I SA/WA 1321/20

I SA/Wa 1321/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2021-02-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-07-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Falkiewicz-Kluj
Elżbieta Lenart /przewodniczący/
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 1842/21 - Wyrok NSA z 2023-05-16
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 9
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart Sędziowie: Sędzia WSA Małgorzata Boniecka – Płaczkowska (spr.) Sędzia WSA Anna Falkiewicz – Kluj po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, w dniu 11 lutego 2021 r. sprawy ze skargi M.S. i H.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] lutego 2020 r., nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu odwołania H.G. i M.S. od decyzji Wojewody M. z [...] listopada 2019 r., nr 2 o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Minister wskazał, że Wojewoda M. decyzją z [...] listopada 2019 r., nr [...] odmówił i H.G. oraz M.S. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H.B. i M.B. nieruchomości położonej w W. przy ul. [...] i ul. [...], woj. [...], tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji ustalił, że wnioskiem z [...] grudnia 2008 r. M.S. i H.G. wystąpiły do Wojewody M. o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. i M. B. nieruchomości w W. przy ul. [...] oraz ul. [...], woj. [...]. W piśmie z [...] marca 2013 r. doprecyzowały wniosek, wskazując, że wyłącznymi właścicielami nieruchomości położonych w W. przy ul. [...] oraz ul. [...] wraz z posadowionymi na nich budynkami, byli odpowiednio: M.B. i H.B..
Minister wymienił dokumenty dołączone do akt sprawy.
Decyzją z [...] grudnia 2014 r., nr [...] Wojewoda M. odmówił potwierdzenia M.S. i H.G. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M.B. i H.B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Organ wojewódzki wskazał, że wnioskodawczynie nie udowodniły następstwa prawnego po wskazanych we wniosku właścicielach nieruchomości oraz opuszczenia przez nich byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie układów republikańskich lub w skutek innych okoliczności związanych z wybuchem wojny. Decyzją z [...] czerwca 2017 r., nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych Administracji uchylił w całości decyzję Wojewody M. z [...] grudnia 2014 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W uzasadnieniu Minister wskazał, że na etapie postępowania odwoławczego strony przedłożyły postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po M.R. i A.R.. Ponadto zaznaczył, że organ wojewódzki nie wypełnił obowiązku wynikającego z art. 77 kpa, bowiem nie wystąpił do stosownych instytucji polskich oraz zagranicznych w celu pozyskania niezbędnych w sprawie dowodów.
Decyzją z [...] listopada 2018 r., nr [...] Wojewoda M. odmówił potwierdzenia wnioskodawczyniom prawa do rekompensaty. W uzasadnieniu wskazał, że w aktach sprawy brak jest dowodów potwierdzających, że H. i M. B. oraz ich spadkobiercy opuścili byłe terytorium RP z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub że, z tych przyczyn nie mogli na nie powrócić. Decyzją z [...] stycznia 2019 r., nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił decyzję Wojewody M. z [...] listopada 2018 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji wskazując, że organ I instancji w ponownym postępowaniu winien ustalić w pierwszej kolejności pełny krąg osób uprawnionych do ubiegania się o prawo do rekompensaty.
Decyzją z [...] sierpnia 2019 r., nr [...] Wojewoda M. umorzył postępowanie w przedmiocie potwierdzenia K.R. i R.R. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H.B. i M.B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w W. przy ul. [...] oraz ul. [...], woj. [...].
Decyzją z [...] listopada 2019 r., nr [...] Wojewoda M. odmówił H.G. oraz M.S. prawa do rekompensaty. W uzasadnieniu stwierdził, że wnioskodawczynie nie wykazały faktu opuszczenia przez właścicieli nieruchomości byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., przez co nie spełniły przesłanki o której mowa w art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (tj. Dz. U. z 2017 r., poz. 2097).
Odwołanie od decyzji Wojewody złożyły M.S. i H.G..
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji rozpoznając sprawę wskazał, że prawo do rekompensaty na podstawie art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub
b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub
c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489)
- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
2) posiada obywatelstwo polskie.
