I SA/WA 1309/20

I SA/Wa 1309/20 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2020-11-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-06-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz
Iwona Kosińska
Łukasz Trochym /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 1890/21 - Wyrok NSA z 2024-10-15
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 3 ust. 2
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Dz.U. 2018 poz 2096
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 200, art. 205 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Trochym (spr.) Sędziowie: WSA Agnieszka Jędrzejewska–Jaroszewicz WSA Iwona Kosińska po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi E. P., I. K., M. K., K. K., M. K., J. K., A. K., A. K., W. K., i M. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz E. P., I. K., M. K., K. K., M. K., J. K., A. K., A. K., W. K., i M. B. solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Decyzją z [...] marca 2020 r., nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej jako "Minister/Organ") utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda/Organ I instancji") z [...] grudnia 2019 r., nr [...] odmawiającą potwierdzenia I. K., E. P., A. K., W.K., A. K., M. K., k.K., M. K., J. K. i M. B. (dalej jako "Skarżący") prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, powiat [...] , woj. [...] , tj. majątku [...] .
Zaskarżona decyzja Organu została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Pismem z [...] grudnia 2008 r. T. K., E. P. oraz M. K. złożyli do Wojewody [...] wniosek o przyznanie rekompensaty za nieruchomość pozostawioną przez K. K.
w [...] , tj. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Postanowieniem z [...] września 2009 r., nr [...] Wojewoda zawiesił przedmiotowe postępowanie, zgodnie z żądaniem wnioskodawców.
Postanowieniem z [...] września 2012 r., nr [...] Wojewoda podjął zawieszone postępowanie administracyjne.
Postanowieniem z [...] października 2015 r., nr [...] Wojewoda stwierdził, iż M. K., E.P. oraz T. K. posiadają prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej majątku [...] w powiecie [...] , województwie [...] .
Z uwagi na śmierć M. K., postanowieniem z [...] maja 2018 r., nr [...] Wojewoda zmienił z urzędu swoje wcześniejsze postanowienie nr [...] z [...] października 2015 r. w ten sposób, że ustalił nowy krąg osób posiadających prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, czyli: M. K., K. K., J. K., M. K. oraz E. P..
Z uwagi na śmierć T. K., postanowieniem z [...] kwietnia 2019 r., nr [...] Wojewoda ponownie zmienił z urzędu postanowienie z [...] października 2015 r., nr [...] w ten sposób, że ustalił nowy krąg osób posiadających prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, czyli: M. K., K. K., J. K., M. K., E.P., A. K., W. K. oraz A. K..
Pismem z [...] lipca 2019 r. I. K. zgłosił Wojewodzie zamiar skorzystania z prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, powiat [...] , woj. [...] , tj. majątku [...] . Jednocześnie załączył do niego oświadczenie z notarialnie poświadczonym podpisem, w których uchylił się z od skutków prawnych swoich oświadczeń woli
z [...] sierpnia 2012 r., z [...] czerwca 2018 r. oraz z [...] września 2018 r., dotyczących wskazania osób uprawionych do rekompensaty.
Pismem z lipca 2019 r. (bez daty dziennej), które wpłynęło do Wojewody
[...] lipca 2019 r., M. B. zgłosił Wojewodzie zamiar skorzystania z prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, powiat [...] , woj. [...] , tj. majątku [...] . Jednocześnie załączył do niego oświadczenie z notarialnie poświadczonym podpisem, w których uchylił się z od skutków prawnych swoich oświadczeń woli z [...] sierpnia 2018 r., z [...] czerwca 2018 r. oraz z [...] września 2018 r. dotyczących wskazania osób uprawionych do rekompensaty.
Decyzją z [...] grudnia 2019 r., nr [...] , Wojewoda odmówił I. K., E. P., A. K., W. K., A. K., M.K., K. K., M. K., J. K. , M. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, powiat [...] , woj. [...] , tj. majątku [...] .
W uzasadnieniu swojej decyzji Wojewoda wskazał, że analiza całości materiału dowodowego sprawy wykazała, że zgromadzone w aktach sprawy dokumenty wydane przez Archiwum Państwowe [...] Obwodu oraz [...] Centralne Państwowe Archiwum, należy uznać jako jednoznacznie potwierdzające prawo własności K.K. do majątku [...] w latach [...] , którego ogólna powierzchnia obejmowała [...] ha w tym [...] hektarów lasu. Organ I instancji ustalił, że na powyższym gruncie usytuowane były nieruchomości budynkowe wybudowane przed 1921 r. tj. dom mieszkalny, oraz zabudowania gospodarcze: stajnia na [...] koni, obora na [...] krów, chlew na [...] świń, owczarnia na [...] owiec.
Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy m. in. z postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w [...] , [...] Wydział Cywilny, z [...] kwietnia 2011 r., sygn. akt. [...] , postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w [...], [...] Wydział Cywilny, z [...] marca 2012 r., sygn. akt. [...] oraz decyzji Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2013 r., Organ I instancji wyprowadził z kolei wniosek, że K.K. posiadał w dniu
[...] września 1939 r. obywatelstwo polskie i zamieszkiwał na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej tj. w majątku [...] , powiecie [...] , woj. [...] .
Wojewoda wskazał jednak na fakt, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza okoliczności, że K. K. powrócił na obecne terytorium państwa polskiego z zamiarem stałego pobytu. Organ I instancji przyjął datę i miejsce zgonu oraz ostatnie miejsce zamieszkiwania K. K. w majątku [...] , w powiecie [...] , do dnia śmierci tj. [...] maja 1946 r., zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w [...] , [...] Wydział Cywilny, z [...] kwietnia 2011 r., sygn. akt. [...] oraz postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w Warszawie, [...] Wydział Cywilny, z [...] marca 2012 r., sygn. akt. [...] . Wojewoda uznał, że K. K., nigdy nie repatriował się do Polski. Zmarł bowiem na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w maju 1946 r. Organ I instancji stwierdził, że konieczne jest spełnienie przez osobę opuszczającą w związku z wybuchem II wojny światowej dawne tereny Rzeczypospolitej Polskiej warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych.
Uwzględniając powyższe, Wojewoda uznał, że w realiach niniejszej sprawy nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w art. 2 w zw. z art. 5 ust. 2
i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017r., poz. 2097), dlatego też należało wydać decyzję odmowną.
Odwołanie od ww. decyzji Organu I instancji do Ministra wnieśli Skarżący, reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika. W odwołaniu Skarżący zarzucili Wojewodzie m.in. naruszenie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. poprzez zastosowanie wobec K. K. wymogu repatriacji na obecne tereny państwa polskiego, zwłaszcza wobec uprzedniego wydania w sprawie pozytywnych postanowień potwierdzających prawo wnioskodawców do rekompensaty z tego tytułu.
Rozpatrując złożone odwołanie, Minister stwierdził, że ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 ustawy
z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Prawo do rekompensaty na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu
[...] września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art.
1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej
z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek, zdaniem Ministra, powoduje utratę uprawnień do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Minister wskazała także na brzmienie art. 7 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., zgodnie z którym wojewoda, po wszczęciu postępowania, dokonuje oceny spełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, na podstawie dowodów,
o których mowa w art. 6 ustawy. Pozytywna ocena ww. przesłanek następuje w drodze postanowienia. W przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ww. ustawy wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Zdaniem Ministra, Organ I instancji słusznie ustalił, że właścicielem pozostawionej nieruchomości stanowiącej majątek [...] był K. K.. W ocenie Ministra, istotną okolicznością w rozstrzyganej sprawie jest zatem fakt, że K. K. został uznany za zmarłego w dniu [...] maja 1946 r., a za miejsce jego śmierci uznano [...] w [...] . Z uwagi na powyższe, zdaniem Ministra, K.K. po dniu [...] września 1939 r. nigdy nie przybył na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nie posiadał tu miejsca zamieszkania. Następnie Minister wyjaśnił, że nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty.
Minister przytoczył również fragmenty stanowiska Trybunału Konstytucyjnego w kwestii konieczności wzięcia pod uwagę powrotu obywateli Rzeczypospolitej Polskiej na jej obecne terytorium jako przesłanki przyznania rekompensaty, wyrażonego w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04, zgodnie z którym "Przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP (wg stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy - decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim (...). Zobowiązania wynikające z umów republikańskich nie obejmowały zatem osób niebędących obywatelami polskimi ani też osób, które nie zostały repatriowane na terytorium Rzeczypospolitej w granicach ustalonych w 1945 r.". Uwzględniając powyższe, Minister skonstatował, że skoro właściciel nieruchomości pozostawionej nie spełnił przesłanki wynikającej z art. 1 powołanej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i nie mógł nabyć w związku z tym prawa do rekompensaty, to również jego następcy prawni, prawa tego nabyć nie mogli. Zgodnie bowiem z obecnie obowiązująca linią orzeczniczą, prawo spadkobiercy właściciela mienia, pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do realizacji uprawnień przewidzianych ustawą zabużańską, nie jest odrębną kategorią prawną i ma swoje źródło w prawach przysługujących dawnemu właścicielowi nieruchomości (zob. wyrok NSA z 9 grudnia 2014 r., sygn. akt I OSK 1020/13).
