I SA/Wa 1332/22

I SA/Wa 1332/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-01-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Jolanta Dargas /przewodniczący sprawozdawca/
Magdalena Durzyńska
Mateusz Rogala
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 135, art. 145 par. 1 okt 1 lit a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.), Sędziowie sędzia WSA Magdalena Durzyńska, asesor WSA Mateusz Rogala, Protokolant referent Wiktoria Sosnowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi M.O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...].
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta
[...] z dnia [...] grudnia 2021 r., nr [...]
w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Wnioskiem z dnia 3 października 2021 r. M.O. wystąpiła
o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko M.O.[1] na okres świadczeniowy 2021/2022.
Decyzją Prezydenta [...] z dnia [...] grudnia 2021 r.,
nr [...] orzeczono o odmowie przyznania M.O. świadczenia wychowawczego na dziecko M.O.[1] w okresie od [...] października 2021r. do dnia [...] maja 2022 r.
Odwołanie od powyższej decyzji złożyła M.O..
Kolegium rozpatrując sprawę wskazało, że materialno-prawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11.02.2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 tj. ze zm.).
Stosownie do art. 4 ustawy:
Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
Świadczenie wychowawcze przysługuje:
matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo
opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje
i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo
opiekunowi prawnemu dziecka, albo
dyrektorowi domu pomocy społecznej.
Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2,
do dnia ukończenia przez dziecko 18 roku życia.
W niniejszej sprawie prawomocnym wyrokiem z dnia [...] lutego 2021 r. sygn. akt [...] Sąd Apelacyjny w W. zmienił wyrok Sądu Okręgowego
w W. z dnia [...] lipca 2015 r. sygn. akt [...], m.in. w ten sposób,
że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad córką M.O.[1] powierzył R.O. i przy nim ustalił miejsce zamieszkania małoletniej, pozbawiając M.O. władzy rodzicielskiej nad małoletnią.
Zgodnie z art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 1805 ze zm.) orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe
i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.
Zatem, w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem, czy miejsce jego pobytu (zamieszkania) zostały uregulowane na mocy orzeczenia sądu, to jego treść ma znaczenie dla prawa do świadczenia wychowawczego. Skarżącą pozbawiono władzy rodzicielskiej nad córką M.O.[1] a jako miejsce jej zamieszkania wskazano miejsce zamieszkania ojca.
Ani ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, ani art. 26 ustawy z dnia
23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 1740 ze zm.), ani też inne przepisy nie wyłączają związania organów administracji publicznej prawomocnym orzeczeniem sądu powszechnego.
Kolegium podkreśliło, że organy administracji publicznej, realizujące zadania
w zakresie świadczenia wychowawczego, związane są orzeczeniami sądu cywilnego i nie są uprawnione do badania, w jaki sposób w danym przypadku jest faktycznie sprawowana opieka nad dzieckiem przez jego rodziców. Zagadnienia związane ze sprawowaniem opieki nad małoletnimi dziećmi i uregulowaniem kontaktów pomiędzy rodzicami i dziećmi są bowiem sprawami cywilnymi, rozpatrywanymi w oparciu
o przepisy prawa rodzinnego i opiekuńczego. Rozpatrywanie tego rodzaju spraw należy zatem do właściwości sądu powszechnego (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia
22 stycznia 2019 r. sygn. akt IV SA/G1 1013/18).
Mając powyższe na uwadze, Kolegium wskazało, że organy orzekające są związane ww. wyrokiem, zgodnie z którym wykonywanie władzy rodzicielskiej nad córką M.O.[1] powierzono R.O. i przy nim ustalono miejsce zamieszkania małoletniej, pozbawiając M.O. władzy rodzicielskiej nad małoletnią.
W świetle ww. wyroku skarżąca nie może sprawować stałej opieki nad córką. Powyższy wyrok jest wiążący i dopóki na nowo nie zostaną ustalone zasady opieki przez sąd powszechny, muszą być one respektowane.