Organ podkreślił, że ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 ustawy. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek powoduje utratę uprawnień do rekompensaty.
W przedmiotowej sprawie strony nie wykazały faktu opuszczenia przez wskazanych właścicieli nieruchomości byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.
W odwołaniu zaprezentowały stanowisko, że: "nasi dziadkowie M. i H. B. opuścili tereny RP w 1939 r. w wyniku przesunięcia granic i włączenia W. do terytorium ZSRR. Tak więc nasi dziadkowie zostali faktycznie zmuszeni, bez żadnego wpływu na ten fakt, do opuszczenia granic RP w 1939 r., mając na uwadze faktyczne przesunięcie granic". Ponadto w ocenie skarżących "wykładnia pojęcia opuszczenia terenów RP w 1939 r. na skutek działań wojennych winna być rozszerzająca".
W ocenie Ministra przedstawiona argumentacja nie może zostać zaakceptowana. Organ podkreślił, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. Istotną okolicznością w sprawie jest zatem fakt, że M. i H. B. zmarli na byłym terytorium RP, czego strony nie podważają. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Minister powołał w tej kwestii orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym wyroki: z 9 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1038/16 i z 9 kwietnia 2019 r., sygn. akt I OSK 1544/17.
Wskazując na art. 7 kpa Minister stwierdził, że Wojewoda [...] informował strony postępowania o konieczności uzupełnienia braków wniosku. Ponadto organ wojewódzki mając na uwadze obowiązek wynikający z art. 7 i 77 kpa sam podejmował czynności mające na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego oraz zebranie materiału dowodowego. Organ podjął więc wymaganą w postępowaniu administracyjnym inicjatywę gromadzenia materiału dowodowego. Jednocześnie Minister zauważył, że to na stronie spoczywa obowiązek wykazania faktu pozostawienia mienia. Zasada ta została wyrażona wprost w art. 6 ustawy.
Reasumując organ II instancji stwierdził, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki określone w ustawie z 8 lipca 2005 r. pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej wnioskodawczyniom prawo do rekompensaty.
Skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] lutego 2020 r. złożyły M.S. i H.G..
Zaskarżonej decyzji zarzuciły:
I. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:
1) art. 2 w zw. z art. 1 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., poprzez ich błędną wykładnię i bezpodstawne przyjęcie przez Ministra i Wojewodę, że w niniejszej sprawie nie wykazano przesłanki nabycia prawa do rekompensaty w postaci opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn określonych w art. 1 ustawy, ze względu na fakt, iż byli właściciele nieruchomości zmarli na terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej, podczas gdy:
a) jeszcze na gruncie uprzednio obowiązujących regulacji, tj. art 212 ust. 1 i 5 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2000 r., Nr 46, poz. 543 ze zm.), których funkcja gwarancyjna i kompensacyjna została przez ustawodawcę jeszcze bardziej rozszerzona, w wyroku z 7 czerwca 2004 r., sygn. akt: I SA 2441/02 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (w składzie sędziów NSA) wywiódł, że wymóg poddania się właściciela pozostawionego mienia procedurze repatriacji (ewakuacji) przewidziany w umowie z [...] lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich został spełniony, jeśli właściciel mienia choćby tylko rozpoczął procedurę repatriacji do Polski, także gdy zmarł na Kresach przed przekroczeniem obecnych granic Polski, co uniemożliwiło mu przesiedlenie się (zamieszkanie) na obecne terytorium Państwa polskiego (we współczesnych granicach), jednocześnie zwracając uwagę, że uprawnienia zabużańskie wynikały już z samego faktu rozpoczęcia procedury ewakuacyjnej, a nie jej zakończenia, zaś w toku niniejszego postępowania