I SA/Wa 1310/23

I SA/Wa 1310/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-11-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Anna Falkiewicz-Kluj
Anna Milicka-Stojek /sprawozdawca/
Łukasz Trochym /przewodniczący/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 61 ust. 2e, art. 64 pkt 2 i 7
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7,77 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym, sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, asesor WSA Anna Milicka-Stojek (spr.), Protokolant specjalista Monika Bodzan, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 listopada 2023 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2022 r. nr KOC/2537/Op/22 w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 11 marca 2022 r. nr OPS.RŚ.5120.5848.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie na rzecz M. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej jako "Kolegium" lub "organ") decyzją z 24 czerwca 2022 r. znak KOC/2537/Op/22, po rozpatrzeniu odwołania M. S. (dalej jako "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta m.st. Warszawy (dalej jako "Prezydent") z 11 marca 2022 r. nr [...] w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.
Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Prezydent decyzją z 11 marca 2022 r., działając na podstawie art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 lit. b i ust. 2e ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.p.s.", ustalił od skarżącej odpłatność za pobyt ojca – W. R. w Domu Pomocy Społecznej przy ul. [...] w W. (dalej jako "DPS"): w okresie od 2 stycznia 2021 r. do 31 marca 2021 r. w wysokości 2742,80 zł miesięcznie, w okresie od 1 kwietnia 2021 r. do 31 października 2021 r. w wysokości 2993,33 zł miesięcznie, w okresie od 1 listopada 2021 r. w wysokości 2818,33 zł miesięcznie. Decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności. W uzasadnieniu decyzji podał, że konieczność ustalenia opłaty powstała w związku z pobytem W. R. od 8 listopada 2016 r. w DPS na podstawie decyzji kierującej z 27 września 2016 r. nr [...]. Decyzją z 26 stycznia 2021 r. ustalono od ww. osoby odpłatność za pobyt w DPS w kwocie 451,50 zł od 1 kwietnia 2020 r., zaś decyzją z 31 stycznia 2022 r. w kwocie 801,50 zł od 1 listopada 2021 r., zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 u.p.s. Tymczasem zgodnie z zarządzeniem Prezydenta z 30 marca 2020 r. nr 472/2020 średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca DPS od 1 kwietnia 2020 r. do 31 marca 2021 r. wynosi [...] zł miesięcznie, zaś zgodnie z zarządzeniem Prezydenta z 23 marca 2021 r. nr 441/2021 średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca DPS od 1 kwietnia 2021 r. wynosi [...] zł miesięcznie. Jak wynika z akt sprawy, zobowiązanymi do wnoszenia opłat za pobyt W. R. w DPS jest skarżąca – córka oraz B. R. - syn. Po stronie osób zobowiązanych pozostaje zaś do wniesienia różnica pomiędzy miesięcznym średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatą ustaloną z dochodu W. R. Prezydent wskazał jednocześnie na treść art. 64 u.p.s. określającego przesłanki ewentualnego całkowitego lub częściowego zwolnienia od ww. odpłatności. Zauważył także, że w toku postępowania nie było możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ze skarżącą, która mimo prawidłowo doręczonego wezwania, nie nawiązała kontaktu z ośrodkiem pomocy społecznej. W konsekwencji nie było możliwe zawarcie z nią umowy dotyczącej odpłatności i skutkowało jej ustaleniem w drodze tej decyzji na podstawie art. 61 ust. 2e u.p.s.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała, że nie jest w stanie i nie widzi przesłanek, by ponosić jakiekolwiek koszty za pobyt ojca w DPS. Zwróciła uwagę na trudne relacje rodzinne pomiędzy nią a jej ojcem. Wskazała, że nie zgłosiła się na wywiad środowiskowy, ze względu na dawny sposób postępowania ojca, ponieważ nie chce z nim mieć nic wspólnego i jej zdaniem nie zasługuje on na jakąkolwiek pomoc. Do odwołania skarżąca dołączyła dokumenty potwierdzające alkoholizm W. R., ciągłe pobyty w szpitalu, prowadzenie pojazdu pod wpływem alkoholu, brak płacenia alimentów. Strona powołała się na dyspozycję art. 64 pkt 7 u.p.s.