Skargę na decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Warszawie wniosła M.O. zarzucając jej naruszenie:
przepisów prawa materialnego, tj. art. 4, art. 5, art. 8, art. 13, art. 15 ustawy
z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez niewłaściwe zastosowanie ww. przepisów ustawy pozbawiając małoletnią prawa do otrzymywania świadczeń na pokrycie jej potrzeb związanych z opieką i zaspokojeniem potrzeb życiowych, uznając, iż de facto małoletniej środki na zaspokojenie potrzeb przyznane ustawą nie przysługują, jak również poprzez, błędną, interpretację przepisów ustawy wykluczając dziecko jako podmiot na którego potrzeby środki mają być wypłacone. Pomięcie przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy uregulowań art. 15 ustawy, zgodnie z którymi w przypadku jakichkolwiek wątpliwości dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem przeprowadza się wywiad środowiskowy w celu, ustalenia stanu faktycznego, zatem wywiad środowiskowy winien stanowić podstawę decyzji
o przyznaniu świadczenia. Organ zapomina, iż dokumenty składane do sprawy, w tym wyrok wchodzą, tak jak inne dowody, w tym wywiad środowiskowy w skład materiału dowodowego, a organ zobowiązany jest do stosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego stanu faktycznego. Podmiotem przede wszystkim jest dziecko, a nie rodzic i świadczenie jest przeznaczane na potrzeby dziecka, a nie na potrzeby rodzica. W niniejszej sprawie dziecko jest przy matce, co organ sam stwierdził. Organ powołując się na orzeczenia sądowe, pomija zasadę prawną, czyli obowiązujący przepis prawa
w postaci uchwały Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 1977 r. (III CZP 14/77), zgodnie z którym świadczenie alimentacyjne do czasu przejęcia pieczy przysługuje temu rodzicowi, który faktycznie tą pieczę sprawuje. Mając na względzie cel ustawy
o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, zgodnie z którym świadczenie 500 plus przeznaczone jest na utrzymanie i zaspokojenie potrzeb dziecka, należałoby zastosować tożsame rozwiązanie na gruncie niniejszej sprawy, jak przyjęte w ww. uchwale. Świadczenie 500 plus nie jest przeznaczone według ww. ustawy na utrzymanie i zaspakajanie potrzeb rodzica, co ma miejsce w niniejsze sprawie, ukształtowanej na mocy zaskarżonych decyzji. Organ nie wyjaśnił, w jaki sposób
500 plus zaspokaja potrzeby dziecka u rodzica, u którego nie przebywa i na którego utrzymaniu nie pozostaje, w świetle przepisów ustawy o pomocy państwa
w wychowywaniu dzieci. Organ nie wskazał w jaki sposób ojciec wykorzystuje 500 plus na zaspokojenie potrzeb dziecka, które nie pozostaje na jego utrzymaniu;
przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77, art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie przez organ dowolnej oceny dowodów, uznając wyrok Sądu Apelacyjnego w W.
z dnia [...] lutego 2021 r. jako dokument do wykonywania .przez organ, mimo, iż nie reguluje kwestii wypłaty świadczenia 500 plus, zamiast być traktowany jako jedne
z dowodów wchodzących, w skład materiału dowodowego. Organ pomija w niniejszym "postępowaniu inne dowody z dokumentów. W dniu 17 listopada 2021 r. przez pracownika organu został przeprowadzony wywiad środowiskowy do którego załączone zostały dokumenty, m.in. postanowienie Sądu Rejonowego w P., potwierdzające zamieszkiwanie ojca w W. z nową rodziną oraz świadome wprowadzanie Sądu w błąd doprowadzając do wydania nietrafnego wyroku, załączone zostało także postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w W. z dnia [...] września 2021 r, potwierdzające nieprzejęcie pieczy nad córką przez ojca i finansowy wymiar, powierzonej jemu pieczy. Załączone do sprawy dokumenty potwierdzają brak przejęcia pieczy nad córką przez ojca i zamieszkiwanie małoletniej z matką, pozostając na utrzymaniu matki, która zaspakaja jej potrzeby życiowe, na pokrycie których ustawa przyznaje świadczenie. Organ pomija okoliczność nieprzejęcia pieczy przez ojca nad córką, który córką, w ogóle się nie interesuje i nie łoży na jej utrzymanie, posiada nową rodzinę.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
(Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną,
z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za zasadną.
Spór w rozpoznawanej sprawie sprowadzał się do tego, czy rodzic dziecka, który w dacie orzekania przez organy administracji w przedmiocie prawa do świadczenia wychowawczego - nie dysponował pełnią władzy rodzicielskiej, czyniąc zarazem
w trakcie tego postępowania starania o odzyskanie tej władzy, przy jednoczesnym sprawowaniu rzeczywistej (faktycznej) pieczy nad swoim dzieckiem i mieszkający z tym dzieckiem – może być uprawniony do uzyskania wskazanego wyżej świadczenia.
W ocenie Sądu, zaprezentowana przez orzekające organy administracji wykładnia przepisów prawa materialnego, wykluczająca uprawnienie skarżącej do przedmiotowego świadczenia, w realiach ocenianego przypadku, nie mogła być uznana za trafną.
Materialnoprawną podstawę decyzji w niniejszej sprawie, stanowiły przepisy ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. 2019 r., poz. 2407 ze zm.). Powołana ustawa w art. 4 ust. 2 określa krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia wychowawczego. We wskazanym przepisie ustawodawca przewidział, że przedmiotowe świadczenie uzyskać mogą: matka albo ojciec, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca,
z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (który dotyczy sprawowania opieki naprzemiennej obojga rodziców), albo opiekun faktyczny dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje
i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, opiekun prawny dziecka, dyrektor domu pomocy społecznej, albo rodzina zastępcza.