skarżące wykazały, że byli właściciele rozpoczęli procedurę repatriacyjną (co potwierdzone opisem pozostawionego przez M.B. mienia wystawionego przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji) i zmierzali do przeniesienia się na terytorium Państwa polskiego, jednakże uniemożliwiła to śmierć najpierw H.B. w trakcie działań wojennych ([...] III 1945 r.), a później już w trakcie samej repatriacji M.B. ([...] X 1957 r.) i jedynie wnuczkom uznanym przez władze polskie za repatriantki ze Wschodu udało się dokończyć procedurę repatriacyjną (H.G. z d. R. - [...] IV 1959 r., a później jej siostrze M.);
b) niezależnie od rozpoczęcia procedury repatriacji przez byłych właścicieli pozostawionych nieruchomości (dziadków skarżących), zarówno skarżąca M.S., jak i skarżąca H.G. zostały uznane oficjalnie przez władze polskie za "repatriantki", co wynika odpowiednio z aktu uznania za repatrianta z [...] kwietnia 2002 r. (znak: [...]) w odniesieniu do M.S. oraz z karty ewidencyjnej repatrianta nr [...] wydanej przez Punkt Repatriacyjny w K. [...] kwietnia 1959 r. w odniesieniu do H.G., co łącznie ze spełnieniem pozostałych przesłanek potwierdzenia prawa do rekompensaty powinno przemawiać za realnym zapewnieniem ochrony uprawnień skarżących na podstawie ustawy zabużańskiej i zagwarantowania im nabycia prawa do rekompensaty za nieruchomości rodzinne, których ich dziadkowie zostali faktycznie pozbawieni na mocy układów republikańskich i których to nieruchomości, jako spadkobierczynie w linii prostej nie miały nigdy później możliwości odzyskania, zaś Państwo polskie, godząc się na odebranie nieruchomości prawowitym właścicielom w konsekwencji zawarcia układów republikańskich, winno bezspornie zrealizować funkcję gwarancyjną rekompensaty wobec spadkobierców przedmiotowych nieruchomości i zadbać o to, aby mieli oni rzeczywistą a nie jedynie iluzoryczną możliwość realizacji swojego prawa do rekompensaty;
c) zarówno dotychczasowe orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, jak i ratio legis ustawy zabużańskiej, przemawiają jednoznacznie za koniecznością formułowania i przyjmowania jak najszerszego zakresu działania niniejszej ustawy w odniesieniu do osób, które utraciły własność nieruchomości położonych na dawnych Kresach, w tym w szczególności prowadzą jednoznacznie do konkluzji, że na gruncie aktualnego brzmienia ustawy zabużańskiej brak jest wymogu przesiedlenia byłych właścicieli pozostawionych nieruchomości, zaś jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z [...] października 2012 r. (sygn. akt: [...]), jedyną cechą wspólną dla wszystkich kategorii osób uprawnionych jest "zmuszenie [ich] (...) do pozostawienia swojej nieruchomości", a nie (także) przesiedlenie na obecne tereny Polski, co w niniejszej sprawie winno skutkować stwierdzeniem, że czynnikiem uzasadniającym przyznanie rekompensaty, poza pozostałymi przesłankami wynikającymi z ustawy zabużańskiej, jest fakt trwałego utracenia przez skarżące, jako spadkobierczynie właścicieli utraconego na Wschodzie mienia, możliwości wykonywania swojego prawa własności w stosunku do nieruchomości, to jest swobodnego z niej korzystania, natomiast element migracyjny w istocie nie ma znaczenia z punktu widzenia zasadności i słuszności nabycia uprawnień kompensacyjnych, skoro obie skarżące są repatriantkami;
d) skoro zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej prawo do rekompensaty przysługuje także właścicielowi pozostawionej nieruchomości, który miał jedynie dodatkowe miejsce zamieszkania na byłych terenach Polski i "nie mógł na nie powrócić" z powodów wskazanych w art. 1 ustawy (por. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt: I OSK 2262/16), wobec czego w przypadku takich osób przesłanką potwierdzenia prawa do rekompensaty nie jest przesiedlenie w obecne granice Polski lecz brak możliwości dalszego korzystania z dodatkowego miejsca zamieszkania na byłych terenach Polski, co w żaden sposób nie musi łączyć się z faktem jakiegokolwiek przemieszczenia, to tym bardziej należy uznać, że brak jest wszelkich podstaw do różnicowania w tym zakresie sytuacji osób, które nie zdołały sfinalizować procedury repatriacyjnej z uwagi na ich śmierć, jednakże w wymiarze faktycznym (ich spadkobierczynie - repatriantki) zostały pozbawione własności swoich nieruchomości położonych na dawnych Kresach i nie miały one możliwości ich odzyskania:
