I SA/WA 1388/20

I SA/Wa 1388/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-01-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-07-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Falkiewicz-Kluj /przewodniczący sprawozdawca/
Elżbieta Lenart
Iwona Kosińska
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Sygn. powiązane
I OSK 1979/21 - Wyrok NSA z 2024-12-19
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
art. 2 ust. 1 lit 1
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Falkiewicz - Kluj (spr.) Sędziowie WSA Iwona Kosińska WSA Elżbieta Lenart po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 stycznia 2021r. sprawy ze skarg [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2020 r., znak: [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (jednolity tekst Dz.U. 2016 r. poz. 23 ze zm. – dalej "kpa", utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] lutego 2019 r., znak: [...]).
Stan sprawy przedstawiał się w sposób następujący:
[...] czerwca 2007 r. K. J., spadkobierczyni dawnego właściciela dóbr [...] – A. P., wniosła o stwierdzenie, że stawy rybne pochodzące z majątku [...], położonego w powiecie [...] nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (j.t. Dz.U.R.P. 1945/3/13, dalej "Dekret"). Podstawą procedowania miał być § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U.R.P. 1945/10/51, dalej "rozporządzenie").
Wyłączenie miało dotyczyć następujących parcel w:
I. [...], liczącej łącznie [...], objętej wykazem hipotecznym liczba [...];
II. [...], liczącej [...], objętej lwh [...];
III. [...], liczącej łącznie [...], objętej wykazem hipotecznym liczba [...];
IV. [...], liczącej łącznie [...], objętej obecną księgą wieczystą kw [...];
V. [...], liczącej łącznie [...], objętej lwh [...];
VI. [...], liczącej łącznie [...], objętej lwh [...];
VII. [...].
We wniosku wskazano, że parcele lokowały stawy rybne, które nie stanowiły terenów, lecz obiekty nieprzydatne do realizacji celów reformy rolnej, dlatego nie podlegały nacjonalizacji na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu. Księgi tabularne obejmujące wnioskowane parcele uległy zniszczeniu, a wykonawcy reformy rolnej skonfiskowali A.P. dokumentację własności tych parcel [tom I karta 21 akt].
Wojewoda [...] decyzją częściową z [...] lutego 2019 r. ([...]) stwierdził, że:
1) parcela gruntowa liczba katastralna [...] (powstała z podziału pgr [...]) oraz pgr [...] (powstała z podziału pgr [...]), które odpowiadają działce nr [...] z obrębu [...], powiat [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
2) część pgr [...] (powstała z podziału pgr [...]), odpowiadająca działce nr [...] z obrębu [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
3) pgr [...] (wydzielona z pgr [...]), parcela [...] (wydzielona z pgr [...]), parcela [...] (wydzielona z pgr [...]), parcela [...] (wydzielona z pgr [...]), parcela [...] (wydzielona z pgr [...]), parcele [...],[...] i [...] (powstała z podziału pgr [...]), parcela [...] (wydzielona z pgr [...]), parcele [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...], odpowiadające działce nr [...] z obrębu [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
4) część pgr [...] (powstała z podziału pgr [...]) odpowiadająca działce nr [...] z obrębu [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
5) parcela [...] (powstała z podziału pgr [...]), parcela [...] (powstała z podziału pgr [...]), parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], pgr [...] (wydzielona z pgr [...]), parcela [...] (powstała z podziału pgr [...]), parcela [...] (powstała z podziału pgr [...]), parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcele [...] i [...] (wydzielone z pgr [...]), parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...] (wydzielone z pgr [...]), parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], pgr [...] (wydzielona z pgr [...]), pb [...] i pb [...], odpowiadające działce nr [...] z obrębu [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
6) pgr [...] (wydzielona z pgr [...]), pgr [...], pgr [...] (wydzielona z pgr [...]), odpowiadające działce nr [...] z obrębu [...] podpadały pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
7) parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], odpowiadające aktualnej działce nr [...] z obrębu [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
8) parcela [...], parcela [...] (powstała z podziału pgr [...]), parcela [...], parcela [...], parcela [...], parcela [...], odpowiadające aktualnej działce nr [...] z obrębu [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
9) parcela [...] w zakresie odpowiadającym aktualnej działce nr [...] z obrębu [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
10) parcela [...], parcela [...] i parcela [...] w zakresie odpowiadającym aktualnej działce nr [...] z obrębu [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
11) parcela [...], parcela [...] (powstała z podziału pgr [...]), parcela [...], parcela [...], parcela [...] parcela [...], parcela [...], parcela [...] odpowiadające aktualnej działce nr [...] z obrębu [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego;
12) umorzył postępowanie w części obejmującej:
- parcelę [...], parcelę [...], parcelę [...], parcelę [...], parcelę [...], parcelę [...], parcelę [...], odpowiadające aktualnej działce nr [...] z obrębu [...];
- parcelę [...] (wydzieloną z pgr [...]) współtworzącą aktualną działkę nr [...] z obrębu [...];
- parcelę [...] (wydzieloną z pgr [...]) współtworzącą aktualną działkę nr [...] z obrębu [...];
- parcelę [...] (wydzieloną z pgr [...]) współtworzącą aktualną działkę nr [...] z obrębu [...].
Wojewoda [...] ustalił, że wnioskowane parcele były zajęte pod hodowlane stawy rybne. Prawie wszystkie odpowiadające im obecne działki stanowią własność Skarbu Państwa i są użytkowane wieczyście przez Instytut Rybactwa Śródlądowego [...] w [...] (jedynie działka nr [...] z obrębu [...] i działka nr [...] z obrębu [...] są użytkowane wieczyście przez fizyczne osoby trzecie, a działka nr [...] z obrębu [...] jest własnością Gminy [...]).
Organ podkreślił zaginięcie wykazu hipotecznego liczba [...] i niewykazanie przez spadkobierczynię, aby parcele wyliczone w punkcie 12 decyzji Wojewody [...] stanowiły własność A. P. i zostały jego kosztem przejęte na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Dlatego w tym zakresie postępowanie zostało umorzone.
Natomiast co do pozostałych parceli organ ustalił, że stanowiły kompleks stawowy [...], należący do A. P., przejęty w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Jako przydatne na cele rolne podlegały reformie rolnej (punkty 1-11 decyzji). Oznaką przydatności rolnej stawów było ich przekazanie Instytutowi [...] Działowi Rybackiemu [...], a obecnie w użytkowanie wieczyste Instytutowi Rybactwa Śródlądowego w [...]. Potwierdzeniem kwalifikacji rolnej stawów były: ustawa z 7 marca 1932 r. o rybołówstwie (Dz.U.R.P. 1932/35/357), wyłączająca stawową gospodarkę rybną z rybołówstwa, dekret z 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (Dz.U.R.P. 1945/27/162, dalej "Dekret o resztówkach"), zaliczający stawy do resztówek przejętych na reformę rolną), art. 46 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. 2019 r. poz. 1145, dalej ""kc" ), oraz art. 2 ust. 1 ustawy z 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (t.j. Dz.U. 2017 r. poz. 1161, dalej "uoogril"), definiujący stawy rybne jako części nieruchomości i gruntów rolnych. Zdaniem Wojewody [...] nacjonalizacji podlegały nieruchomości ziemskie, a więc nie tylko użytki rolne, ale i inne grunty zdatne do realizacji celów reformy rolnej. Stawy rybne służyły zaś do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji zwierzęcej, będącej jednym z celów reformy rolnej [tom V karta 175 akt].
K. J. wniosła odwołanie, domagając się uchylenia i orzeczenia reformatoryjnego zgodnie z wnioskiem poprzez wyłączenie wszystkich parcel spod reżimu reformy rolnej, ewentualnie uchylenia tej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Rozpatrując niniejszą sprawę, Minister Rolnictwa i Rozwoju nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji.
Organ ustalił, że Klucz stawowy [...] został przejęty na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Dowodzą tego: zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] stycznia 1947 r., wnioski WUZ w [...] z [...] stycznia 1947 r. i z dnia [...] lutego 1947 r., postanowienie intabulacyjne Sądu Grodzkiego w [...] z [...] stycznia 1947 r. i z [...] lutego 1947 r., Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej [tom I karty 2, 4 i 55 akt; tom II karta 254 akt; tom III karty 408-413 akt].
Stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu "na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni."
Z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego wynika, iż reformie rolnej podlegały nieruchomości ziemskie (tj. przydatne rolniczo), lecz także i te, które nie nadawały się bezpośrednio do produkcji, ale były niezbędne do funkcjonowania części rolnej i miały uzasadnienie w prowadzeniu gospodarstwa rolnego - były w związku funkcjonalnym z jego prowadzeniem. Kryterium nacjonalizacyjne w tej sprawie stanowi przydatność rolna stawów, będących częścią nieruchomości ziemskiej przekraczającej 100 ha.