Kolegium decyzją z 24 czerwca 2022 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta z 11 marca 2022 r. i wskazało, że z art. 61 ust. 1 u.p.s. wynika, że w sytuacji, gdy osoba umieszczona w domu pomocy społecznej nie jest w stanie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na małżonku, następnie na zstępnych, w dalszej kolejności na wstępnych, a jeszcze w dalszej na gminie. W art. 61 ust. 3 u.p.s. przewidziano obowiązek wnoszenia zastępczo opłat przez gminę, jeżeli z tego obowiązku nie wywiązują się osoby wymienione w art. 61 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 u.p.s., tj. mieszkaniec domu, jego małżonek, zstępni bądź wstępni. Gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu wniesionych w tym celu kwot. Zgodnie natomiast z art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można, na ich wniosek, zwolnić częściowo lub całkowicie z tej opłaty. Z kolei decyzja o ustaleniu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej indywidualizuje przewidziany w art. 60 ust. 1 oraz art. 61 ust. 1 i ust. 2 u.p.s. obowiązek ponoszenia opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej przez wymienione w tych przepisach osoby (podmioty). W ocenie Kolegium, Prezydent prawidłowo zidentyfikował osobę obowiązaną do ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej. Wskazało również, że choć na organie ciąży obowiązek przeprowadzenia postępowania, zgromadzenia i wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, to jednak nie wyłącza to ani inicjatywy dowodowej strony, ani jej powinności współdziałania z organem w taki sposób, by cel postępowania, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli został osiągnięty. Współdziałanie z organem ma istotne znaczenie w tych obszarach, w których możliwości ustalenia stanu faktycznego przez organ są ograniczone, a uzyskanie materiału dowodowego jest uzależnione od aktywności strony. Jeżeli skarżąca w toku postępowania poprzedzającego wydanie decyzji przez Prezydenta, mimo kierowanej do niej korespondencji, przyjęła bierną postawę, nie stawiając się w ośrodku pomocy społecznej celem umożliwienia sporządzenia wywiadu środowiskowego, nie wyrażając przy tym jakiejkolwiek gotowości zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., to organ miał wszelkie podstawy do uznania, że wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 61 ust. 2e u.p.s. Ratio legis ww. przepisu jest możliwość ustalenia, w drodze decyzji, opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej osobom uchylającym się od współpracy z organem w tym zakresie, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Kolegium zauważyło, że choć rozumie żal skarżącej dotyczący jej relacji z ojcem, to jednak miała ona świadomość konsekwencji odmowy przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Była o tym informowana w piśmie z 21 grudnia 2020 r. skierowanym przez Warszawskie Centrum Rodzinie. Okoliczność ta powinna być uznana za wystarczającą do ustalenia opłaty w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Odnosząc się do przywołanego przez skarżącą art. 64 pkt 7 u.p.s. Kolegium wyjaśniło, że postępowanie o zwolnienie od ponoszenia opłaty z powodów wskazanych w ww. przepisie jest odrębnym postępowaniem wszczynanym na podstawie wniosku osoby wnoszącej opłatę lub obowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej. Zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może dotyczyć sytuacji, w której osoba zobowiązana wnosi opłatę, a więc jej wysokość została już wcześniej ustalona w odpowiednim akcie stosowania prawa, zgodnie z przepisami. Zwolnienie musi się bowiem odnosić do skonkretyzowanego obowiązku strony. Dlatego też rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty miesięcznej za pobyt.