e) w toku niniejszego postępowania decyzją z [...] czerwca 2017 r. oraz decyzją z [...] stycznia 2019 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji dwukrotnie uchylił decyzje Wojewody M., przy czym w ramach żadnego z tak długo prowadzonych postępowań Minister nie stwierdził, aby w niniejszej sprawie brak było spełnionej przesłanki opuszczenia nieruchomości w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.:
2) art. 7a § 1 kpa w zw. z art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy zabużańskiej poprzez ich błędną wykładnię i odmowę potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty, w sytuacji, gdy jedną z naczelnych zasad postępowania administracyjnego jest rozstrzyganie wszelkich wątpliwości na korzyść strony, a w niniejszej sprawie wystarczającym jest wykazanie przez spadkobierczynie w linii prostej właścicieli (według stanu na [...] IX 1939 r.) utraconych w W. nieruchomości, posiadania prawa do spadku i obywatelstwa polskiego (wyrok NSA z 1 X 2009 r., sygn. akt I OSK 182/09: z 21 V 2013 r., sygn. akt I OSK 1984/12; z 10 IV 2013 r., sygn. akt I OSK 2041/11, wyrok WSA z 14 X 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 2185/15), przy czym ustawodawca w żadnym z przepisów ustawy nie dokonał różnicowania "spadkobierców" na "bezpośrednich" i "pośrednich", a zatem brak jest podstaw do żądania, by rodzice wnioskodawczyń przemieścili się na obecne terytorium, tym bardziej, że w ramach rozpoczętej przez właścicieli (z [...] IX 1939 r.), tj. dziadków skarżących procedury repatriacyjnej, one - jako repatriantki obie ją sfinalizowały, a przyjęcie dodatkowego wymogu, by repatrianci w chwili opuszczania nieruchomości byli jej właścicielami stanowi wyraz niedopuszczalnego wprowadzania dodatkowego nieprzewidzianego ustawą zabużańską kryterium nabycia prawa do rekompensaty;
3) art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy zabużańskiej poprzez ich błędną wykładnię i odmowę potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty za pozostawione nieruchomości, ze względu na rzekome niewykazanie przez skarżące wszystkich przesłanek wynikających z ustawy zabużańskiej,
- podczas, gdy skarżące bezspornie wykazały następstwo prawne i to w linii prostej po dziadkach M.B. i H.B., a także fakt posiadania obywatelstwa polskiego, a tym samym zrealizowały oba wymogi ustawowe sformułowane w w/w regulacjach wobec nich, jako spadkobierców byłych właścicieli nieruchomości, co winno przesądzać o potwierdzeniu przez organ przysługującego im prawa do rekompensaty;
4) art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zw. z art. 1 Protokołu nr 1 do Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w zw. z art 2 w zw. z art. 1 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej oraz art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy zabużańskiej, poprzez zaniechanie prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawy zabużańskiej nakazującej takie ich rozumienie, które w maksymalny sposób ułatwiają efektywną realizację "prawa do pełnej rekompensaty zabużańskiej" stanowiącej majątkowe prawo o charakterze publicznoprawnym, które "korzysta z gwarantowanej konstytucyjnie ochrony praw majątkowych (art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji)" - wyrok TK z [...] grudnia 2002 r., sygn. akt [...], przez osoby repatriowane, które są spadkobiercami w linii prostej właścicieli (według stanu na 1 IX 1939 r.) nieruchomości utraconych na Wschodzie wskutek wybuchu II wojny światowej, zwłaszcza w sytuacji, gdy ci byli właściciele rozpoczęli procedurę repatriacji, lecz jej nie ukończyli z powodu śmierci