Parcele wymienione w punktach 1-11 decyzji organu I instancji bezspornie lokowały hodowlane stawy rybne z infrastrukturą służącą do ich funkcjonowania. Żadna ze stron nie twierdzi, jakoby te stawy pełniły funkcje rekreacyjne lub reprezentacyjne. Rybny a nie ozdobny charakter stawów wynika z: Wykazu obiektów rozparcelowanych klucza stawowego [...], opisu nieruchomości gospodarstwa rybno-hodowlanego [...] z [...] kwietnia 1945 r. i pisma z [...] maja 1945 r. [tom III karty 388 i 416 akt]. W piśmie WUZ w [...] z [...] maja 1945 r. i w zestawieniu wyłączeń spod parcelacji na terenie powiatu [...] z dnia [...] marca 1945 r. majątek [...] jest określony jako "wzorowe gospodarstwo rybne i hodowlane" [tom III karty 416, 419-420 i 433 akt].
Jednocześnie stawy [...] wyposażone były w fachową infrastrukturę i zatrudniały personel specjalizujący się w hodowli ryb. Wynika to ze sprawozdania stanu gospodarstwa stawowego [...], spisanego [...] sierpnia 1945 r., obejmującego [...] część klucza stawowego [tom III karta 428 akt].
Protokół zdawczo-odbiorczy z przekazania całego klucza stawowego [...] na rzecz Instytutu [...], spisany [...] kwietnia 1946 r. stwierdza, że "gospodarstwo rybne posiada tarliska, przepustki, zimochowy i magazyny w pełnej ilości". Cały klucz stawowy zrealizował kontyngent 23 ton ryb, a załącznik do protokołu odnotowywał zapasy ryb. Personelem kierował administrator, znawca hodowli ryb inż. Z. R., który w biurze miał fachową literaturę ichtiologiczną, tablice ryb i zimochowów. Poszczególne gospodarstwa stawowe klucza [...] dysponowały specjalistycznym sprzętem: łodziami, beczkami rybnymi, wagami, skrzynkami i plandekami do ryb, butami rybackimi, piłami do lodu. Charakterystyczna była duża liczba "kos Resinga" (marki Rossing) do wycinania roślinności pod wodą, co stanowi kluczowy zabieg w towarowej hodowli rybnej. Odnotowano też szufle do łubinu i pokaźne zapasy wysokobiałkowej paszy dla ryb hodowlanych. Znamienne są także znaczne ilości wapna i superfosatu do regulowania środowiska wodnego i zwalczania chorób ryb. Hodowlany charakter klucza [...] potwierdza liczba wykwalifikowanych pracowników (stawowych, kosiarzy, jazowych), zakwaterowanych w wielu domach służbowych posadowionych przy stawach [tom IV karty 484-483, 481, 478, 476-473 i 470 akt].
Zestawienie obszaru zespołu [...] z [...] grudnia 1950 r. identyfikuje w tym gospodarstwie groble i "powierzchnię stawów ogroblowanych", które to urządzenia są oznaką hodowlanego, nie zaś rekreacyjnego przeznaczenia stawów [t. IV k. 498]. Groble są widoczne na mapach w tomie VII akt.
Opinia fachowa dotycząca gospodarstwa rybnego Instytutu [...] w [...] z [...] maja 1946 r. wskazuje, że klucz stawowy stanowił federację gospodarstw rybnych, administrowanych przez dyrekcję z [...]. Zgodnie z tym szczegółowym dokumentem, w stawach [...] hodowano "rybę kupiecką". Wykorzystywano groble, mnichy, wielohektarowe magazyny rybne, zelektryfikowane zimochowy, jazy do piętrzenia wody dla stawów, spichlerze łubinowe, kultywator traktorowy do spulchniania dna. Przeznaczenia stawów [...] nie charakteryzowały walory reprezentacyjne czy rekreacyjne, lecz "żyzność wody wpływającą na wydajność stawów i produkcyjność naturalną szacowaną na 70-150 kg na 1 ha". Klucz stawów [...] zatrudniał 44 pracowników stałych, a dodatkowo korzystał z pracowników sezonowych [tom IV karty 491-486 akt].
Wszystko to oznacza, że na wnioskowanych parcelach urządzone było wielkotowarowe gospodarstwo rybne, a oddalenie stawów od zespołu pałacowo-parkowego w [...] wyklucza ich atrybuty reprezentacyjne lub rekreacyjne, znamionujące dworskie stawy ozdobne. Hodowla ryb w specjalnie do tego urządzonych stawach jest działalnością rolniczą, uzasadniającą przejęcie tak zainwestowanych gruntów. Aktywność rolna obejmuje bowiem nie tylko tradycyjną produkcję roślinną, ale też np. plantacje wikliny, pszczelarstwo, czy właśnie hodowlę ryb. Ponadto, grunty zagospodarowane pod hodowlane stawy rybne, wyposażone w urządzenia stawowe, sprzęt rybacki i uprawnienia wodnoprawne zaopatrywano w paszę z gospodarstw rolnych. Hodowla ryb była ekonomicznie, a więc funkcjonalnie powiązana z użytkowaniem gruntów rolnych. Grunty rolne dostarczały bowiem paszy dla ryb, a sprzedaż ryb zapewniała płynność finansową majątku w okresie wegetacji roślin i zmiennej koniunktury na płody rolne. Hodowla ryb była też cenna z uwagi na przestrzeganie postów przez chrześcijan i liczną mniejszość żydowską.
Manifest PKWN z 22 lipca 1944 r. deklarował przeprowadzenie "szerokiej reformy rolnej". Stąd dekret rolny PKWN z 6 września 1944 r. nie wyłączał stawów rybnych spod nacjonalizacji, jak to przewidywał art. 4 ust. 2 pkt B lit. a uchylonej przezeń ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz.U.R.P. 1926/1/1). Ponadto "wytwórczość hodowlana", a więc i hodowla ryb była przejawem działalności rolnej. Zarezerwowanie odpowiednich terenów dla ośrodków wytwórczości hodowlanej i przemysłu rolnego stanowiło przecież jeden z celów reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. d dekretu rolnego). Tymczasem działalność hodowlana była ujmowana niezwykle szeroko, o czym przekonuje rozmaitość zwierząt podlegających przejęciu na reformę rolną, a jedynie wyłączonych spod podziału pomiędzy rolników (§ 25 ust. 1-2 rozporządzenia rolnego, art. Dekretu). Charakter prawny stawów determinują zwłaszcza groble, skoro przylegające do nich pasy gruntu podlegały wyłączeniu spod podziału (§ 44 pkt 8 lit. b i c rozporządzenia rolnego). Bezspornie reformie rolnej nie podlegały stawy niehodowlane (wyłącznie rekreacyjne, reprezentacyjne, parkowe), które zresztą nie były wyposażane w groble i inne urządzenia stawowe. Natomiast nie można uznać, że również stawy hodowlane nie były objęte hipotezami § 44 pkt 8 lit. b i c rozporządzenia rolnego. W przeciwnym razie, oba przepisy byłyby puste, zbędne (tj. wbrew ich jednoznacznemu brzmieniu nie dotyczyłyby żadnych stawów), co byłoby oczywiście sprzeczne z zasadą racjonalności prawodawcy. § 44 pkt 8 lit. b i c rozporządzenia rolnego dotyczy właśnie grobli hodowlanych stawów rybnych, które były przejmowane jako ośrodki wytwórczości hodowlanej i przemysłu rolnego, stanowiące równoprawny cel reformy rolnej i część nieruchomości ziemskiej z art. 1 ust. 2 lit. d, art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego.
Rozparcelowanie gruntów ornych i innych użytków rolnych nie stanowiło jedynego celu reformy rolnej. Po pierwsze, przejęciu z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego podlegały "nieruchomości ziemskie", a nie tylko "grunty orne" i "użytki rolne" z § 4 rozporządzenia rolnego. Przekonuje o tym już samo wprowadzenie w art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu dwóch norm obszarowych nacjonalizacji, z których norma 100 ha powierzchni ogólnej nieruchomości ziemskiej nie ogranicza się do użytków rolnych.
Po drugie, część ziemi miała pozostać niepodzielona dla utrzymania wzorowych gospodarstw w interesie podniesienia poziomu gospodarki rolnej i dla szkół rolniczych (art. 15 dekretu rolnego). Ewidentnie dotyczyło to klucza [...], tj. "wzorowego gospodarstwa rybnego i hodowlanego", inicjującego dobre praktyki (nowatorskie rozwiązania techniczne i wiedzę ichtiologiczną, zwłaszcza w zakresie zwalczania chorób ryb), a także zapewniającego narybek i tzw. kroczki (tj. ryby jednoroczne) dla innych mniej zaawansowanych gospodarstw [tom III karty 419, 423 i 433; tom IV karta 489 akt].
Po trzecie, okoliczności następcze nie mogą determinować zakresu reformy rolnej, skoro skutek nacjonalizacyjny nastąpił automatycznie 13 września 1944 r. Późniejszy brak rozparcelowania stawów nie ma żadnego znaczenia dla oceny, czy wcześniej uległy one przejęciu z mocy samego prawa. Nieruchomości ziemskie nacjonalizowano bowiem już z uwagi na potencjalną przydatność rolną, niezależnie od późniejszego ich wykorzystania. Zresztą postępowania z § 5 rozporządzenia rolnego o wyłączenie nieruchomości spod reżimu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego nie można utożsamiać ze sprawą o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, gdzie bada się terminową realizację celu ekspropriacji. Z tych wszystkich względów, brak rozparcelowania stawów pomiędzy rolników nie wykluczał zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Stawowa hodowla ryb jest zaś działalnością rolną, a stawy [...] nadawały się na ośrodek takiej hodowli zwierzęcej, będącej celem reformy rolnej.