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i zasądzenie kosztów postępowania. Organom zarzuciła naruszenie:
1) art. 64 pkt 7 u.p.s. poprzez błędną wykładnię, a w konsekwencji przyjęcie, że orzekanie o zwolnieniu z opłaty stanowi odrębne postępowanie będące wynikiem wniosku osoby wnoszącej opłatę lub do tego zobowiązanej i dotyczy sytuacji, w których ustalono zobowiązanego do wnoszenia opłaty, jak i wysokość tej opłaty, dlatego wniosek o zwolnienie z opłaty nie może być rozpoznany w toku niniejszego postępowania, podczas gdy powołane przez organ stanowisko funkcjonowało w uprzednim stanie prawnym i uległo dezaktualizacji, a wniosek o zwolnienie z obowiązku wnoszenia opłat może być złożony i rozpoznany w ramach postępowania w przedmiocie ustalenia obowiązku przez osoby jeszcze niewnoszące opłat;
2) art. 64 pkt 2 lub 7 u.p.s. poprzez ich niezastosowanie, a w konsekwencji uznanie, że okoliczności dotyczące: braku relacji rodzinnych skarżącej z ojcem, brak jakiegokolwiek kontaktu osoby umieszczonej w DPS z członkami rodziny (określonymi w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s.), niewykonywanie przez ojca obowiązków rodzicielskich w postaci opieki i wychowania dzieci (rażące naruszenia obowiązków rodzinnych na nim ciążących), podejmowanie przez niego nieprawidłowych zachowań wobec członków rodziny, które mogą być ocenione, jako zachowania agresywne lub noszące cechy nękania członków rodziny a wynikające z jego choroby alkoholowej, brak alimentacji, czy też brak jakiegokolwiek zainteresowania członkami rodziny, nie stanowią okoliczności, które należy uwzględniać przy rozpatrywaniu sprawy o ustalenie opłaty za pobyt w DPS, w kontekście odstąpienia od jej ustalenia, podczas gdy otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty, winien skłonić do takiej interpretacji art. 64 pkt 2 lub pkt 7 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności ustalenia obowiązku uiszczania opłat za pobyt osoby spokrewnionej w DPS, również okoliczności, takich jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem, w tym niewywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec małoletnich dzieci, co z kolei przemawia za tym, że przy rozstrzyganiu sprawy dotyczącej ustalenia bądź odstąpienia od zobowiązania do ponoszenia takich opłat, powinno się również brać pod uwagę sytuację rodzinną osoby obowiązanej do uiszczania odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS, a w szczególności uwzględniać sytuacje, w których osoba przebywająca w ww. placówce nie interesowała się w najmniejszym stopniu życiem swojego dziecka, nie brała udziału w jego wychowaniu oraz nie łożyła na jego utrzymanie, a więc faktycznie dopuszczała się niealimentacji - należy bowiem pamiętać, że okoliczności odnoszące się do stanu więzi między rodzicem oraz dzieckiem (przeszłe jak i aktualne) mogą stanowić podstawę wydania przez organ rozstrzygnięcia o odstąpieniu bądź zwolnieniu z obowiązku ponoszenia w całości lub części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. Gdyby Kolegium, a wcześniej Prezydent, dokonało prawidłowej wykładni art. 64 pkt 2 lub 7 u.p.s., doszłoby do wniosku, że okolicznościami, o których mowa w tym przepisie, są również okoliczności dotyczące wzajemnej relacji rodzica z dzieckiem;
3) art. 64 pkt 2 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której w odwołaniu od decyzji Prezydenta skarżąca powoływała się na brak możliwości ponoszenia kosztów utrzymania ojca z tytułu jego pobytu w DPS przez wzgląd na niepełnosprawność dziecka skarżącej, co stanowić powinno niezależną przesłankę warunkującą zwolnienie jej z obowiązku utrzymania ojca w DPS;
4) art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", poprzez brak wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i pominięcie w ocenie dokumentów (dowodów) załączonych do odwołania od decyzji Prezydenta, co przejawiło się tym, że Kolegium, w ślad za Prezydentem, zaniechało zbadania okoliczności sprawy pod kątem możliwości zwolnienia skarżącej z uiszczania opłaty z tytułu pobytu ojca w DPS, bądź odstąpienia w całości od nałożenia na nią ww. zobowiązania, z uwagi na postawę ojca wobec m.in. skarżącej (brak kontaktu z rodziną, niealimentacji, choroby alkoholowej przekładającej się na nieprawidłowe zachowania ojca wobec m.in. skarżącej, rażące naruszanie obowiązków rodzinnych, niepełnosprawność dziecka skarżącej), podczas gdy decyzja wydawana w sprawie ma charakter uznaniowy, a "obowiązki organu w przypadku decyzji uznaniowych w zakresie postępowania dowodowego są większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on wszechstronnie zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę zgodności takiej decyzji z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela uwidocznionym w art. 7 K.p.a.;