- w sytuacji gdy byli właściciele, a w konsekwencji ich spadkobiercy, zostali trwale pozbawieni możliwości korzystania z nieruchomości na skutek odjęcia im prawa własności w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., a ponadto spełniona została przesłanka posiadania obywatelstwa polskiego w odniesieniu do byłych właścicieli w dniu 1 września 1939 r., jak i skarżących, a także przesłanka domicylu, wobec czego stwierdzić należy, że pełna zasadność potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty za utracone przez ich rodzinę nieruchomości dyktowana jest charakterem przedmiotowej rekompensaty, ratio legis obowiązującej ustawy zabużańskiej, jak również słusznym stanowiskiem ugruntowanym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego, nakazującym jak najpełniejszą realizację funkcji kompensacyjnej tego uprawnienia, mającego zadośćuczynić uprawnionym za utracone mienie na Kresach;
5) art. 6 ust. 4 pkt 1 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zabużańskiej poprzez jego błędne niezastosowanie i bezpodstawne przyjęcie przez organ, że pomimo złożenia do akt niniejszego postępowania urzędowego opisu mienia repatriacyjnego dotyczącego nieruchomości wydanego przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji dla M.B. oraz karty repatriacyjnej wydanej dla H.G. z d. R. skarżące nie wykazały spełnienia przesłanki pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy zabużańskiej,
- podczas, gdy z brzmienia naruszonych regulacji wprost wynika, że przedmiotowy dokument stanowi dowód powyższej okoliczności i zarówno Minister, jak i Wojewoda zobowiązani byli do stwierdzenia, iż przesłanka ta została przez skarżące wykazana, do czego organy były jednoznacznie zobligowane na gruncie literalnego brzmienia w/w regulacji;
II naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
1) rażące naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez dowolną i jednocześnie niewyczerpującą, a także niewszechstronną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a wyrażające się w szczególności poprzez:
a) całkowite pominięcie części materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, a to w szczególności urzędowego opisu mienia wydanego przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji dla M.B., stanowiącego jednoznaczny dowód na to, że byli właściciele rozpoczęli procedurę repatriacyjną, której sfinalizowanie udaremniła śmierć właścicieli – H.B. ([...] III 1945 r., tj. w trakcie wojny) i M.B. ([...] X 1957 r. - w trakcie repatriacji), a także dokumentów potwierdzających fakt, iż same skarżące zostały oficjalnie uznane za repatriantki,
- podczas gdy przedmiotowy opis mienia stanowi kluczowy dowód na okoliczność wszczęcia procedury repatriacyjnej przez byłych właścicieli i winien zostać oceniony zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w przywołanym powyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7 czerwca 2004 r., sygn. akt I SA 2441/02;
b) całkowicie nieuzasadnione nieuwzględnienie zeznań skarżących złożonych w toku postępowania, które świadczyły jednoznacznie o wszczęciu procedury repatriacyjnej przez byłych właścicieli nieruchomości, której sfinalizowanie udaremniła ich śmierć, jak i podejmowaniu wysiłków zmierzających do przeniesienia się na terytorium obecnego Państwa polskiego;
- podczas gdy przesłuchanie skarżących odbyło sie w trybie art. 86 kpa, a zatem jako przesłuchanie stron, podczas którego skarżące przedstawiły dodatkowe dowody w sprawie i przytoczyły istotne wyjaśnienia, które powinny zostać przez organ potraktowane jako pełnowartościowy dowód w sprawie;