Za zasadne natomiast uznał organ zarzuty, że akty prawne wydane już po Dekrecie, a zwłaszcza oderwane od problematyki reformy rolnej, nie mogły przesądzać o nacjonalizacji stawów. Jednak Wojewoda [...] tylko pomocniczo wskazał na art. 461 kc oraz na art. 1 pkt 2 dekretu z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej. Powołanie aktów następczych względem Dekretu, przy argumentacji o podpadaniu stawów na reformę rolną nie miało istotnego wpływu na wynik niniejszej sprawy. Przydatność rolna hodowlanych stawów rybnych wynika bowiem już z samego Dekretu (dotyczącego nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, w tym ośrodków hodowlanych) oraz z rozporządzenia (opiewającego właśnie stawy i groble). Dlatego wnioskowane hodowlane stawy rybne, pochodzące z majątku [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Organ jednocześnie wskazał na liczne orzecznictwo sądowoadministracyjne, w którym sądy podzielają ocenę o przejęciu hodowlanych stawów rybnych na reformę rolną, co stanowi o zasadność ugruntowania praktyki orzeczniczej w tym zakresie.
Pozostałe zarzuty organ II instancji uznał za niezasadne. Stwierdził, że rozbieżności budzi wyłącznie jego kwalifikacja prawna. Skarżąca działająca z pomocą zawodowego pełnomocnika precyzyjnie zakreśliła żądanie. Wojewoda [...] ocenił właśnie to żądanie i zebrany materiał. Stąd nie można zarzucić temu organowi naruszenia art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 kpa, które ma wynikać z nieustalenia charakteru wnioskowanych parcel i ich zabudowy. We wniosku złożonym [...] czerwca 2007 r. Skarżąca nie miała wątpliwości, że chodzi o nieruchomości "stanowiące własność A. P. i będące stawami rybnymi [...] stawy rybne oraz grunty służące gospodarstwu rybackiemu". Podobnie przy piśmie z [...] lutego 2009 r. Skarżąca złożyła mapę "nieruchomości będących stawami rybnymi" [t. I k. 19-18 i 121 akt]. Aktualny zarzut jest więc sprzeczny z jej własnymi twierdzeniami i ocenami i ze stanowiskiem J. P., który w piśmie z dnia [...] grudnia 2018 r. przyznał, że na wnioskowanych parcelach urządzone były stawy [tom V karty 141-139 akt].
Jeśli Skarżąca powzięła wątpliwość co do sposobu zagospodarowania wskazanych przez siebie parcel, to zgodnie z art. 7 kpa, art. 10 § 1 kpa i art. 79 kpa mogła, a stosownie do § 6 rozporządzenia rolnego nawet powinna była udokumentować swoje twierdzenia, wykazując inny niż stawowy charakter wnioskowanej nieruchomości.
Posadowienie stawów z infrastrukturą do hodowli ryb było pomiędzy stronami niesporne, ale ma też pełne potwierdzenie w licznie zebranych dokumentach, które nie były kwestionowane. Dlatego chybiony jest zarzut, że Wojewoda [...] zaniechał przeprowadzenia oględzin nieruchomości. Przedmiotem całego wniosku jest kilkaset hektarów stawów, a zaskarżona decyzja objęła ich część [...], przekraczającą 200 ha. Co ważniejsze, postępowanie o wyłączenie nieruchomości spod reżimu reformy rolnej ustala stan na dzień 13 września 1944 r., natomiast oględziny weryfikują głównie aktualne zagospodarowanie gruntu. Toteż oględziny nie są adekwatnym środkiem dowodowym w sprawach z zakresu reformy rolnej, zwłaszcza w sprawie dotyczącej tak rozległego obszaru, który nie lokuje zespołu dworsko-parkowego, a jest wszechstronnie opisany w dokumentach. Dla wyniku sprawy nie ma też znaczenia argumentacja odwołującej się o budowlanym oznaczeniu części parcel, a także ich położeniu w granicach miasta [...].
Pozamiejskie położenie nieruchomości nie stanowi kryterium ich przejęcia w dekrecie rolnym, co potwierdza powołane w decyzji orzecznictwo sądowoadministracyjne. Przejęciu podlegały też grunty zabudowane o potencjale rolnym albo związane funkcjonalnie z częścią rolną majątku, np. rządcówki, spichlerze, gorzelnie. Dotyczy to również stawów [...], które przeważnie położone były poza ówczesnymi granicami administracyjnymi miasta. Zresztą, [...] stanowił małe miasteczko z parterową zabudową, liczące zaledwie 2400 mieszkańców, żyjących głównie z rolnictwa i to uprawianego w obrębie miasta. Było to analizowane w sprawie zakończonej wyrokiem NSA z 14 listopada 2017 r. (I OSK 644/17), dotyczącym sadów A. P. i domu służbowego administratora Z. R.. A zatem nawet gdyby wnioskowane stawy urządzono bezpośrednio w [...], to trudno uznać, aby sam charakter tego małego miasteczka i charakter jego zabudowy wykluczał przejęcie ogromnych hodowlanych stawów rybnych o tak ewidentnym potencjale rolnym.
Przeszkodą dla podpadania stawów [...] pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego nie są też unormowania ustawy z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie. W skardze bezzasadnie utożsamia się produkcję rolną, polegającą na hodowli ryb w sztucznych wodach zamkniętych (stawach), z gospodarką rybacką (rybołówstwem), które prowadzono tylko w wodach niezamkniętych (art. 1 i art. 2 pkt 1 ustawy o rybołówstwie). Jednak działalność rolna odbywała się w "gospodarstwach rybnych", zaś rybołówstwo w "gospodarstwach rybackich" poprzez tzw. obwody rybackie. Art. 19 i 75 ustawy o rybołówstwie wyraźnie rozróżniają pojęcia gospodarstwa rybnego (jako formy rolnictwa) oraz obwody i gospodarstwa rybackie, związane z rybołówstwem, co potwierdza wskazane w decyzji orzecznictwo.
Także "inne definicje i reżim prawny wód" nie były przeszkodą do przejęcia stawów rybnych na podstawie dekretu rolnego, jak sugeruje skarżąca. Ustawa wodna z dnia 19 września 1922 r. (t.j. Dz.U.R.P. 1928/62/574) dopuszczała własność prywatną wód, podobnie jak prywatne mogły być np. grunty czy młyny. Nie wyklucza to jednak stosowania do tych wód i zajętych pod nimi gruntów innych ustaw nacjonalizacyjnych wydanych po II wojnie światowej, między innymi dekretu o reformie rolnej. Jeżeli taka nieruchomość spełnia warunki określone dla nieruchomości ziemskiej, to mogła być przejęta na podstawie tego dekretu na własność Państwa.
Przeszkoda normatywna do przejęcia hodowlanych stawów rybnych musiałaby być wyraźna, jak np. w art. 4 ust. 2 pkt B lit. a ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej. Jednak dekret rolny tego wyjątku nie powtórzył, a jednocześnie wyraźnie uchylił ustawę z 28 grudnia 1925 r.
Natomiast regulacje następcze względem dekretu rolnego nie mogą służyć do jego wykładni w zakresie stawów rybnych. Zresztą, akty wydane po 13 września 1944 r. rozszerzały zasięg reformy rolnej (np. dekret z 6 czerwca 1945 r. o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej [...] - Dz.U.R.P. 1945/44/251) i są zdyskwalifikowane jako element wykładni dekretu rolnego, niezależnie od kierunku, do którego taka wykładnia ma prowadzić w intencji interpretatora. Dlatego Wojewoda [...] zbędnie eksponował pojęcie "resztówki", aby uzasadnić nacjonalizację stawów, a odwołujący się niekonsekwentnie żądają wyłączenia stawów jako części resztówek przejętych tylko na cele pozarolne.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podzielił rozstrzygnięcie Wojewody [...] o częściowym umorzeniu postępowania wobec braku udokumentowania legitymacji skarżących i braku dowodów, że parcele-działki wskazane w pkt 12 decyzji zostały przejęte właśnie na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego kosztem A. P.. Nie zachował się wykaz hipoteczny [...], toteż Wojewoda [...] ustalał podstawę przejęcia wnioskowanych parcel i legitymację czynną stron na podstawie dowodów pośrednich z innych dokumentów. Organ uznał dopuszczalność postępowania i legitymację spadkobierców A. P. co do znacznej większości parcel (pkt 1-11 decyzji), choć uznał je za podlegające nacjonalizacji. Dlatego odnośnie do parcel wskazanych w pkt 12 decyzji, zdaniem organu, skarżący są niekonsekwentni, zarzucając niekompletność i niewiarygodność dokumentów zebranych przez wiele lat w kilku sprawach, skoro to na podstawie tych właśnie dokumentów organ uwzględnił ich legitymację, uznał podstawę prawną przejęcia majątku (dopuszczalność postępowania) i w zasadzie bezspornie ustalił stan faktyczny. Zebrane dokumenty nie wymieniają pgr [...] (liczącej [...]), pgr [...] (liczącej [...]), pgr [...] (liczącej [...]), pgr [...] (liczącej [...]), pgr [...] (liczącej [...]), pgr [...] (liczącej [...]), pgr [...] (liczącej [...]), ani pgr [...], pgr [...] i pgr [...], jako przejętych właśnie na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu, kosztem A. P.. Przekonuje o tym lektura: zaświadczenia WUZ w [...] z [...] stycznia 1947 r., postanowienia intabulacyjnego Sądu Grodzkiego w [...] z dnia [...] lutego 1947 r. oraz wyciągu z Iwh [...] [tom I karty 2, 62 akt; tom III karty 404-402, 410-412 akt]. Organ dokonał szerokich poszukiwań akt, jak również bezskutecznie wzywał inicjujących postępowanie, aby wykazali swą legitymację w zakresie w/w parcel. Okoliczność taka w odniesieniu do tych nieruchomości nie została ostatecznie wykazana.