Zauważyć przy tym też należy, że w art. 4 ust. 1 ustawy wskazany został cel, na jaki przyznawane są środki świadczenia wychowawczego. Stosownie do tego przepisu, świadczenie to ma na celu częściowe pokrycie wydatków związanych
z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
W ocenie Sądu, to właśnie poprzez wskazany wyżej cel, na jaki przyznawane są środki świadczenia wychowawczego, dokonywać należy wykładni art. 4 ust. 2 ustawy określającego krąg osób uprawnionych do przedmiotowego świadczenia. Stwierdzić bowiem trzeba, że w realiach tej sprawy rodzic, który realizuje cel przyznania tej pomocy (tj. zaspokaja potrzeby życiowe dziecka i mieszka z nim) - nie powinien zostać pominięty przy ustalaniu prawa do tegoż wsparcia. Wniosek ten jest wynikiem koniecznej troski o dobro dziecka, w tym realizacji przyjętej przez Państwo pomocy
w partycypacji w wydatkach związanych z wychowaniem dzieci. W związku z powyższym podkreślenia wymaga, że w modelowej sytuacji, w której władza rodzicielska nad niepełnoletnim dzieckiem przysługuje obojgu rodzicom (art. 93
§ 1 k.r.o.), każde z nich, jest zarówno uprawnione, jak i zobowiązane do wykonywania tej władzy (art. 97 §. 1 k.r.o.). W konsekwencji powyższego, to na obojgu rodzicach spoczywa troska o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (art. 96 § 1 k.r.o.), co przejawia się m.in. w zaspokajaniu wydatków ponoszonych na jego utrzymanie. Modelowa sytuacja, komplikuje się jednak w przypadku, gdy rodzic, któremu wyłącznie powierzona została władza rodzicielska, nie wypełnia należycie (lub wcale) ciążącego na nim obowiązku zaspokajania potrzeb życiowych dziecka i z nim nie zamieszkuje, zaś drugi
z rodziców, choć pozbawiony władzy rodzicielskiej, potrzeby te realnie zapewnia, mieszkając razem z dzieckiem. W takiej sytuacji, pozbawienie rodzica mieszkającego
z dzieckiem, opiekującego się nim i zaspokajającego jego potrzeby życiowe dziecka, jawi się jako pozbawione związku z celem, na który przyznawane jest świadczenie wychowawcze (art. 4 ust. 1 ustawy). Orzekające organy administracji publicznej, odmawiając skarżącej prawa do żądanego wsparcia argumentowały, że w dacie składania wniosku o przedmiotowe świadczenie, nie dysponowała ona władzą rodzicielską nad córką. Skoro bowiem w dacie składania wniosku władza ta przysługiwała ojcu dziecka to – w ocenie orzekających organów administracji – wyłącznie ojciec, mógł ubiegać się o takie świadczenie. Wg Sądu, stanowisko to nie uwzględnia jednak realiów i specyfiki niniejszej sprawy. W stanie sprawy dostrzec bowiem należy, iż władza rodzicielska nad małoletnią córką skarżącej, na przestrzeni lat, była kształtowana kilkoma orzeczeniami sądowymi. Pierwotnie, wyrokiem Sądu Okręgowego w W. z [...] lipca 2015 r. sygn. akt [...], władza ta powierzona została skarżącej i w miejscu jej zamieszkania zostało określone miejsce pobytu córki. Następnie, wyrokiem Sądu Apelacyjnego w W. z [...] lutego 2021 r. sygn. akt [...] zmieniono powyższy wyrok i wykonywanie władzy rodzicielskiej powierzono ojcu dziecka, pozbawiając matkę władzy rodzicielskiej. Jednocześnie zauważyć trzeba, że skarżąca wystąpiła o zmianę tego wyroku i powierzenie jej władzy rodzicielskiej z uwagi na to, że córka zamieszkuje z nią, a ojciec dziecka w ogóle się nim nie interesuje. A zatem w toku niniejszego postępowania skarżąca podjęła kroki prawne, mające na celu odzyskanie władzy rodzicielskiej nad córką, inicjując w tym przedmiocie sprawę przed sądem powszechnym, tj. Sądem Rejonowym w P., który postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2021 r. sygn. akt [...] stwierdził swą niewłaściwość w sprawie z wniosku M.O. o zmianę wyroku rozwodowego odnośnie władzy rodzicielskiej i miejsca pobytu dziecka i przekazał ją według właściwości Sądowi Rejonowemu dla [...].