- błędne uznanie, że w przypadku pojawiających się w sprawie wątpliwości co do stanu faktycznego dopuszczalne jest zaniechanie prowadzenia przez organ administracji dalszego postępowania wyjaśniającego,
podczas gdy szczególnie w takim przypadku konieczne jest zebranie pełnego materiału dowodowego w celu ich wyjaśnienia, a więc uwzględnienie osobowych środków dowodowych, np. dowodu z przesłuchania stron;
d) błędne uznanie, że w przypadku, gdy przedłożone przez strony postępowania w sprawie dowody dotyczące pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, budzą wątpliwości organu administracji, organ ten jest zwolniony z obowiązku wyczerpującego zgromadzenia i zbadania materiału dowodowego w sprawie (w tym w szczególności z obowiązku zwrócenia się do właściwych archiwów i organów administracji celem jego uzupełnienia) i uprawniony do wydania decyzji w oparciu o materiał potwierdzający ustalenia faktyczne najmniej korzystne dla strony,
- podczas gdy zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych organ ma obowiązek przeprowadzić szczegółowe postępowanie wyjaśniające we własnym zakresie;
2) naruszenie art. 8 i art. 80 kpa, poprzez dokonanie oceny spełnienia przesłanki opuszczenia (pozostawienia) nieruchomości w związku z wojną w sposób powierzchowny, w oparciu o wybiórcze dowody i w konsekwencji ustalenie jej w sposób błędny, sprzeczny ze zgromadzonym materiałem dowodowym pomimo, że organ dysponuje dowodami stwierdzającymi rozpoczęcie procedury repatriacyjnej przez byłych właścicieli w postaci urzędowego opisu mienia, jak również dokumentami potwierdzającymi uznanie skarżących za repatriantki, gdy tymczasem powołany przepis nakłada na organy administracji publicznej obowiązek oceny na podstawie całokształtu zgromadzonych w sprawie dowodów;
a w konsekwencji także
3) naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, poprzez bezzasadne utrzymanie przez Ministra zaskarżonej decyzji w mocy, w sytuacji gdy nieprawidłowości w prowadzeniu postępowania przez organ I instancji skutkować powinny uchyleniem zaskarżonej decyzji Wojewody a nie utrzymanie jej w mocy;
4) naruszenie art. 6, art. 7a § 1, art. 8, art. 9 i art. 12 kpa, poprzez wydanie zaskarżonego rozstrzygnięcia z pominięciem bezwzględnie wiążących organ przepisów postępowania (statuujących naczelne zasady postępowania administracyjnego), a to w sposób niebudzący zaufania obywateli do organów państwa, nie uwzględniający pojawiających się wątpliwości, co do treści normy materialnoprawnej na korzyść strony, nie wskazując kluczowych argumentów pozwalających uznać odwołanie skarżących za nieuzasadnione oraz pomijając odniesienie się do zarzutów i poprzestając na gołosłownym cytowaniu stanowiska wyrażonego przez organ I instancji w wydanej przez niego decyzji.
Podnosząc powyższe zarzuty skarżące wniosły o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i decyzji Wojewody M. z [...] listopada 2019 r. i o zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału z 18 grudnia 2020 r., wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U z 2020 r., poz. 347 ze zm.) sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne, o czym pełnomocnik skarżących i organ zostali powiadomieni.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna.
Jak wynika z akt sprawy byli właściciele nieruchomości H.B. (właściciel nieruchomości przy ul. [...] w W.) i M.B. (właścicielka nieruchomości przy ul. [...] w W.) nie repatriowali się do Polski w powojennych granicach, gdyż zmarli odpowiednio w 1945 r. i 1957 r. w W.. Natomiast ich spadkobiercy A.R. i M.R. także nie opuścili W. i zmarli odpowiednio w 1991 r. i 1969 r. w W.. Skarżące są wnuczkami H. i M. B. i córkami A. i M. R..
Brak repatriacji w rozumieniu ustawy z 8 lipca 2005r. oznacza, że właściciel nie pozostawił nieruchomości, a co za tym idzie nie nabył prawa do rekompensaty. Nie można zatem mówić o pozostawieniu nieruchomości w przypadku osób, które nigdy nie opuściły byłych terenów państwa polskiego.