Wg § 5 rozporządzenia, jedynie spadkobiercy poprzedniego właściciela mogą żądać wyłączenia nieruchomości i to tylko spod działania art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu. Postępowanie reprywatyzacyjne ma charakter skargowy i dotyczy sprawy cywilnej, tylko wyjątkowo prowadzonej w trybie administracyjnym. To spadkobierca poprzedniego właściciela ma przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar wnioskowanej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewody o ich sporządzenie na swój koszt (§ 6 rozporządzenia rolnego). Postępowanie o wyłączenie wskazanej nieruchomości wymaga zatem udokumentowanego wniosku spadkobierców poprzedniego właściciela. Wykazanie prawa własności na dzień 1 września 1939 r. jest warunkiem wstępnym dla legalnego wszczęcia i merytorycznego zakończenia sprawy. Brak tytułu wnioskodawcy powoduje umorzenie postępowania z art. 105 § 1 kpa, jako wszczętego pochopnie i bezprzedmiotowego. Dokumenty zebrane przez Wojewodę [...] i złożone przez strony nie potwierdziły, że parcele wskazane w punkcie 12 zaskarżonej decyzji należały do A. P.. Nie wolno zaś domniemywać legitymacji w trybie wnioskowym. Gdyby bowiem decyzja merytoryczna została wydana osobie niebędącej stroną, to byłaby nieważna z art. 156 § 1 pkt 4 kpa niezależnie od kierunku rozstrzygnięcia. Aby tego uniknąć, Wojewoda [...] trafnie umorzył postępowanie. Jedynym obowiązkiem stron w postępowaniu z § 5 rozporządzenia rolnego jest wykazanie legitymacji i zadeklarowanej im podstawy przejęcia nieruchomości z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Wojewoda [...] mógł prowadzić postępowanie wyłącznie odnośnie do parcel, które władza odebrała A. P. i powoływała się na art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. Wnioskodawca inicjujący sprawę administracyjną o niepodpadanie nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu rolnego zmierza właśnie do zaprzeczenia skutku nacjonalizacyjnego, wynikającego wyłącznie z tego przepisu. Dlatego dokładnie ta podstawa prawna przejęcia ma być udokumentowana. Czynności wyjaśniające Wojewody [...] i spadkobiercy A. P. reprezentowani przez zawodowych pełnomocników nie potwierdzili, że parcele wskazane w pkt 12 decyzji zostały przejęte na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego. W tej sytuacji, decyzja merytoryczna dotycząca parcel, które nie były przejęte na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego, byłaby pozbawiona podstawy prawnej i nieważna z art. 156 § 1 pkt 2 in principio kpa. Aby tego uniknąć Wojewoda [...] musiał umorzyć postępowanie.
Poza wyjątkowym § 5 ust. 1 rozporządzenia rolnego organ administracyjny nie ma bowiem kompetencji do wydania jakiejkolwiek decyzji reprywatyzacyjnej i w ogóle procedowania w sprawach z zakresu reformy rolnej, które są sprawami cywilnymi, gdzie regułą jest dopuszczalność drogi sądowej w postępowaniu cywilnym. Jurysdykcja administracyjna wymaga tu wyraźnej podstawy prawnej, podczas gdy § 5 ust. 1 rozporządzenia rolnego obejmuje jedynie nieruchomości przejęte w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu. Tej podstawy prawnej przejęcia organowi nie wolno domniemywać. Organ nie ma obowiązku ani kompetencji, aby szukać innej podstawy prawnej przejęcia nieruchomości, ponieważ tryb z § 5 rozporządzenia rolnego i postępowanie administracyjne w ogólności nie mają charakteru przygotowawczego dla potrzeb ewentualnego procesu cywilnego.
Rozstrzygnięcie umarzające postępowanie nie pozbawia Skarżących ochrony ich praw w trybie administracyjnym. Jeśli zostaną odnalezione dowody, dokumentujące prawo własności A. P. do parcel objętych punktem 12 zaskarżonej decyzji, a także potwierdzające przejęcie tych parcel na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu rolnego, to postępowanie administracyjne będzie mogło zostać wznowione.
Skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiedli: J. P., M. P., K. J..
Ponieważ skargi dotyczyły jednej decyzji administracyjnej, postanowieniem z 21 grudnia 2020 r. na podstawie art. 111 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. D.U. 2019 r. poz. 2325, dalej "ppsa"), wszystkie je połączone do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia pod sygnaturą I SA/WA 1388/20.
J. P. zaskarżył w całości decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2020 r., zarzucając jej:
I. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 1 ust. 2 lit. a-e Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w zw. z § 4 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez jego błędną wykładnię skutkującą jego niewłaściwym zastosowaniem i uznaniem przez Organ II instancji, że nieruchomości będące stawami rybnymi w [...] tworzące klucz stawowy [...] stanowiły nieruchomości ziemskie, które podpadały pod działanie Dekretu, w sytuacji gdy z wykładni powyżej wskazanych przepisów wynika, iż stawy rybne w [...] nie stanowiły nieruchomości ziemskich o charakterze rolnym, jak i nie występował pomiędzy nimi a gospodarstwem rolnym w majątku nierozerwalny związek funkcjonalny, co więcej, nie mogły być przejęte z przeznaczeniem na żaden z enumeratywnie wymienionych celów w art. 1 ust. 2 lit. a-e Dekretu, co oznacza, że nie zostały spełnione przesłanki implikujące legalne przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, bez wynagrodzenia, na mocy przeprowadzonej reformy rolnej;
2) art. 15 Dekretu, poprzez jego błędną wykładnię skutkującą jego zastosowanie implikujące nieprawidłowe przyjęcie przez Ministra RiRW, że nieruchomości stanowiące stawy rybne w [...] zostały przejęte dla utrzymania wzorowych gospodarstw w interesie podniesienia poziomu gospodarki rolnej, dla szkół rolniczych i powszechnych, w sytuacji, gdy przejęcie nieruchomości w oparciu o zastosowany przez Organ II instancji przepis Dekretu mogło nastąpić jedynie względem nieruchomości ziemskich o charakterze rolnym, które mogły zostać przejęte z przeznaczeniem na cel enumeratywnie określony w Dekrecie bądź w sytuacji istnienia pomiędzy nimi a gospodarstwem rolnym związku funkcjonalnego, podczas gdy w niniejszej sprawie charakter rolny stawów rybnych w [...] został zaprzeczony przez sam Organ II instancji, natomiast związku funkcjonalnego nie wykazano, co za tym idzie, skoro nieruchomości nie mogły zostać przejęte na mocy art. 2 ust. 1 pkt e Dekretu, nie istniały podstawy do ich dalszego zagospodarowania i przeznaczenia w oparciu o powoływany w kwestionowanej decyzji art. 15 Dekretu;
3) art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2, w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483), poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie prymatu prawa własności Skarbu Państwa do stawów rybnych w [...] nad prawem podmiotowym rzeczywistych właścicieli przedmiotowych nieruchomości, co za tym idzie, utrzymywaniem w mocy skutków nielegalnego działania na mocy Dekretu w postaci przejęcia stawów rybnych, pomimo nieposiadania przez nie charakteru rolnego, jak i niewystępowania związku funkcjonalnego pomiędzy stawami a gospodarstwem rolnym, co zostało potwierdzone przez sam Skarb Państwa będący prekursorem reformy rolnej.