5) art. 11, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. poprzez brak prawidłowego uzasadnienia faktycznego decyzji, tj. odniesienie się jedynie do tego, że skarżąca nie wyraziła zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przy jednoczesnym, całkowitym pominięciu wszelkich dowodów, które zostały przez skarżącą dołączone do odwołania od decyzji Prezydenta, podczas gdy organ zobowiązany jest wydać decyzję administracyjną charakteryzującą się indywidualnym rozstrzygnięciem i odniesieniem do konkretnego stanu faktycznego ze wskazaniem na dowody, na których oparto się przy wydaniu decyzji oraz fakty, które zostały udowodnione, które to naruszenie miało bezpośredni wpływ na wynik sprawy i treść zaskarżonej decyzji;
6) art. 15 w zw. z art. 136 § 1 i art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez brak podjęcia z urzędu postępowania zmierzającego do uzupełnienia dowodów, które pozwoliłyby na ustalenie sytuacji rodzinnej i finansowej skarżącej oraz brak faktycznego, ponownego rozpatrzenia sprawy przez Kolegium oraz uwzględnienie wszelkich istotnych okoliczności w sprawie, wyłącznie zaś utrzymanie w mocy decyzji Prezydenta i ograniczenie się do dokonania kontroli postępowania toczącego się przed organem pierwszej instancji oraz wydanej przez niego decyzji bez podjęcia postępowania dowodowego, co spowodowało, że doszło do naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego.
Skarżąca wniosła jednocześnie o dopuszczenie i przeprowadzenie na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.) dowodów uzupełniających, tj.: a) dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia syna skarżącej; b) dokumentów potwierdzających wydatki związane z usprawiedliwionymi kosztami utrzymania syna skarżącej - obu na okoliczność niepełnosprawności orzeczonej wobec syna skarżącej; ograniczonych możliwości zarobkowych i finansowych skarżącej; usprawiedliwionych, zwiększonych wydatków związanych z utrzymaniem syna; występowania samoistnej przesłanki w postaci niepełnosprawności najbliższego członka rodziny skarżącej (jej syna) warunkującej zwolnienie skarżącej z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS; c) zaświadczenia z 5 maja 2023 r. wydanego przez pracodawcę skarżącej – na okoliczność możliwości zarobkowych i finansowych skarżącej.
W uzasadnieniu skargi przywołano dodatkową argumentację na poparcie powyższych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie jako wniesionej z uchybieniem terminu, ewentualnie jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu wniosku o odrzucenie skargi organ wskazał, że decyzja doręczona została skarżącej na adres wskazany w odwołaniu, w trybie zastępczym z dniem 21 lipca 2022 r. Sama zaś skarga została złożona dopiero 5 czerwca 2023 r. Skarżąca nie wskazywała natomiast w toku postępowania innego adresu do doręczeń.
Sąd na rozprawie w dniu 21 listopada 2023 r., działając na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", dopuścił dowody uzupełniające z dokumentów załączonych do skargi na okoliczności w niej wskazane.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Na wstępie, odnosząc się do zawartego w odpowiedzi na skargę wniosku organu o jej odrzucenie z uwagi na uchybienie terminu do jej wniesienia, zauważyć trzeba, że jest on niezasadny. Jak wynika z akt administracyjnych zaskarżona decyzja doręczona została skutecznie skarżącej, na jej prawidłowy adres zamieszkania wskazany w odwołaniu od decyzji Prezydenta, dopiero w dniu 4 maja 2023 r., zaś skargę wniesiono w dniu 31 maja 2023 r. (data nadania w urzędzie pocztowym), a zatem w terminie, o którym mowa w art. 53 § 1 p.p.s.a. Nie sposób natomiast uznać za skuteczne doręczenia tej decyzji przez organ w dniu 4 lipca 2022 r. (data nadania w urzędzie pocztowej), bowiem na przesyłce tej wskazano błędny adres skarżącej (ul. [...], [...] W.), w konsekwencji czego wróciła ona do organu niepodjęta. Na powyższe uchybienie zwrócił również uwagę pracownik organu, odnotowując na kopercie: "Wysłano ponownie ul. [...], [...] W.; poprzednio wysłano na zły adres". W konsekwencji przesyłki tej nie można było uznać za skutecznie doręczoną w trybie art. 44 § 4 K.p.a.