Sąd podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 9 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1038/16 i z 9 kwietnia 219 r., sygn. akt I OSK 1544/17), w których Sąd wskazał, że z treści art. 2 pkt. 1 w zw. z art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy.
Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie: 1) układu z [...] września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem B. Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium [...] i ludności [...] z terytorium Polski, 2) układu z [...] września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem U. Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium [...] i ludności [...] z terytorium Polski, 3) układu z [...] września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium L. S.R.R. i ludności [...] z terytorium Polski, 4) umowy z [...] lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości [...], [...], [...], [...] i [...], mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Z zestawienia treściowego powyższych przepisów wynika zatem, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy z 8 lipca 2005 r., tzw. przymusowe przesiedlenie, z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zasadniczą egzemplifikacją jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Natomiast przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (przesiedlenia na obecne terytorium RP) nie odnosi się do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. wyraźnie stanowi, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP musi zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy odnoszą się zatem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Jak wyżej wskazano spadkobiercy tych osób muszą zatem spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 8 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1918/20 wskazał, że celem ustawy nie jest zrekompensowanie wszystkich krzywd, jakich doznali Polacy na byłym terytorium RP. Wyjaśnił, że prawo spadkobiercy właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do realizacji uprawnień przewidzianych ustawą zabużańską, nie jest odrębną kategorią prawną, a ma swoje źródło w prawach przysługujących właścicielowi mienia (por. wyroki NSA: z 11 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 1745/11 i z 26 kwietnia 2012 r., sygn. akt I OSK 606/11). Prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu drugiej wojny światowej jego własność, a który to majątek, w związku z wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić i zostawić na byłym terytorium RP. Prawo do rekompensaty zabużańskiej jest prawem publicznoprawnym, powstającym - po stronie spadkobiercy - nie z mocy faktu samego spadkobrania, a na podstawie przepisów ustawy zabużańskiej, a więc nie jest prawem cywilnym, objętym dyspozycją art. 922 § 1 kc i z tego względu nie wchodzi w skład spadku (por. wyroki NSA: z 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2201/14, z 26 kwietnia 2012 r., sygn. akt I OSK 606/11, z 21 maja 2013 r., sygn. akt I OSK 1856/12, z 24 maja 2013 r., sygn. akt I OSK 1355/12 i z 14 grudnia 2013 r., sygn. akt I 1210/12). Nie można uprawnień spadkobiercy byłego właściciela mienia zabużańskiego rozpatrywać w całkowitym oderwaniu od sytuacji, w jakiej znajdował się sam właściciel. Skoro ustawa przyznaje w art. 3 pkt 2 określone uprawnienia spadkobiercom "właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej", to poprzednik prawny tych osób musi spełniać wszystkie przesłanki do nabycia rekompensaty, w szczególności "pozostawić nieruchomość poza obecnymi granicami RP w wyniku wypędzenia z byłego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie jednego z układów republikańskich lub jednej z umów wymienionych w art. 1 ust. 1 czy ust. 1a ustawy. Wprawdzie art. 1 ust. 2 ustawy stanowi, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone były opuścić terytorium REP, to przepis ten nie może być wykładany z pominięciem ustępu 1. Podobnie jak podmioty objęte dyspozycją ust. 1 właściciel nieruchomości "zmuszony opuścić byłe terytorium na skutek innych okoliczności" powinien także powrócić na terytorium RP, aby uzyskać rekompensatę za pozostawione mienie. Stanowisko to Sąd w niniejszym składzie podziela.
W przedmiotowej sprawie właściciele zmarli w 1945 r. i w 1957 r. nie opuszczając byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co oznacza, że nie spełnili zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu (art. 2 ust.1 ustawy) na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r.
Jak wyżej wskazano nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Dlatego dla niniejszej sprawy nie ma znaczenia, że skarżąca H.G. opuściła byle terytorium RP w 1959 r. w ramach repatriacji, a M.S. w 1950 r. w ramach łączenia rodzin, gdyż właściciele mienia (ich dziadkowie) nie przesiedlili się do Polski w jej powojennych granicach.