II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 7 w zw. z art. 8 § 1, w zw. z art. 77 § 1, w zw. z art. 80 kpa ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kpa poprzez ich błędną wykładnię skutkującą nieprawidłowym przyjęciem przez Ministra RiRW, że:
a) organy administracji publicznej w toku postępowania administracyjnego zobowiązane są do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem prymatu interesu społecznego nad interesem indywidualnym Skarżącego jako strony postępowania, co skutkowało utrzymaniem w mocy skutków bezprawnego przejęcia stawów rybnych w [...] na podstawie przepisów Dekretu, w sytuacji gdy organy administracji publicznej zobowiązane są do załatwienia sprawy przy uwzględnieniu, iż interes społeczny nie jest nadrzędnym względem interesów indywidualnych stron postępowania;
b) rozstrzygnięcie w sprawie może zostać oparte na osobistych domniemaniach organu rozpoznającego sprawę, jak i w oparciu o dotychczasową treść rozstrzygnięć względem danego rodzaju nieruchomości, tj. w niniejszej sprawie stawów rybnych, z pominięciem zbadania posiadanych przez nieruchomość objętą postępowaniem cech i celu, na jaki mogła zostać przeznaczona stosownie do przepisów Dekretu, co skutkowało rozstrzygnięciem, iż nieruchomości w [...] podpadają pod działanie Dekretu, bowiem jako stawy rybne z całą pewnością bądź posiadały charakter rolny, bądź łączył je z gospodarstwem rolnym związek funkcjonalny, podczas gdy organy administracyjne zobowiązane są do wydawania rozstrzygnięć wyłącznie w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy;
c) dopuszczalną jest dowolna ocena dowodów zebranych w sprawie, z pominięciem dowodów i faktów zaprzeczających przyjętemu z góry przez Organ II instancji stanowisku, iż zasadnym i właściwym będzie utrzymanie w mocy błędnej decyzji Organu I instancji, co za tym idzie, przyjęcie legalności przejęcia stawów rybnych w [...], w sytuacji gdy z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, że nieruchomości te nie podpadały pod przepisy Dekretu, jako nieposiadające charakteru rolnego, co potwierdza sam Skarb Państwa, dochodząc przed sądem powszechnym stwierdzenia nabycia własności nieruchomości wchodzących z ww. nieruchomościami do tzw. klucza [...] przez zasiedzenie;
2) art. 7, art. 77 § 1 w zw. z art. 80, w zw. z art. 105 § 1 kpa, poprzez bezpodstawne umorzenie postępowania drugoinstancyjnego względem nieruchomości oznaczonych w punkcie 12 skarżonej decyzji, wobec braku przesłanek i jednoznacznego ustalenia, że ww. nieruchomości nie wchodziły w skład majątku należącego do Spadkobiercy Skarżącego, tj. A. P., co skutkowało umorzeniem rzeczonego postępowania w stosunku do parceli katastralnych:
- pgr nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] - współtworzących działkę ewidencyjną nr [...] obręb [...], jedn. ewid. [...], gmina [...], powiat [...];
- pgr nr [...] (która powstała z podziału pgr nr [...]) - współtworzącej aktualną działkę ewidencyjną nr [...] obręb [...], jedn. ewid. [...], gmina [...], powiat [...];
- pgr nr [...] (która powstała z podziału pgr nr [...]) - współtworzącej aktualną działkę ewidencyjną nr [...] obręb [...], jedn. ewid. [...], gmina [...], powiat [...];
- pgr nr [...] (która powstała z podziału pgr nr [...]) - współtworzącej aktualną działkę ewidencyjną nr [...] obręb [...], jedn. ewid. [...], gmina [...], powiat [...].
Mając na uwadze powyższe, wniesiono o uchylenie w całości obu decyzji.
Skarżąca M. P. zarzuciła decyzji naruszenie prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 lit a-e, art. 2 ust. 1 oraz art. 2 ust. 1 lit e Dekretu w zw. z art. 1 pkt 2 Dekretu z 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnię Samopomocy Chłopskiej poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że stawy rybne były rodzajem gruntów, które na podstawie dekretu były przeznaczone na cele reformy rolnej, desygnatem pojęcia "nieruchomość ziemska" były również stawy rybne – podczas gdy z treści wskazanych przepisów wynika, że stawy rybne nie stanowiły nieruchomości ziemskich ani nie były przeznaczone na cele reformy rolnej.
Skarżąca wniosła o uchylenie obu decyzji i zwrot kosztów postępowania.
Skarżąca K. J. zaskarżonej decyzji zarzuciła:
1. wydanie jej z naruszeniem prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 ust. 1 lit e w zw. z art. 1 Dekretu, w zw. z art. 2 pkt 1-3, art. 4, art. 5 pkt 1-2, art. 7 ustawy z dnia 7 marca 1932 r. o rybołówstwie, jak również art. 2, art. 5, art. 8 ust. 1 i 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 1-3, art. 64 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez ich błędną wykładnię, ewentualnie niewłaściwe zastosowanie lub niezastosowanie do nieruchomości poprzednika prawnego strony w kontekście oceny istnienia przesłanek przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit e) Dekretu rolnego, i w tym zakresie dokonanie przez Organ orzekający nietrafnego stwierdzenia, że:
- nieruchomości miejskie, tj. zarówno oznaczone jako parcele budowlane oraz parcele katastralne, położone w granicach miasta [...], podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit e Dekretu oraz spełniały cele reformy rolnej enumeratywnie określone w sposób ścisły w art. 1 Dekretu,
- nieruchomości budowlane, oznaczone jako parcele budowlane - bez ustaleniach ich charakteru oraz specyfiki zabudowy, podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit e Dekretu oraz spełniały cele reformy rolnej określone w sposób ścisły i enumeratywnie w art. 1 Dekretu,
- nieruchomości stawowe - stawy, w tym położone w granicach miasta [...], stanowią nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, które podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit e Dekretu oraz spełniały cele reformy rolnej enumeratywnie określone w sposób ścisły w art. 1 Dekretu, w tym w oparciu o niedopuszczalną rozszerzająca wykładnię postanowień Dekretu, naruszenie przy stosowaniu prawa przez organ administracji publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej podstawowych wartości konstytucyjnych i elementarnych praw podmiotowych jednostki, w tym prawa własności, prawa do dziedziczenia, jak również podstawowych wolności i praw człowieka i obywatela;
2. wydanie z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 2 ust. 1 lit e w zw. z art. 1 Dekretu, w zw. z art. 2, art. 7, art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1-3 Konstytucji RP, poprzez ich błędną wykładnię, względnie niewłaściwe zastosowanie w procesie stosowania prawa w demokratycznym państwie prawnym, jakim jest Rzeczpospolita Polska, i uznanie, iż nieruchomości pod wodami, w tym także nieruchomości pod stawami lub potoki, były nieruchomościami ziemskimi o charakterze rolniczym w rozumieniu w/w art. 2 ust. 1 lit e Dekretu, a ponadto błędną wykładnię art. 1 Dekretu, poprzez:
- uznanie, iż wyszczególnione w treści powołanego przepisu cele reformy rolnej, w tym w postaci terenów rezerwowanych, obejmowały swoją dyspozycją nieruchomości pod wodami lub potoki, w tym także nieruchomości pod stawami (bez względu na ich charakter i przeznaczenie), a tym samym naruszenie zasady - zakazu rozszerzającej wykładni postanowień art. 2 ust. 1 lit e i art. 1 Dekretu, który jako akt o charakterze publicznoprawnym, ingerujący w fundamentalne prawa jednostki, może być wykładany jedynie ściśle, w sposób niedozwalający rozszerzającej wykładni;
- dokonanie wykładni w/w przepisu dekretu przez pryzmat "Manifestu Lipcowego PKWN z dnia 22 lipca 1944 roku", tj. niemającego w polskim systemie prawnym umocowania faktu, ogłoszonego w Moskwie, autorstwa J. Stalina, mającego zakorzenić tożsamy ze stalinowskim ustrój komunistyczny na terytorium Państwa Polskiego, na podstawie fałszywych przesłanek i idei, naruszających podstawowe prawa i wolności obywatelskie;
3. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 2 ust. 1 lit e Dekretu w zw. z § 44 pkt 8 lit b i c rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez dokonanie niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni Dekretu, w tym celów reformy rolnej i pojęcia nieruchomości ziemskiej, w oparciu o dyspozycje aktu niższej rangi, jak również błędną wykładnię dyspozycji § 44 w/w Rozporządzenia wykonawczego jako rzekomo stanowiącego podstawę do przejęcia w ramach reformy rolnej innych niż wskazane w Dekrecie nieruchomości;
4. wydanie decyzji z naruszeniem przepisów postępowania, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 7, art. 77 i art. 80 kpa w zw. z art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2017.935), poprzez ich niezastosowanie lub niewłaściwe zastosowanie i uchybienie przez Organy orzekające zasadzie dokonania ustaleń faktycznych zgodnych z rzeczywistym stanem, w tym w wykonaniu fundamentalnej zasady prawa administracyjnego w zakresie postępowania wyjaśniającego, tj. zasady prawdy obiektywnej, w tym poprzez uznanie nieruchomości i posadowionych na nieruchomościach obiektów budowlanych, jak również stawów, jako nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym podlegających przejęciu na rzecz Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu bez ustalenia ich specyfikacji/charakteru w dacie przejęcia przez Państwo na podstawie art. 2 ust. 1 lit e Dekretu, w szczególności w zakresie nieruchomości oznaczonych jako parcele budowlane oraz stawy, zaniechanie przeprowadzenia oględzin nieruchomości pod kątem ustalenia charakteru posadowionych na nieruchomościach budynków wraz z ich przeznaczeniem, jak również zaniechanie przeprowadzenia dowodów z dostępnej Organowi orzekającemu I instancji dokumentacji technicznej budynków oraz stawów, w tym zaniechanie ustalenia charakteru pozostałych nieruchomości, tj. czy w dacie przejęcia stanowiły stawy, czy inne użytki, jak również błędne ustalenie a limine, że nieruchomości pod wodami były objęte dyspozycją art. 2 ust. 1 lit e Dekretu, jako nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym oraz błędne ustalenie, iż cele reformy rolnej, ściśle określone w art. 1 Dekretu, mogły zostać osiągnięte poprzez odjęcie nieruchomości pod wodami, w tym pod stawami lub wodami płynącymi, w oparciu o przesłankę tzw. rezerwacji terenów, tj. terenów zarezerwowanych zgodnie z postanowieniem w/w art. 1 Dekretu rolnego, podczas gdy wody stojące lub płynące, nie stanowią nie tylko nieruchomości ziemskich, ale także w ramach przewidzianych Dekretem celów reformy rolnej, nie stanowią terenów w rozumieniu w/w Dekretu, lecz ewentualnie obiekty, niewymienione w treści Dekretu, ingerującego w fundamentalne prawa jednostki;
Skarżąca również wniosła o uchylenie obu decyzji i zwrot kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje :
Skargi nie są zasadne.