Przechodząc do merytorycznego rozpoznania skargi, Sąd uznał, że zasługiwała ona na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja wydana w przedmiocie ustalenia od skarżącej opłaty za pobyt ojca w DPS. Nie ulega wątpliwości i rację należy w tym zakresie przyznać organom, że pobyt członka rodziny w DPS jest odpłatny, a odpłatność ponosi w kolejności mieszkaniec, a następnie małżonek, zstępni przed wstępnymi. Zasadę odpłatności, jak również kolejność ponoszenia odpłatności statuują przepisy.
Zgodnie bowiem z art. 60 ust. 1 u.p.s. pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Na podstawie art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia tej opłaty są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
Stosownie zaś do art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
Artykuł 61 ust. 2e stanowi z kolei, że w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. Zgodnie natomiast z ust. 2f ww. przepisu wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.
W sprawie bezsporne jest, że ojciec skarżącej od 8 listopada 2016 r. przebywa w DPS (choć decyzji tej brak jest w aktach sprawy, to okoliczność ta nie jest kwestionowana). Z uzasadnienia decyzji Prezydenta wynika też, że decyzją z 26 stycznia 2021 r. ustalono od niego odpłatność za pobyt w DPS w kwocie 451,50 zł od 1 kwietnia 2020 r., zaś decyzją z 31 stycznia 2022 r. w kwocie 801,50 zł od 1 listopada 2021 r., zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 u.p.s. Nie jest również kwestionowane, że zgodnie z zarządzeniem Prezydenta z 30 marca 2020 r. nr 472/2020 (opublikowanym w Dz. Urz. Woj. Maz. z 30 marca 2020 r. poz. 4151) średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca DPS od 1 kwietnia 2020 r. do 31 marca 2021 r. wynosił [...] zł miesięcznie, zaś zgodnie z zarządzeniem Prezydenta z 23 marca 2021 r. nr 441/2021 (opublikowanym w Dz. Urz. Woj. Maz. z 25 marca 2021 r. poz. 2568) średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca DPS od 1 kwietnia 2021 r. wynosi [...] zł miesięcznie.
Nie ulega również wątpliwości, że skarżąca nie skontaktowała się, mimo stosownego wezwania, z ośrodkiem pomocy społecznej w celu umożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, a w konsekwencji nie podjęto próby zawarcia umowy w sprawie wysokości opłaty ponoszonej w związku z pobytem członka rodziny w DPS.
Prezydent rozpatrując sprawę ustalił również krąg osób potencjalnie zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt W. R. w DPS. Należy do nich: skarżąca – córka i B. R. – syn. Zgodzić się należy przy tym z organami orzekającymi w sprawie, że wobec braku możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, jak też zawarcia umowy, konieczne stało się ustalenie opłaty od skarżącej w drodze decyzji.
Przedmiotem oceny pozostaje zatem jedynie kwestia prawidłowości ustalonej kwoty odpłatności od skarżącej za pobyt ojca w DPS.
Prawidłowy sposób ustalenia opłaty winien polegać w pierwszej kolejności na ustaleniu osób zobowiązanych do uiszczenia tej opłaty zgodnie z kolejnością określoną w art. 61 ust. 2 u.p.s. Zasadą jest, że każdy ze zstępnych ponosi opłatę stosownie do swoich możliwości finansowych określonych w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. W przypadku jednak odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2 (art. 61 ust. 2e u.p.s.). Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, w której skarżąca, z uwagi na brak współpracy z organem została obciążona odpłatnością za pobyt ojca w DPS w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane (tj. brata skarżącej).