Odnośnie zarzutu skargi dotyczącego rozpoczęcia przez byłych właścicieli procedury repatriacyjnej, o czym ma świadczyć opis pozostawionego przez M.B. mienia wystawiony przez Komisję Mieszaną ds. Ewakuacji, a czemu zdaniem skarżących, przeszkodziła śmierć właścicieli wskazać należy, że dokument ten został wystawiony [...] sierpnia 1945 r. W tej dacie H.B. już nie żył, bowiem zmarł [...] marca 1945 r. Natomiast M.B. od daty wystawienia dokumentu żyła jeszcze ponad 12 lat. Skarżąca H.G. przesłuchana [...] października 2018 r. przed organem I instancji zeznała, że w czasie wojny mieszkała z dziadkami i rodzicami przy ul. [...]. W 1945 r. dziadek zmarł. Jeszcze w tym roku planowali wyjechać do Polski w ramach repatriacji, jednakże z uwagi na kradzież dokumentów jej matki (A.R.) ostatecznie do wyjazdu nie doszło. W 1946 r. z uwagi na chorobę nowonarodzonej siostry K. nie mogli opuścić miejsca zamieszkania w W.. Natomiast przesłuchana przed organem I instancji [...] października 2018 r. M.S. wskazała, że dziadkowie i rodzice chcieli opuścić byłe terytorium Polski, ale oczekiwali, że W. będzie polskie i dlatego pozostali. Dodała, że rodzice pozostali w W. z uwagi na ciężką chorobę ojca, chociaż chcieli wyjechać i mieli ku temu możliwość po 1957 r. Z wyżej wskazanych przyczyn nie sposób więc przyjąć, że śmierć właścicieli w trakcie repatriacji uniemożliwiła przesiedlenie do Polski w powojennych granicach.
Natomiast legitymowanie się przez skarżącą H.G. kartą ewidencyjną repatrianta z [...] kwietnia 1959 r., a przez M.S. aktem uznania za repatrianta z [...] kwietnia 2002 r., wobec faktu nie repatriowania się byłych właścicieli, nie ma dla niniejszej sprawy znaczenia. To nie skarżące pozostawiły mienie poza obecnym granicami RP. Ich dziadkowie byli właścicielami mienia, jednakże nie przesiedlili się do Polski w jej powojennych granicach. Wprawdzie organy nie odniosły się do tych dowodów (organ I instancji odniósł się do zeznania H.G.), to jednakże z przyczyn wyżej podanych, nie ma to wpływu na treść rozstrzygnięcia.
Ze wszystkich wyżej omówionych przyczyn niezasadne są zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 w zw. z art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy oraz art. 3 ustawy oraz art. 6 ust 4 pkt 1 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt. 1 ustawy.
Odnosząc się do zarzutów dotyczących naruszenia wskazanych w skardze przepisów Konstytucji RP w zw. z art. 1 Protokołu nr 1 do Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w zw. z art 2 w zw. z art. 1 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy oraz art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy uznać należy, że są one niezasadne.
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że warunkiem uzyskania rekompensaty jest wymóg przemieszczenia się obywateli polskich na terytorium Polski w obecnych, powojennych granicach z zamiarem stałego zamieszkania. Jest to uzasadnione celem ustawy z 8 lipca 2005 r. -potrzebą zapewnienia środków na zagospodarowanie się osobom w nowych warunkach w związku z utratą przez nie całego majątku.
W uchwale z 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90 Sąd Najwyższy stwierdził, że przewidziane w art. 88 ust. 1 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tj. Dz.U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.) prawo do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce. Ograniczenie tego uprawnienia do osób zamieszkałych w Polsce podyktowane jest troską państwa o warunki bytowe jego obywateli zamieszkujących w kraju, w celu umożliwienia im odzyskania standardu życiowego zbliżonego do uprzednio posiadanego.
Sąd nie stwierdził, aby zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem wskazanych w skardze przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Mając na uwadze wszystkie powyżej wskazane okoliczności Sąd, na podstawie art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.