W niniejszej sprawie przedmiotem ustaleń i oceny organów były stawy rybackie. Niesporne było przy tym, że w dacie wejścia w życie dekretu przedmiotowe parcele stanowiły tego rodzaju tereny. Organ zresztą w decyzji szeroko omówił tę kwestię i ustalenia w tym zakresie Sąd w pełni podziela bez potrzeby ich powtarzania.
Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia stanowił art. 2 ust. 1 pkt e Dekretu. Zgodnie z nim na potrzeby reformy rolnej przejęte zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez wynagrodzenia, w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 część druga Dekretu.
Ustawodawca nie zdefiniował pojęcia "nieruchomości ziemskiej." Na gruncie wykładni przepisów i orzecznictwa sądowoadministracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego (TK 3/89 w OTK 1990/1/26, uchwała z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/90, uchwała Siedmiu Sędziów NSA z 5 czerwca 2006 r. I OPS 2/06) pod pojęciem nieruchomości ziemskiej należy rozumieć mienie nieruchome, które ma charakter rolniczy, czyli które jest lub może być wykorzystywane pod działalność rolniczą, tj. wytwórczą w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Takie pojęcie nieruchomości ziemskiej na gruncie Dekretu jest obecnie ugruntowane.
Oceniając pod kątem zgodności z prawem zaskarżoną decyzję, Sąd w pełni podziela wywody organu co do tego, że parcele, co do których organ stwierdził, że stanowiły własność poprzednika prawnego skarżących, były nieruchomościami ziemskimi o jakich była mowa w Dekrecie.
Dla oceny charakteru i możliwości podpadania pod działanie przepisów dekretu stawów rybnych należy wskazać, że Dekret nie regulował wprost tej kwestii. Nie istniały także inne regulacje prawne, które odnosiły się bezpośrednio do stawów hodowlanych. Dopiero późniejsze regulacje prawne, tj. kodeks cywilny w art. 46 czy ustawa z 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych w art. 2 ust. 1 zaliczyły stawy hodowlane do nieruchomości rolnych. Na gruncie ówcześnie obowiązujących przepisów obowiązywała natomiast ustawa z 7 marca 1932 r. o rybołówstwie (D.U. Nr 35, poz. 357). W ustawie tej w art. 1 zdefiniowano pojęcie rybołówstwa jako zawłaszczanie ryb i raków przez ich łowienie w wodach niezamkniętych. Regulacja ta nie mogła mieć zatem zastosowania w niniejszej sprawie.
Drugim aktem prawnym był dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (D.U. Nr 27, poz. 162). Zgodnie z nim resztówkami były części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie Dekretu wraz ze znajdującymi się na nich budynkami i zakładami przemysłowymi, sadami, pasiekami, stawami rybnymi i wszelkimi urządzeniami i inwentarzem.
Wbrew wywodom skarg normy tego dekretu z dnia 12 czerwca 1945 r. wskazują wprost, że do resztówek były zaliczane m.in. stawy rybne, a więc musiały one stanowić wcześniej nieruchomości ziemskie w rozumieniu przepisów Dekretu. Inaczej norma ta byłaby pusta (art. 1 ust. 2 dekretu o resztówkach).
Konsekwencją tego było przyjęcie w późniejszych regulacjach prawnych, że nieruchomością rolną jest nieruchomość, która może być przeznaczona m.in. na produkcję rybną. Skoro zatem stawy rybne były nieruchomością ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 Dekretu, to nie było potrzeby oceny, czy stawy te były funkcjonalnie połączone z częścią pozostałej nieruchomości ziemskiej (tak jak to często miało miejsce choćby w przypadkach oceny kwestii możliwości przejęcia na cele reformy rolnej pałaców czy parków). Konieczność badania związku funkcjonalnego została wypracowana w orzecznictwie w aspekcie podpadania pewnych obiektów pod działanie Dekretu, tj. takich które nie miały charakteru rolnego (pałace, zamki, dwory czy gorzelnie) ale taki charakter mogły mieć. Tu taka sytuacja nie zachodzi, bowiem stawy zajmujące parcele miały charakter rolny, gdyż służyły hodowli ryb, w związku z tym nie ma potrzeb ustalania istnienia takiego związku (tak samo wyrok NSA z 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 26/15).
Co do kwestii definicji użytków rolnych, wskazać należy, że samo brzmienie art. 2 ust. 1 lit e Dekretu daje podstawy do przyjęcia, że przedmiotem przejęcia były grunty, które wyczerpywały pojęcie użytków rolnych, o ile mogły być bądź były wykorzystywane do działalności wytwórczej z zakresu produkcji zwierzęcej. Stawy się w tej kategorii mieściły (por. wyroki NSA I OSK 345/10, 160/05). Skarżący nie zaprzeczają temu, że w stawach była prowadzona hodowla ryb w ramach działalności wytwórczej w tym zakresie. Potwierdzają to późniejsze zdarzenia tj. przekazanie stawów Instytutowi [...]Działowi Rybackiemu [...]. Nie twierdzą też, aby stawy miały inny niż hodowlany charakter (np. rekreacyjny). Ten charakter potwierdza opis stanu nieruchomości gospodarstwa rybno-hodowlanego [...] z [...] kwietnia 1945 r. czy protokół zdawczo odbiorczy z przekazania całego klucza stawowego [...] z [...] kwietnia 1946 r. Wynika z nich, że gospodarstwo było wyposażone w pełną infrastrukturę służącą do tego rodzaju działalności gospodarczej, w tym sprzęt rybacki, wyposażenie pracowników czy urządzenia do przechowywania ryb. Opisują także stan tego gospodarstwa poprzez odniesienie się do rozmiaru produkcji, poziomu zatrudnienia (nie tylko pracownicy zatrudnieni na stałe, ale i pracownicy sezonowi). Organ szczegółowo opisał tę kwestię (str. 6 decyzji) i doszedł do niewadliwych wniosków co do rolno-wytwórczego charakteru istniejącego na parcelach gospodarstwa rybnego i znaczenia tego gospodarstwa dla rozwoju kultury rolnej.
Odnosząc się natomiast do kwestii przepisów dekretu z 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek, to przepisy te w żadnym razie nie wskazywały, że stawy rybne nie podlegały nacjonalizacji. Skoro bowiem w dekrecie tym zdefiniowane zostało pojęcie resztówek, w skład których wchodziły m.in. stawy rybne, to oczywistym jest, że wcześniej musiały one stanowić przedmiot nacjonalizacji. W innym przypadku nie byłoby możliwe ich przeznaczenie na realizację celów Dekretu poprzez przekazanie ich (resztówek) Spółdzielniom Samopomocy Chłopskiej, gdyż stanowiłyby własność osób prywatnych (właścicieli nieruchomości). Można przy tym zwrócić uwagę na art. 3 tego dekretu, z którego wynika, że przeniesienie własności resztówek następowało za zapłatą ceny na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi, który został utworzony dekretem o reformie rolnej w 1944 r., a jego celem było realizowanie zadań tej reformy. W skład Państwowego Funduszu Ziemi weszły nieruchomości, będące własnością Skarbu Państwa przed 1945 rokiem, oraz nieruchomości skonfiskowane i znacjonalizowane, m.in. Dekretem. To także potwierdza dokonaną przez organ i Sąd wykładnię przepisów Dekretu. Wykładnia ta nie ma charakteru rozszerzającego, jak wywodzą skargi.
Przedmiotowa nieruchomość będąca stawami hodowlanymi, podlegała zatem przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Powyższe czyni niezasadnymi zarzuty naruszenia art. 1, art. 2 ust. 1, art. 2 ust. 1 lit e Dekretu i § 5 w zw. z § 4 rozporządzenia MRiRR z 1 marca1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN.
Tym samym przejęciu w tym trybie oprócz użytków rolnych podlegały także grunty stanowiące np. nieużytki, rowy, stawy, drogi, place, co podkreślił również Naczelny Sąd Administracyjny w cytowanej uchwale.
Organ w sposób szczegółowy ocenił dokumenty zebrane w sprawie i wyjaśnił, na podstawie których z nich uznał, że stawy podlegały pod działanie Dekretu. Ocena w tym zakresie jest prawidłowa i logiczna, a wywody organu znajdują odzwierciedlenie w treści uzasadnienia decyzji. Tym samym nie doszło do naruszenia wskazanych w skargach przepisów postępowania w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Sąd nie znalazł podstaw do uznania, jak wywodzi choćby skarga J. P., dowolności w ocenie dowodów. Organ nie jest przy tym uprawniony do oceny skutków wynikających z faktu trwania postępowania o zasiedzenie przez Skarb Państwa nieruchomości wchodzących w skład tzw. klucza [...] tym bardziej, że jest ono w toku, a przynajmniej Skarżący nie przedstawił dowodu na okoliczność jego zakończenia i tym samym wyniku tego postępowania i ewentualnego wypływu na wynik niniejszego postępowania.