W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, długotrwałość procedur sądowych związanych z prawnym uregulowaniem władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, nie powinna skutkować pozbawieniem skarżącej uprawnienia do przedmiotowego świadczenia. Uznanie zaś przez organy administracji, że pozostawanie w obrocie prawnym prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w W. pozbawiającego skarżącą władzy rodzicielskiej pozostaje w oczywistej opozycji do akcentowanego wyżej celu, na jaki przyznawane jest to świadczenie (częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka). W sprawie niniejszej dostrzec bowiem trzeba, że nie było przedmiotem sporu to, że w okresie składania przez skarżącą wniosku
o świadczenie wychowawcze na córkę, władzą rodzicielską dysponował ojciec tego dziecka. Jednak według niezakwestionowanych przez organy administracji twierdzeń skarżącej, ojciec nie zamieszkiwał z dzieckiem, nigdy nie przejął pieczy nad nim,
a skarżąca, przejęła na siebie całość troski o dziecko tj. zaspokajała wszelkie, bieżące jego potrzeby życiowe, w tym materialne. Zatem, tak w okresie poprzedzającym złożenie wniosku w tej sprawie, jak i w dacie orzekania przez organy administracji, skarżąca miała zamieszkiwać z córką, której dotyczy sporne świadczenie, jak też, miała sprawować faktyczną (realną) pieczę nad własnym dzieckiem, mimo formalnego niedysponowania władzą rodzicielską, inicjując zarazem postępowanie sądowe
o odzyskanie tej władzy. W takim stanie sprawy stwierdzić należy, że gdyby podzielić pogląd orzekających organów administracji, że wyłącznie miarodajny dla możliwości przyznania świadczenia wychowawczego byłby formalny stan władzy rodzicielskiej
w dacie złożenia wniosku o świadczenie, wówczas rodzic pozbawiony takiej władzy, lecz mieszkający z dzieckiem (por. art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy), oraz pokrywający wydatki związane z jego wychowaniem, byłby pozbawiony prawa do przedmiotowego świadczenia, którego celem jest przecież uzyskanie środków na pokrycie wydatków związanych z wychowaniem, w tym z opieką nad dzieckiem. W ocenie Sądu, pogląd ten nie tylko nie uwzględnia specyfiki analizowanego przypadku (wspólne zamieszkania skarżącej z córką) ale także nie uwzględnia akcentowanego wyżej celu, na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, zaprzeczając zarazem istocie regulacji art. 4 ust. 1 ustawy. Stąd też, w realiach zaprezentowanych wyżej, brak było podstaw do podzielenia stanowiska organów administracji publicznej.
W ocenie Sądu, orzekające w sprawie organy administracji niesłusznie skoncentrowały swoją uwagę jedynie na wiążącej mocy wyroku Sądu Apelacyjnego
w Warszawie. Taka konstatacja nie znajduje jednak usprawiedliwienia w okolicznościach niniejszej sprawy i w świetle obowiązujących przepisów prawa. Żaden przepis nie uzależnia bowiem przyznania prawa do świadczenia wychowawczego od sądowego rozstrzygnięcia w przedmiocie sprawowania opieki nad dzieckiem. Organ przyznający świadczenie wychowawcze winien zebrać materiał dowodowy, a następnie ustalić stan faktyczny sprawy, tak by nie było wątpliwości co do okoliczności faktycznych mających wpływ na przyznanie świadczenia i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się odpowiednio (zd. 3). Tym bardziej, że jak wynika z akt sprawy ojciec dziecka nie sprawuje nad nim pieczy (postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] [...] z [...] września 2021 r. sygn. akt [...], sprawozdania kuratorów sądowych z [...] lipca 2021 r. i z [...] sierpnia 2021 r.).
Zaprezentowany przez organy orzekające pogląd, w istocie wyklucza całkowicie możliwość przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na córkę skarżącej, skoro w sprawie nie ulegało wątpliwości, że ojciec tego dziecka, któremu przysługiwała w okresie objętym wnioskiem władza rodzicielska, nie zamieszkiwał z córką.
W świetle powyższego Sąd uznał, że organy obu instancji dopuściły się naruszenia przepisu prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jak również prawa procesowego, zwłaszcza art. 7,
art. 7a, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W ponownie prowadzonym postępowaniu, rzeczą organów administracji będzie uwzględnienie przedstawionych wyżej ocen i zapatrywań. Nadto, z uwagi na fakt,
że okoliczność dotycząca zamieszkiwania skarżącej z córką i utrzymywania jej, w dacie składania wniosku o świadczenie wychowawcze oparta była jedynie na twierdzeniach skarżącej, rzeczą organów administracji będzie zweryfikowanie tych zapewnień
i poczynienie ustaleń we wskazanym przedmiocie.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak
w sentencji.