrane w sprawie dowody (w tym zaświadczenie z księgi wieczystej), że działki te odpowiadają nieruchomości objętej lwh [...]. Z kolei strony postępowania, w tym także odwołujący się od decyzji organu I instancji, zostały wskazane w orzeczeniu. Należy zauważyć, że skarżąca we wniosku z [...] września 2015 r. sama wskazała, że działki nr [...], [...], [...], [...] i [...] pochodzą z nieruchomości lwh [...].
Podnieść należy, że organ w postępowaniu dotyczącym podpadania nieruchomości pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej (a więc w postępowaniu zwykłym) nie jest uprawniony do badania legalności orzeczeń nacjonalizacyjnych, które wcześniej zapadły w innym postępowaniu. Takie badanie może mieć miejsce jedynie w trybie nadzwyczajnym.
Zarzut skargi (z powołaniem się na definicję nieruchomości z art. 46 kc), że skoro decyzja w przedmiocie reformy rolnej dotyczy działek z dawnego lwh [...], to powinna odnosić się także do działek z dawnego lwh [...], bowiem jest to jedna całość, jest niezasadny. Otóż jak wyżej wskazano w stosunku do dawnej nieruchomości lwh [...] zostało wydane orzeczenie. Organ odwoławczy w postępowaniu prowadzonym na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN nie może dokonywać oceny legalności decyzji z [...] listopada 1948 r.
Ze wszystkich powyżej omówionych przyczyn chybiony jest więc zarzut dotyczący naruszenia art. 7, 77, 80, 104 i 105 kpa oraz art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, przez brak rozstrzygnięcia sprawy w całości i odmowę oceny legalności decyzji nacjonalizacyjnych w odniesieniu do działek objętych lwh [...], niezastosowanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wobec tych działek, a także zarzut dotyczący naruszenia art. 105 kpa, przez umorzenie postępowania w I instancji w odniesieniu do działek objętych lwh [...].
Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji wyroku, z mocy art. 151 ppsa.