Odnosząc się do pozostałych zarzutów skargi Sąd uznał, że:
- dekret o resztówkach oczywiście nie mógł stanowić wprost podstawy do uznania, że parcele ze stawami stanowiły nieruchomość ziemską, jednakże dekret ten stanowił niejako kontynuację unormowań Dekretu, co wynika z art. 1 ust. 2. – "resztówkami (...) są części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej". Założyć bowiem należy racjonalność podmiotu tworzącego prawo i jego konsekwencję w zakresie przyjmowanych unormowań – tak to jest w tym przypadku;
- fakt, że organ w uzasadnieniu decyzji użył sformułowania o powiązaniu funkcjonalnym stawów z pozostałym gospodarstwem rolnym nie oznacza, że uznał, iż dla spełnienia kryterium podpadania nieruchomości pod Dekret potrzebne jest wykazanie związku funkcjonalnego pomiędzy gospodarstwem a stawami, w których prowadzona była działalność wytwórcza. Okoliczność ta jedynie wzmacnia charakter prowadzonej na tych gruntach działalności o charakterze rolniczym. Oczywistym jest konieczność karmienia ryb i uzyskiwanie dochodów z ich sprzedaży. Ponieważ tak się działo, to ten związek funkcjonalny istniał, skoro stawy były funkcjonalnie powiązane (zależne) od pozostałej produkcji w majątku, a właściciel majątku ziemskiego czerpał korzyści z prowadzonej działalności w zakresie hodowli ryb. Wbrew wywodom skargi K. J. organ nie przyjął, że podstawą odjęcia prawa własności było rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN. Powołany w skardze § 44 pkt 8 lit. b i c dotyczy wyłączeń a nie tego, co podlegało wywłaszczeniu. Gdyby rozporządzenie istotnie wskazywało, jakie grunty dodatkowo podlegały przepisom dekretowym, to istotnie byłoby to naruszenie podstawowych zasad porządku prawnego. Takiej sytuacji nie mamy w tym przypadku.
- Sąd nie podziela wywodów skargi J. P. co do wadliwego (niepełnego) zebrania materiału dowodowego i braku związku funkcjonalnego pomiędzy majątkiem a działalnością związaną z produkcją ryb. Zasady doświadczenia życiowego wskazują, że skoro właściciel majątku ziemskiego prowadzi działalność wytwórczą w rolnictwie (tu hodowla ryb), to w jakiś sposób musi je żywić, dbać o ich rozwój, odławiać czy sprzedawać. Zasady ekonomii i gospodarności wskazują, że w pierwszej kolejności wykorzystuje środki i możliwości, jakie daje mu gospodarstwo. W tym wypadku plony z gospodarstwa czy pracę ludzi. Skarżący nie przedstawili dowodu ani nawet wniosku dowodowego na okoliczność przeciwną, a zatem zarzut, że nie zostało to udowodnione dokumentacją w sprawie, nie zasługuje na uwzględnienie, abstrahując od tego, że w tym przypadku nie było konieczności wykazywania związku funkcjonalnego, skoro parcele stanowiły nieruchomości ziemskie.
- wbrew wywodom skargi J. P. art. 1 ust. 2 Dekretu w pkt d jako jeden z celów na jaki przejmowane były nieruchomości ziemskie wskazywał "zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanie zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla (....) wytwórczości hodowlanej oraz przemysłu rolnego". W tym wypadku tereny zostały przekazane Instytutowi [...] Działowi Rybackiemu [...], a zatem zgodnie z celem reformy rolnej.
- oczywiście ma rację Skarżący J. P., że skoro Skarb Państwa stał się właścicielem nieruchomości z mocy Dekretu, to przysługiwał mu tytuł prawny do nieruchomości i generalnie brak byłoby podstaw do składania wniosku o zasiedzenie. Jednakże z drugiej strony (oczywiście czysto hipotetycznie), skoro jak wskazuje sam skarżący, w ramach przejmowania nieruchomości ziemskich na podstawie Dekretu nie były wydawane decyzje, nie da się wykluczyć, że to mogło być przyczyną wystąpienia do sądu powszechnego o zasiedzenie. Sąd administracyjny nie zajmuje się jednak motywacją, jaka towarzyszy podmiotowi, który składa wniosek o zasiedzenie.
- Nawiasem mówiąc, jeśli wydano postanowienie o stwierdzeniu zasiedzenia, to wbrew twierdzeniom Skarżącego grunt pozostawał w posiadaniu Skarbu Państwa, a stan taki musiał trwać przez 30 lat, przyjmując złą wiarę posiadacza - co wynika z art. 172 § 2 kodeksu cywilnego.
- Jasne jest, że standardy prawa w latach 40 tych XX wieku były zupełnie inne niż standardy obecne. Skarżący nie są jedynymi, którym poprzednikom prawnym odebrano własność. Norma nakazująca obecnie przy rozstrzyganiu spraw o charakterze administracyjnym uwzględniania nie tylko interesu społecznego, ale i słusznego interesu strony, zawarta w art. 7 kpa nie nakłada wyłącznie na organ obowiązku działania w zakresie zebrania wszystkich istotnych dowodów w sprawie. Choć zebranie pełnego materiału dowodowego jest obowiązkiem organu, to jednak obowiązek ten nie ma charakteru absolutnego, w szczególności w sytuacji, w której to strona wywodzi z pewnych faktów korzystne dla siebie skutki prawne (por. wyrok NSA z 29 września 2020 r., II OSK 1452/20). Jak się jednak wskazuje, przepis ten ma zastosowanie przede wszystkich do sytuacji, w których organ działa w ramach uznania administracyjnego. Taka sytuacja nie ma miejsca w tej sprawie (wyrok NSA z 26 czerwca 2020 r.). Poza tym, stawiając zarzut naruszenia zasady prawdy materialnej oraz reguł postępowania dowodowego poprzez brak wszechstronnego i wyczerpującego rozważenia materiału dowodowego, zarzut ten, aby odniósł zamierzony skutek, musi zostać skonkretyzowany. Oznacza to, że skarżący ma obowiązek wskazania, jakich konkretnie czynności organ nie podjął albo które nie zostały wyjaśnione albo wyjaśnione zostały błędnie. Samo twierdzenie, że materiał dowodowy nie został oceniony w sposób prawidłowy i że dokonano błędnej wykładni przepisów prawa, tego kryterium nie spełnia (wyrok NSA z 30 kwietnia 2020 r., I OSK 22/19).
Zdaniem Sądu, organy zebrały szczegółowo materiał dowodowy, zwracały się do różnych podmiotów o dokumenty, w tym do stron. Skoro poszukiwania te nie odniosły zamierzonego skutku, trudno tym obciążać organ. Inicjatywa dowodowa w zakresie wykazania, że nieruchomość stanowiła własność poprzednika prawnego skarżących i nie podpadała pod działanie Dekretu leżała w gestii Skarżących. Skoro sami Skarżący nie byli w stanie pewnych okoliczności wykazać ani wskazać organowi na dowody, których nie rozpoznał, organ zobowiązany był do oceny dowodów istniejących i znajdujących się w aktach sprawy. Zarzuty strony (J. P.), że organ dokonał zero-jedynkowej oceny dowodów i przyjął, że skoro dokumentów brak, to nie zostało wykazane, że poprzednik prawny skarżących nie był właścicielem niektórych z parcel, są wyłącznie polemiką z prawidłowymi ocenami organu. Tytułu prawnego do nieruchomości wbrew wywodom tej skargi nie można domniemywać, a ciężar dowodu w tym zakresie obciąża strony skarżące a nie organ.
W sprawach, które miały miejsce przeszło 70 laty, temu trudno od organu wymagać, aby był wyłącznie "gospodarzem postępowania administracyjnego" i uznawać, że to organ ma obowiązek wykazania, że parcele, co do których umorzono postępowanie stanowiły własność A. P. (str. 17 skargi [...]). W ocenie Sądu czynności organu polegające na wzywaniu skarżących do wykazania tych okoliczności, były jak najbardziej prawidłowe w sytuacji, w której organ na podstawie zebranych przez siebie dowodów nie był w stanie tej okoliczności w sposób niebudzący wątpliwości wykazać. Zresztą spełnienie przesłanki przysługiwania byłemu właścicielowi tytułu prawnego do nieruchomości jest podstawową dla możliwości wszczęcia tego postępowania również w aspekcie przysługiwania stronie legitymacji skargowej - art. 28 kpa. Brak wykazania jej spełnienia co do zasady skutkuje bezprzedmiotowością postępowania - art. 105 § 1 kpa. Taka sytuacja zaistniała w tym wypadku.
- nietrafne są zarzuty Skarżącej K. J. co do naruszenia art. 2, art. 7, art. 21 ust. 1 i 2, 64 Konstytucji.
Przepisy te kolejno wyrażają zasadę demokratycznego państwa prawa i działania w jego granicach, zasadę ochrony prawa własności i możliwości wywłaszczenia wyłącznie na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem oraz ochrony prawa własności, dziedziczności praw majątkowych i ograniczenia prawa własności wyłącznie ustawą.