Podsumowując, Organ stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione ustawowe przesłanki określone w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. pozwalające na wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty, dlatego też za zasadne uznał utrzymać w mocy decyzję Wojewody z [...] grudnia 2019 r., nr [...] odmawiającą Skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, powiat [...] , woj. [...] , tj. majątku [...].
Skargę na powyższą decyzję Ministra z [...] marca 2020 r. wywiedli Skarżący, wnosząc o jej uchylenie, jak i poprzedzającej ją decyzji Wojewody z [...] grudnia 2019 r., oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucili natomiast naruszenie następujących przepisów:
1) art. 1 ust 1 i ust. 2, art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (dalej jako: "Ustawa") - przez ich błędną wykładnię wyrażającą się twierdzeniem, że dla przyznania uprawnionemu, bądź jego następcom prawa do rekompensaty w rozumieniu ww. Ustawy poprzednik prawny osoby uprawnionej, albo osoba uprawniona, musiały repatriować się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, podczas gdy przepisy ww. ustawy takiego wymogu nie zawierają;
2) art. 6, 7 i 8 k.p.a. - poprzez odmowę potwierdzenia na rzecz Stron prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K.nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z uwagi na brak jego przybycia na obecne tereny Polski, podczas gdy obowiązujące przepisy Ustawy nie przewidują takiego warunku, a zapadłe rozstrzygnięcie oparte jest wyłącznie o wadliwą, a nadto niedopuszczalną wykładnię przepisów ww. Ustawy, co w rezultacie świadczy o naruszeniu przez organ obowiązku działania na podstawie przepisów prawa i stania na straży praworządności, a także poprzez odmowę potwierdzenia na rzecz Stron prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z uwagi na brak jego przybycia na obecne tereny Polski, co stanowi nieuzasadnione odstępstwo od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym, zwłaszcza wobec uprzedniego wydania w niniejszej sprawie pozytywnych postanowień potwierdzających prawo skarżących do rekompensaty z tego tytułu (postanowienie nr [...] z dnia [...] października 2015 r., postanowienie nr [...] z dnia [...] maja 2018 r., oraz postanowienie nr [...] z dnia [...] kwietnia 2019 r.);
3) art. 1 ust. 2 w zw. z art. 1 ust 1 i art. 2 Ustawy - poprzez ich błędną wykładnię
i uznanie, że przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 Ustawy odnoszą się tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów wskazuje, że właścicielem pozostawionej nieruchomości
(w rozumieniu ww. przepisów) mogły być także osoby, która nabyły własność po dniu 1 września 1939 r. i spełniły wymogi określone w art. 2 Ustawy;
4) naruszenie art. 7 i 77 § 1 k.p.a. - poprzez zaniechanie dokładnego
i wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych mających znaczenie dla ustalenia przesłanek prawa do rekompensaty w przypadku uznania, że K. K. nie spełnił tych przesłanek tj. zbadania czy jego żyjący w dniu [...] września 1939 r. spadkobiercy, którzy w tej dacie posiadali obywatelstwo polskie i mieszkali na byłych terenach Polski oraz opuścili je
w warunkach art. 1 Ustawy, a tym samym są osobami uprawnionymi do rekompensaty w rozumieniu Ustawy,
5) naruszenie art. 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. - poprzez całkowite pominięcie dowodów znajdujących się w aktach sprawy, a które - wobec uznania niespełnienia przez K. K., wywiedzionego przez organ warunku repatriacji na obszar obecnej RP - wskazują, że żyjący w dniu [...] września 1939 r. spadkobiercy K. K., którzy w tej dacie posiadali obywatelstwo polskie i mieszkali na byłych terenach Polski oraz opuścili je w warunkach art. 1 Ustawy, są osobami uprawnionymi do rekompensaty w rozumieniu Ustawy.
W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie.