Z akt sprawy nie wynika jednak w sposób nie budzący wątpliwości, czy brat skarżącej został obciążony taką samą kwotą odpłatności jak skarżąca, czy też inną kwotą, np. określoną w trybie art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. (o ile bowiem kwestia odpłatności ustalonej od ojca skarżącej została wskazana w decyzji Prezydenta, o tyle już odpłatność od jej brata nie została w niej podana). Jedynie ze znajdującej się w aktach notatki służbowej pracownika socjalnego z 19 listopada 2021 r. (k-9 akt administracyjnych pierwszej instancji), wnioskować można, że odpłatność nałożona na brata skarżącej była taka sama jak ustalona wobec niej samej i na tej samej podstawie prawnej. Niemniej jednak okoliczność ta (chociażby z uwagi na to że ww. notatka służbowa nosi datę 19 listopada 2021 r. zaś decyzja Prezydenta wydana została cztery miesiące później, a zatem stan faktyczny mógł ulec zmianie) winna znaleźć odzwierciedlenie w materiale dowodowym, gdyż ustalenie, czy brat skarżącej zobowiązany został do uiszczenia opłaty w wysokości ustalonej w trybie art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. (a zatem z uwzględnieniem jego możliwości finansowych), czy też tak jak skarżąca w trybie art. 61 ust. 2e u.p.s. (tj. w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane), miało niewątpliwie wpływ na ocenę prawidłowości opłaty ustalonej w niniejszej sprawie od skarżącej. Takich jednak wyjaśnień w sprawie zabrakło, stąd nie sposób dokonać oceny prawidłowości wydanych decyzji w tym zakresie. Ustalenie bowiem, czy kwota, do uiszczenia której zobowiązana została skarżąca, jest prawidłowa powinny być wynikiem działania matematycznego uwzględniającego odpłatność ustaloną od ojca skarżącej, jej brata i od niej samej. Inaczej mówiąc, wysokość obciążenia jest wynikiem matematycznego rachunku powiązanych ze sobą informacji dotyczących dochodów, wydatków i wysokości odpłatności innych zobowiązanych. Takich obliczeń nie sposób jednak dokonać na podstawie akt sprawy, jak też nie wynikają one z uzasadnień wydanych decyzji.
Odnosząc się z kolei do podnoszonych przez skarżącą okoliczności rażącego naruszenie obowiązków alimentacyjnych i rodzinnych przez ojca, jak też wychowywania przez skarżącą niepełnosprawnego syna, co skutkuje zwiększonymi wydatkami rodziny i jej ciężką sytuacją materialną, zauważyć trzeba, że mogą one stanowić podstawę do zwolnienia z ustalonej opłaty, co wbrew stanowisku Kolegium nie musi odbywać się w odrębnym postępowaniu.
W tym miejscu Sąd zwraca uwagę, że z dniem 4 października 2019 r. (ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r. poz. 1690)) zmieniona została treść art. 64 u.p.s., zgodnie z którym osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (przy czym pkt 7 dodany został do art. 64 u.p.s. z dniem 27 stycznia 2022 r. na mocy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2022 r. poz. 66)).
Objęcie powołanym przepisem zarówno osób wnoszących opłatę, jak również obowiązanych do jej wnoszenia oznacza możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem odpłatności, o ile strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania. Taki zaś wniosek skarżąca złożyła w odwołaniu od decyzji Prezydenta z 11 marca 2022 r.
Sądowi znane są orzeczenia sądów administracyjnych, które nie uwzględniły w swoich orzeczeniach powyższej zmiany cytowanego przepisu, kontynuując stanowisko, że w pierwszej kolejności powinna zostać wydana decyzja ostateczna ustalająca wysokość należności, by następnie móc zająć się kwestią ewentualnego zwolnienia z niej. Stanowisko to wypracowane zostało na podstawie uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 czerwca 2018 r. sygn. akt I OPS 7/17 (ONSAiWSA 2018/5/77) wydanej w oparciu o poprzednie brzmienie art. 64 u.p.s. (sprzed zmiany, która obowiązuje od 4 października 2019 r.), na podstawie którego zwolnienie dotyczyło wyłącznie osób wnoszących opłatę, a co za tym idzie tych, w stosunku do których została ona już ustalona.