Skarżąca K. J. w skardze zarzuca przede wszystkim dokonanie nieuprawnionej rozszerzającej wykładni Dekretu przy braku umocowania Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego do stanowienia prawa w Polsce, nazywając go "aktem-faktem", wskazując na ściśle polityczny charakter tego aktu, przejęcie nieruchomości na podstawie dyspozycji aktu niższego rzędu, tj. § 44 rozporządzenia wykonawczego, który miał stanowić podstawę do przejęcia w ramach reformy rolnej innych niż wskazane w Dekrecie nieruchomości.
Na tle orzecznictwa sądowego i wykładni prawa dokonywanej przez Trybunał Konstytucyjny utrwalony został pogląd o tym, że akty prawne, na podstawie których znacjonalizowano własność prywatną, należy uznać za niegodziwe. Z drugiej jednak strony akty te spowodowały skutki w zakresie prawa własności, które po tylu latach w zasadzie są nie do odwrócenia. Jak np. wskazał SN w wyroku z 6 października 2010 r. sygn. akt II CSK 174/10 czy Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 19 grudnia 2002 r., K 32/02, OTK 2002, nr 7, poz. 97 i postanowieniu z 28 listopada 2001 r., SK 5/01, OTK 2001, nr 8, poz. 266) akty te zostały konwalidowane i legitymizowane. Analiza orzecznictwa w tym zakresie jasno wskazuje, że dekretu nie można zaliczyć do aktów nieistniejących, gdyż jego uregulowania stosowane były zarówno przez organy jak i sądy, a sam dekret był nowelizowany, co te skutki potwierdza (por. wyrok SN z 5 listopada 2002 r., III CKN 273/01, uchwała SN z dnia 6 grudnia 2005 r., III CZP 90/05 - OSNC 2006, nr 11, poz. 179, Kolegium Kompetencyjne przy Sądzie Najwyższym z dnia 6 listopada 1997 r., III KKO 7/97, OSNAPUS 1998, nr 18, poz. 554 i wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r., III RN 165/98, OSNAPUS 2000, nr 3, poz. 90, z dnia 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/02, Rejent 2004, nr 8, s. 183 i z dnia 24 czerwca 2004 r., III CK 536/02, LEX 172784).
Wyżej powołane orzecznictwo daje podstawy do przyjęcia tezy o możliwości zastosowania zasady demokratycznego państwa prawa wynikającej z art. 2 Konstytucji, gdyby powstała konieczność usunięcia wadliwych decyzji administracyjnych z obrotu prawnego ze wszystkimi konsekwencjami obejmującymi odwracalność nacjonalizacji. W takiej sytuacji możliwe byłoby żądanie przywrócenia własności lub żądanie odszkodowania. Jednocześnie wskazuje się, że takim środkiem, który mógłby służyć tym celom, mogłaby być ustawa reprywatyzacyjna, której na tę chwilę brak. Dlatego, zdaniem Sądu, w takiej sytuacji historycznej brak jest podstaw do przyjęcia tezy o niemożliwości stosowania Dekretu jako aktu, na mocy którego doszło do odebrania nieruchomości byłemu właścicielowi.
- niezasadny jest zarzut K. J. co do braku opisu nieruchomości. Na stronach 1-3 decyzji organ wskazał parcele, określając je z dawnej nazwy i odnosząc je do aktualnych działek ewidencyjnych jako stanowiących własność Skarbu Państwa i pozostających w użytkowaniu przez Instytut Rybactwa Sródlądowego za wyjątkiem działki nr [...],[...],[...]. Podstawą ustalenia zakresu przejęcia było zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] stycznia 1947 r., wnioski tego urzędu z [...] stycznia 1947 r. i [...] lutego 1947 r., postanowienie intabulacyjne Sądu Grodzkiego w [...] z [...] stycznia 1947 r. i [...] lutego 1947 r., wykazy synchronizacyjne sporządzone dla objętych wnioskiem działek ewidencyjnych oraz wypisy z ksiąg wieczystych.
Wskazać przy tym należy, że dekret w art. 8 ust. 3 udzielał Ministrowi Rolnictwa i Reform Rolnych umocowania do powołania pełnomocników powiatowych i gminnych komisji reformy rolnej i komisji podziału ziemi oraz określenia zakresu ich działania, a Ministrowi Rolnictwa i Reform Rolnych umocowania do wykonania Dekretu (art. 20). Zgodnie zatem z tą delegacją Minister Rolnictwa i Reform Rolnych upoważnił wojewódzkie urzędy ziemskie do orzekania w przedmiocie podpadania nieruchomości pod działanie Dekretu. Konsekwencją tego było wydawanie przez ten organ zaświadczeń, które stanowiły jedyny dokument stanowiący podstawę do uznania, czy dana nieruchomość podpadała, czy nie pod działanie Dekretu. Jest to dokument urzędowy (jak i postanowienie intabulacyjne), który z mocy art. 76 kpa korzysta z domniemania zgodności z prawem, a który nie został obalony dowodem przeciwnym. Zgodnie z art. 75 kpa za dowód w postępowaniu administracyjnym może przecież służyć wszystko, co przyczyni się do wyjaśnienia sprawy a nie jest z tym prawem sprzeczne. Organ trafnie, biorąc pod uwagę znaczny upływ czasu przy ustalaniu stanu faktycznego, posiłkował się zwyczajami panującymi w dawnej Polsce (p. podobna ocena zawarta w wyroku NSA z 9 marca 2018 r., I OSK 26/15). Organ ustalił przeznaczenie parceli, nie jak wskazuje skarga K. J. z powodu tego, że były to tereny pod wodami, ale ze sposobu ich wykorzystywania pod działalność rolniczo-wytwórczą, jako stanowiące nieruchomość ziemską – co wypełnia cele reformy rolnej określone w art. 2 ust. 1 w zw. z art. 1 ust 2 pkt d Dekretu.
- przeprowadzanie oględzin nieruchomości po blisko 70 lat od wywłaszczenia nie mogło wnieść nic nowego do sprawy, ponieważ przedmiotem oceny organu był stan istniejący w dacie wejścia w życie Dekretu, a oględziny odzwierciedlałyby stan obecny.
W tak prawidłowo ustalonym stanie faktycznym i przy prawidłowo dokonanej wykładni uregulowań dekretu organ doszedł do niewadliwych wniosków, że nieruchomości opisane szczegółowo w decyzji (pkt 1-11) podlegały przepisom Dekretu, ponieważ:
- spełniały normy powierzchniowe - zgodnie z ewidencją Nieruchomości ziemskich Podlegających Dekretowi z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej za IV kwartał 1946 r. ogólna powierzchnia majątku [...] wynosiła [...], w tym [...] użytków rolnych, [...] łąk, [...] nieużytków, [...] parków, [...] ogrodów warzywnych, [...] pod zabudowaniami, [...] wód, [...] nieużytków i [...] niepodlegających parcelacji. Podobne powierzchnie użytków zostały wskazane w wykazie obiektów przejętych na cele reformy rolnej uzyskanym z Archiwum Narodowego w [...], za wyjątkiem powierzchni stawów, ale Sąd podobnie jak organ jest zdania, że różnica 633 ha i 6 ha to oczywista omyłka pisarska – co wynika z sumowania powierzchni pozostałych gruntów. Norma dekretowa do przejęcia to 50 ha użytków rolnych lub 100 ha powierzchni ogólnej - art. 2 ust. 1 lit e Dekretu.
- stanowiły nieruchomości ziemskie, gdyż miały charakter rolniczy, a więc służyły lub mogły służyć działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej (tu hodowla ryb), sadowniczej. Pojęcie to wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. W 3/89, jak również wyjaśniono we wcześniej powołanym orzecznictwie sądowadministracyjnym.
- zostały wykorzystane na cele reformy rolnej - jako kompleks stawowy stanowiły tereny do wykorzystania dla [...] do prowadzenia prac naukowo-badawczych m.in. na rybach (organ I instancji szczegółowo opisał zakres przejęcia, cele z tym związane i sposób wykorzystania). Tym argumentom nie zostały przedstawione kontrdowody - (art. 1 ust. 2 d Dekretu).
Sąd w pełni podziela wywody organu, że umorzenie postępowania z powodu niewykazania, że pozostałe parcele stanowiły własność A. P., nie zamyka drogi do ponownego rozpoznania sprawy w sytuacji, w której odnajdą się dokumenty pozwalające na tego rodzaju ustalenia. Orzeczenie ma bowiem w tym zakresie charakter formalny.
Z tych względów i na podstawie art. 151 ppsa Sąd orzekł jak w wyroku.
Dodatkowo wyjaśnić należy, że na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374) i zarządzenia Przewodniczącej Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 grudnia 2020 r., w związku z ogłoszeniem stanu epidemii i związanymi z tym ograniczeniami i wymogami w zakresie podejmowania działań zmierzających do eliminowania nadmiernego stanu zagrożenia dla stanu zdrowia osób uczestniczących w czynnościach sądowych, niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, o czym zawiadomiono strony umożliwiając im przedstawienie dodatkowych argumentów. Poza brakiem udziału stron w samym posiedzeniu, na którym zapada wyrok, sądowa kontrola nie różni się od kontroli sprawowanej przy rozpoznawaniu spraw na rozprawie.