W piśmie z [...] listopada 2020 r. pełnomocnik Skarżących zaprezentował dodatkowe stanowisko w sprawie, podtrzymując skargę w całości.
Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 29 października 2020 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuję.
Skarga jest zasadna.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.
z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach kontroli działalności administracji publicznej sąd uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, określającego prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego, regulującego postępowanie przed organami administracji publicznej.
Kontrola legalności decyzji Ministra z [...] marca 2020 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody z [...] grudnia 2019 r., przeprowadzona przez Sąd orzekający
w niniejszej sprawie wykazała, że ww. decyzje naruszają obowiązujące przepisy prawa w stopniu skutkującym koniecznością wyeliminowania ich z obrotu prawnego.
Materialnoprawną podstawą podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097, dalej jako "ustawa zabużańska/ustawa"). Zgodnie z art. 2 ustawy zabużańskiej, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:
1) był w dniu [...] września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych
z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55,
o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489) – opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;
2) posiada obywatelstwo polskie.
Przepis art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej stanowi z kolei, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej.
Z kolei, w art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej ustawodawca przewidział, że potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia
31 grudnia 2008 r.
Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy zabużańskiej wojewoda, po wszczęciu postępowania, dokonuje oceny spełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3
i art. 5 ust. 1 i 2, na podstawie dowodów, o których mowa w art. 6. Pozytywna ocena następuje w drodze postanowienia. W postanowieniu wojewoda wzywa wnioskodawcę do:
1) wskazania jednej z wybranych form realizacji prawa do rekompensaty, określonej w art. 13 ust. 1;
2) wskazania numeru rachunku bankowego, w przypadku wyboru świadczenia pieniężnego realizowanego w formie przelewu;
3) dołączenia do wniosku, o którym mowa w art. 5 ust. 1, operatu szacunkowego sporządzonego przez rzeczoznawcę majątkowego,
w którym została określona wartość nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej;
4) w przypadkach, o których mowa w art. 6 ust. 3, dołączenia również operatu szacunkowego, w którym została określona wartość nabytego prawa własności nieruchomości albo wartość nabytego prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej i wartość położonych na niej budynków, a także innych urządzeń albo lokali.
Stosownie natomiast do art. 7 ust. 2 ustawy zabużańskiej, w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust 1 i 2, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
W doktrynie trafnie wskazuje się, że postanowienie z art. 7 ust. 1 ustawy zabużańskiej nie jest aktem jurysdykcji w ścisłym tego słowa znaczeniu i zawiera jedynie autorytatywną ocenę co do zaistnienia określonego stanu faktycznego
(T. Kiełkowski, H. Knysiak-Molczyk, Postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie zabużańskie, PPP 2007/12/38 i n.).
Jak wynika z akt sprawy, Wojewoda postanowieniem z [...] października 2015 r., nr [...] potwierdził, że M. K., E. P. oraz T. K. posiadają prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej majątku [...] w powiecie [...] , województwie [...] .
Z powodu zgonu M. K. oraz T. K., Wojewoda był zmuszony dokonać z urzędu dwukrotnej zmiany ww. postanowienia, tak aby ustalić aktualny krąg osób uprawionych do rekompensaty. Ostatecznie Wojewoda potwierdził w ten sposób, że M. K., K. K., J. K., M. K., E. P., A. K., W. K. oraz A. K., są osobami posiadających prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Zdaniem Sądu, nie może zatem budzić wątpliwości, iż w realiach niniejszej sprawy Wojewoda wydał postanowienie, o którym mowa w art. 7 ust. 1 ustawy zabużańskiej, wzywając strony postępowania m.in. do złożenia operatu szacunkowego. W aktach sprawy znajdują się bowiem stosowane operaty.
Nie uszło uwadze Sądu, że wydając postanowienie z [...] października 2015 r., nr [...] Wojewoda dysponował już odpisem postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w [...] , [...] Wydział Cywilny, z [...] kwietnia 2011 r., sygn. akt. [...] , na mocy którego uznano K.K. za osobę zmarłą w dacie [...] maja 1946 w miejscowości [...] w [...] . Wynika to także z treści uzasadnienia postanowienia Wojewody z [...] października 2015 r. Wojewoda ustalił także, że K. K. został aresztowany w 1941 r., co w ocenie Wojewody oznaczało, że opuścił terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyny określonych w art. 1 ustawy zabużańskiej. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, Wojewoda dokonał następnie pozytywnej oceny spełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i ust. 2 ustawy zabużańskiej.