Nieaktualność jednak ww. stanowiska zakładającego wyraźne rozdzielenie sprawy dotyczącej ustalenia opłaty i zwolnienia z tej opłaty na dwa odrębne postępowania jest już odnotowywana w orzecznictwie (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1864/21 i z 11 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1644/21; wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Białymstoku z 7 kwietnia 2022 r. sygn. akt II SA/Bk 820/21, we Wrocławiu z 31 maja 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 590/21 i z 16 czerwca 2022 r. sygn. akt IV SA/Wr 200/22, w Lublinie z 28 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Lu 651/22; https://cbois.nsa.gov.pl).
Również Kolegium przyjęło to niekatulane już stanowisko i wskazało, mimo zgłoszonego przez skarżącą w odwołaniu wniosku o zwolnienie z odpłatności w trybie art. 64 pkt 7 u.p.s. i przedłożenia dokumentów potwierdzających alkoholizm ojca, ciągłe jego pobyty w szpitalu związane z ww. chorobą, prowadzenie pojazdu pod wpływem alkoholu, brak płacenia alimentów, że toczy się postępowanie o ustalenie kwoty należności, w związku z czym postępowanie o zwolnienie z opłaty za pobyt mieszkańca w DPS może być wszczęte dopiero po skonkretyzowaniu ostateczną decyzją wysokości opłaty od osoby zobowiązanej do jej wnoszenia. Wobec powyższego uznało wniosek o zwolnienie za przedwczesny.
W świetle jednak przedstawionej wyżej zmiany art. 64 u.p.s. i jego interpretacji dokonanej przez Sąd, stanowisko to uznać należy za błędne, gdyż zgłoszony w toku postępowania administracyjnego wiosek o zwolnienie z ustalonej opłaty powinien zostać w tym postępowaniu rozpoznany. Jest to o tyle istotne, że podnoszone przez skarżącą w odwołaniu okoliczności związane z postawą jej ojca podczas wychowywania dzieci (w tym brak alimentacji i agresywne zachowanie wobec rodziny), jak też podnoszone obecnie w skardze okoliczności związane z niepełnosprawnością syna skarżącej i ciężką sytuacją finansową, wymagają rozważenia celowości zwolnienia z należnej opłaty. Wszystkie te okoliczności organ powinien uwzględnić rozpoznając w ramach niniejszego postępowania wniosek skarżącej o zwolnienie jej z opłaty w oparciu o art. 64 pkt 2 i pkt 7 u.p.s.
Reasumując, stwierdzić należy, że wydając zaskarżoną decyzję Kolegium naruszyło art. 64 u.p.s., jak też nie dokonało właściwej oceny materiału dowodowego, naruszając tym samym podstawowe zasady postępowania określone w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. To z kolei doprowadziło organ do błędnego wniosku, że w niniejszym postępowaniu nie jest możliwe rozpoznanie wniosku skarżącej o zwolnienie jej z ustalonej opłaty za pobyt ojca w DPS.
Mając to wszystko na uwadze, Sąd za zasadne uznał (mimo zgłoszenia przez skarżącą wniosku o zwolnienie z opłaty dopiero w odwołaniu) uchylenie nie tylko zaskarżonej decyzji, ale również decyzji Prezydenta, a to z uwagi na zakres koniecznego do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i uzupełnienia materiału dowodowego. W ponownie prowadzonym postępowaniu zadaniem Prezydenta będzie ustalenie przypadającej na skarżącą odpłatności za pobyt ojca w DPS, przy uwzględnieniu i wykazaniu, jaka odpłatność i na jakiej podstawie prawnej ustalona została od pozostałych osób zobowiązanych, a następnie, zgodnie z przedstawioną wyżej wykładnią przepisów, w tym samym postępowaniu, rozpoznanie wniosku o zwolnienie jej z tej opłaty w oparciu o art. 64 pkt 2 i pkt 7 u.p.s.
Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.). Na powyższe koszty składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej w wysokości 480 zł.