Nie ulega zatem wątpliwości, zdaniem Sądu, że skoro Wojewoda potwierdził prawo do rekompensaty ww. osobom to nie zaistniały względem nich przesłanki do wydania decyzji odmawiającej potwierdzenia, wskazanym w postanowieniach Wojewody wnioskodawcom, prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie Sądu, takie działanie organów jak w niniejszej sprawie, jest nie do pogodzenia z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej wyrażonej w art. 8 k.p.a. Z powyższych względów zgodzić się należy ze stanowiskiem Skarżących, że organy obu instancji nie dokonały prawidłowej oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, stosownie do wymagań art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. Wobec powyższego, zasadne okazały się zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postępowania, które to naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy.
Ponadto zauważyć należy, że kwestią, która wymaga dodatkowego wyjaśnienia w niniejszej sprawie jest ocena prawa do rekompensaty I. K. i M. B. Organy obu instancji zupełnie pominęły ten aspekt pomimo tego, że decyzje organów w tej sprawie zostały do I. K. i M. B. skierowane, a zatem organy uznały te osoby za strony postępowania. Jak wynika z akt sprawy, I.K. i M.B. zgłosili zamiar skorzystania z prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K.K. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przy jednoczesnym uchyleniu się z od skutków prawnych swoich poprzednich oświadczeń woli dotyczących wskazania osób uprawionych do rekompensaty.
W rozpatrywanej sprawie, zarówno Minister, jak i Wojewoda uznali, że K. K. nie spełnił warunku dotyczącego powrotu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z tego też powodu organy odmówiły przyznania rekompensaty za nieruchomość położoną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, powiat [...] , województwo [...] , tj. majątku [...] . Sąd nie podziela powyższego stanowiska organów.
Należy zgodzić się ze stanowiskiem Skarżących, że odmowa potwierdzenia prawa do rekompensaty oparta została na przesłance pozaustawowej, tj. nie wynikającej z przepisów ustawy zabużańskiej. Z przepisów art. 1 i 2 tej ustawy nie wynika obowiązek spełnienia warunku repatriacji (warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych). Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli był w dniu [...] września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co w realiach rozpatrywanej sprawy jest bezsprzeczne. Rekonstrukcja normy prawnej zawartej w art. 1 ustawy zabużańskiej wskazuje, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic RP na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak i inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile powód opuszczenia byłego terytorium RP jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej (gdyż ustawa stawia właścicielowi pozostawionych nieruchomości wymóg opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn wskazanych w art. 1, zaś art. 1 ustawy mówi o wypędzeniu lub opuszczeniu tego terytorium na mocy układów wymienionych w ust. 1 czy umowy wskazanej w art. 1a ustawy, oraz na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.), to jednak ustawa ta nie ogranicza prawa do rekompensaty poprzez spełnienie tzw. warunku repatriacji (powrotu na obecne terytorium RP). Zdaniem Sądu, dla potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP nie ma znaczenia, że dawny właściciel nie został repatriowany. W zakresie normatywnym, istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, ustawodawca jednoznacznie wskazał w art. 2 ustawy zabużańskiej, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu [...] września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: [...] – oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie.
Wskazać należy także, że ustawodawca, realizując zalecenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, zmienił charakter świadczeń przyznawanych z tytułu pozostawienia mienia poza obecną wschodnią granicą Polski, jak również znacznie poszerzył krąg osób uprawnionych do otrzymania takich świadczeń. Zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej, regulacje zawarte w ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium RP.
Wykładnia gramatyczna art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej w powiązaniu
z wymienionymi wyżej przepisami ustawy, nie wskazuje, aby ustawodawca uzależniał przyznanie prawa do rekompensaty osobom opuszczającym byłe terytorium RP na podstawie tzw. innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., od spełnienia przesłanki przemieszczenia się na terytorium Polski
w granicach powojennych. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 1 lutego 2010 r., sygn. akt I OSK 515/09, słusznie wskazano, że przepisy art. 1 oraz 2 ustawy zabużańskiej, określające warunki nabycia prawa do rekompensaty, są oczywiste
i jasne, dlatego też nieuprawnione jest sięganie do wykładni innej niż językowa. Powyższy pogląd Sąd orzekający w pełni aprobuje.
Z uwagi na powyższe stwierdzić należy zatem, że brzmienie art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej w powiązaniu z treścią art. 2 tejże ustawy, jest wyraźne,
i należy rozumieć ten przepis w taki sposób, iż zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej. Przepis ten nie zawiera żadnych innych warunków, które winien spełnić właściciel pozostawionego mienia lub jego spadkobierca, poza zawartymi w art. 2 ustawy zabużańskiej. A zatem prawo do świadczeń mają nie tylko osoby repatriowane na podstawie umów międzynarodowych ale i takie, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Dlatego należy przyjąć, że ustanowiony w umowach republikańskich wymóg przemieszczenia się Zabużan wyłącznie na terytorium Polski w powojennych jej granicach odnosi skutek prawny wyłącznie do tych z Polaków, którzy objęci byli układami z 9 września 1944 r., 22 września 1944r. i 6 lipca 1945 r. (art. 1 pkt 1-4 ustawy zabużańskiej), gdyż takie były porozumienia międzyrządowe. Natomiast w przypadku pozostałych brak jest jakiejkolwiek regulacji z której można by wywieść konieczność wykazywania przy ubieganiu się o prawo do rekompensaty repatriacji na obecne tereny Polski. Skoro regulacji takich brak i brak w ustawie zabużańskiej tego rodzaju warunku nieuzasadnione są wywody organów obu instancji o konieczności spełnienia tej pozaustawowej przesłanki.
Za słusznością powyższego poglądu przemawia także wynik analizy uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. (sygn. SK 11/12) w którym wskazano, że prawo do rekompensaty było niezależne od daty zamieszkania na terenie byłego terytorium Polski ([...] września 1939 r.) oraz przesłanki dalszego zamieszkiwania w obecnych granicach Polski. Wynika to także i z tego, że ustawa zabużańska wprost takiego wymogu w art. 2 i 3 pkt 2 nie przewidywała. Jak wskazał Trybunał, prawo do rekompensaty przysługiwało nie tylko osobom mieszkającym przed II wojną światową na kresach wschodnich a następnie przesiedlonych na podstawie umów międzypaństwowych na obecne terytoria Polski, ale i osobom, które na skutek "innych okoliczności" niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie "były zmuszone opuścić byłe terytoria Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy). Trybunał jednoznacznie bowiem wskazał, że prawo do rekompensaty mają nie tylko osoby mieszkające przed II wojną światową na kresach wschodnich a następnie przesiedlone na podstawie umów międzypaństwowych na obecne terytoria Polski, ale i osoby, które na skutek "innych okoliczności" niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie "były zmuszone opuścić byłe terytoria Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy). Istotne zatem było to, że osoby te zostały zmuszone na skutek okoliczności faktycznych i prawnych do pozostawienia swego mienia.
W niniejszej sprawie K. K. niewątpliwie był właścicielem nieruchomości określonej jako majątek [...] , który w następstwie zmiany granic po II wojnie światowej, nie wszedł w skład państwa polskiego – znalazł się bowiem na terytorium [...]. Poza sporem jest także, że K.K. legitymował się na dzień [...] września 1939 r. obywatelstwem polskim i opuścił byłe terytorium RP na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 2 pkt 1 in fine w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej). Obywatelstwo polskie posiadają także jego spadkobiercy (Skarżący). Nie ulega również wątpliwości, że K. K. obiektywnie nie mógł powrócić na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, po tym jak został zmuszony do jego opuszczenia na skutek aresztowania przez władze sowieckie (NKWD) w 1941 r. oraz przymusowego wywiezienia do [...] , gdzie ostatecznie zmarł. Prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w [...] , [...] Wydział Cywilny, z [...] kwietnia 2011 r., sygn. akt. [...] , znajdującym się w aktach sprawy, orzeczono, że za datę jego zgonu należy przyjąć [...] maja 1946 r. Okoliczność opuszczenia byłego terytorium RP przez K.K. była zatem ewidentnie związana z wojną rozpoczętą w 1939 r. Nie jest też w sprawie kwestionowane, że K.K. nie powrócił już na obecne terytorium RP.
Dlatego też rację mają Skarżący, że działanie organów administracji w tej sprawie, które odmawiają przyznania prawa do rekompensaty na podstawie pozaustawowej przesłanki narusza zasadę legalizmu zawartą w art. 7 Konstytucji RP, następnie powtórzoną w art. 6 k.p.a. Nie można bowiem uznać za działanie
w granicach prawa sytuacji, w której organ rozstrzyga sprawę administracyjną na podstawie nieistniejącej normy prawnej. W ocenie Sądu orzekającego, nadal aktualne pozostaje stanowisko zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 1 października 2009 r., sygn. akt I OSK 182/09, w uzasadnieniu którego wskazano, iż brzmienie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji praw do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, nie uprawnia do przyjęcia, iż dla uzyskania rekompensaty na jego podstawie konieczne jest spełnienie warunku przesiedlenia się osoby uprawnionej na obecne terytorium Polski.
Sądowi znane są przy tym wyrażane przez Naczelny Sąd Administracyjny oraz Sąd Najwyższy poglądy z których wynika, że warunkiem uzyskania prawa do rekompensaty jest wymóg przemieszczenia się obywatela polskiego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w powojennych granicach. Warunek ten wynika, jak wskazują Sądy, z celu ustawy – potrzeby zapewnienia środków na zagospodarowanie się osobom w nowej sytuacji życiowej wobec utraty (pozostawienia) całego majątku poza granicami Polski, utworzonymi po II wojnie światowej. Ten socjalny charakter świadczenia uzasadnia, zdaniem SN (uchwała z 10 kwietnia 1991 r. III CZP 84/90, uchwała z 5 czerwca 1990 r III CZP 4/90) przyjęcie konstrukcji, w której pomoc ta należna była wyłącznie tym obywatelom polskim którzy pozostali w Polsce. Zwrócić jednak należy uwagę, że uchwały te zostały wydane na gruncie art. 81 ust. 1 ustawy z 29 kwietnia 1985r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (t.j. Dz.U. z 1989, poz. 74 ze zm.) a nie na gruncie ustawy zabużańskiej. Sądowi znany jest także pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyroki: z 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2488/16 czy z 9 października 2013 r., sygn. akt I OSK 2763/13), zgodnie z którym uznano socjalny charakter świadczenia rekompensacyjnego i możliwość jego przyznania tylko tym osobom, które osiedliły się na terenach obecnej Polski.
Niemniej jednak Sąd, kierując się oceną dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 23 października 2012 r. i wykładnią literalną uważa, że w świetle obecnie obowiązujących norm prawnych ustawy zabużańskiej brak jest podstaw do twierdzenia, że ustawa ta wymaga spełnienia dodatkowego (pozaustawowego) warunku, jakim jest przesiedlenie się uprawnionego, już po zakończeniu działań wojennych, na obecne terytorium Polski.
Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że wydane decyzje naruszają
w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy art. 1 ust. 1 i ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej poprzez wadliwe przyjęcie, że dla skutecznego ubiegania się
o rekompensatę konieczne jest spełnienie warunku zamieszkiwania na terenie Polski w obecnych jej granicach. Wadliwa wykładnia przepisów prawa materialnego miała istotny wpływ na treść uzasadnienia i ustalony przez organy stan faktyczny, co stanowi o naruszeniu przez organy także art. 107 § 3 k.p.a.
W tej sytuacji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) i art. 135 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200
w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie (Dz.U. z 2018 r. poz. 1800).
Rozpoznając ponownie sprawę Wojewoda weźmie pod uwagę ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu niniejszego wyroku, z której wynika, że:
1) w sprawie jest już ustalony krąg spadkobierców K. K., którzy mają potwierdzone prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej;
2) przesłanką do otrzymania rekompensaty nie jest konieczność repatriacji
z obszarów Kresów Wschodnich na tereny obecnej Polski.
Wojewoda dokona również oceny spełnia przesłanek do otrzymania rekompensaty przez I. K. oraz M. B., a podjęte w sprawie rozstrzygnięcie starannie umotywuję, stosownie do wymagań art. 107 § 1 i § 3 k.p.a.
W związku z objęciem [...] od dnia [...] października 2020 r. obszarem czerwonym, a także mając na względzie zarządzenie nr 39 Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2020 r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wdrożenia w Naczelnym Sądzie Administracyjnym działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 w związku z objęciem [...] obszarem czerwonym oraz zarządzenie nr 21 Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 października 2020 r. w sprawie wdrożenia w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażeniem wirusem SARS-CoV-2 ustalonych w Zarządzeniu nr 39 Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2020 r., stosownie do brzmienia art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.), rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.