I SA/Wa 127/24

I SA/Wa 127/24 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2024-05-09
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-01-15
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Gabriela Nowak /przewodniczący/
Monika Sawa
Przemysław Żmich /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I OSK 2059/24 - Wyrok NSA z 2025-11-18
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie Sędzia WSA Monika Sawa Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 maja 2024 r. sprawy ze skargi W. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania W.T., decyzją z [...] listopada 2023 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z [...] października 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania W.T. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.
Burmistrz [...] decyzją z [...] października 2023 r., po rozpatrzeniu wniosku W.T. z 21 września 2023 r., odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką T.T. (ur. 3 marca 1944 r.). Organ I instancji podał, że T.T. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 8 września 2023 r. nr [...] wydanym na stałe. W treści ww. orzeczenia wskazano, że daty powstania niepełnosprawności nie można ustalić, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 10 sierpnia 2023 r. Zatem organ podniósł, że w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1 tej ustawy.
Od powyższej decyzji W.T. złożył odwołanie. Podniósł, że jego matka nie nadaje się do samodzielnej egzystencji. Wobec tego wniósł o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] listopada 2023 r. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z [...] października 2023 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie sprawiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) – dalej zwanej "ustawą". Stosownie do treści art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 201 l r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei według art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18-go roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25-go roku życia.
Kolegium podało, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona orzeczeniem wydanym [...] września 2023 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...]. Zgodnie z nim niepełnosprawność została orzeczona na stałe. W treści ww. orzeczenia wskazano, że niepełnosprawność istnieje od - "nie da się ustalić", natomiast ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 10 sierpnia 2023 r.
W.T. z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z uwagi na opiekę nad niepełnosprawną matką wystąpił 21 września 2023 r. Wywiad środowiskowy został przeprowadzony 28 września 2023 r.
Kolegium wskazało, że odmowa przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na nieziszczenie się przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy (z uwagi na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki) była wadliwa. Organ odwoławczy wskazał, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r. poz. 1443) stwierdził, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zatem wraz z publicznym ogłoszeniem tego wyroku przepisy uznane za niezgodne z Konstytucją tracą domniemanie konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium z art. 17 ust. 1b ustawy.
Kolegium zwróciło natomiast uwagę na to, że w niniejszej sprawie brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a sprawowaną przez niego opieką nad matką.
Kolegium podało, że świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest nie za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, należy utożsamiać ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej. Dla ustalenia wskazanego powyżej związku przyczynowo-skutkowego konieczne jest ustalenie, czy rodzaj i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej w jakimkolwiek, nawet najmniejszym zakresie.
SKO w [...] podkreśliło, że miejscowość, w której zamieszkuje skarżący, jest oddalona od miejsca zamieszkania matki (osoby wymagającej opieki) o ok. 30 km. Logika zaś wskazuje, że tylko stosunkowo niewielka odległość pomiędzy miejscami zamieszkania niepełnosprawnego i jego opiekuna nie stanowi przeszkody w wykonywaniu koniecznych czynności opiekuńczych. Z uwagi na znaczną odległość dzielącą miejsce zamieszkania osoby wymagającej opieki i skarżącego, skarżący nie jest w stanie przybyć do matki codziennie, o każdej porze.
Kolegium podało, że nie kwestionuje stanu zdrowia matki skarżącego ani opieki, którą skarżący sprawuje (do czego jest zobowiązany zgodnie z regulacjami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy). Jednak sama konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie stanowi - w świetle art. 17 ust. 1 ustawy - samodzielnej i wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
System świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny, wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W niniejszej sprawie zaś taki związek przyczynowy nie zachodzi.
Dalej organ odwoławczy wskazał, że kolejnym istotnym zagadnieniem jest zakres, charakter i rodzaj czynności z zakresu opieki sprawowanej nad osobą niepełnosprawną.
Zgodnie z oświadczeniem skarżącego z 8 sierpnia 2023 r. do czynności tych należy: podawanie leków, higiena, pranie, sprzątanie, podawanie posiłków, wizyty u lekarzy.
W ocenie Kolegium opisane czynności wykonywane przez skarżącego składają się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego i nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Skoro obowiązki wykonywane przez skarżącego w związku ze sprawowaną przez niego opieką nie wypełniają całego dnia, to zakres tej opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia, choćby na część etatu. Sam fakt konieczności asysty syna przy wykonywaniu niektórych czynności życiowych nie świadczy o takim zaangażowaniu w opiekę skarżącego, które uniemożliwiałoby podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Zatem wskazane przez skarżącego czynności, przy właściwej organizacji (np. wcześniejszym przygotowaniu posiłków) dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej. Argumentację tę wzmacnia wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2859/20, w którym NSA wskazał, że czynności polegające na pomocy w codziennej higienie osobistej, myciu, czy podaniu leków oraz pomocy w dostaniu się do lekarza nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu.
Od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] listopada 2023 r. W.T. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: I. prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na: - pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy, - przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką T.T. nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego pracy zarobkowej, a sprawowaniem tej opieki; II. przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy: tj.: 1) art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez stronę i realnych możliwości sprawowania tej opieki nad niepełnosprawną matką w zakresie wymaganym stanem jej zdrowia, a przez to nieuprawnione uznanie, że skarżący w opiekę absorbuje jedynie część dnia, a to stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez stronę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący z słusznym interesem strony, 2) art. 11 i art. 107 § 3 kpa z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia. Wobec tego skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] października 2023 r. W uzasadnieniu przede wszystkim wskazał, że do lipca 2023 r. opiekę nad matką sprawowała siostra. Po śmierci siostry opiekę nad matką przejął skarżący. Podał, że matka ma postępującą demencję starczą oraz miażdżycę (zaświadczenie o stanie zdrowia z 7 sierpnia 2023 r.). Niejednokrotnie zdarzyło się jej wyjść z domu nocą, nie mogąc trafić do domu z powrotem. Matka wymaga całodobowej opieki i pomocy przy podstawowych potrzebach życiowych i społecznych, których sama nie jest w stanie realizować. Nie jest w stanie samodzielnie przygotowywać posiłków, przyjmować odpowiednich leków o odpowiedniej porze, a także samodzielnie się umyć, czy ubrać. W swoim domu, usytuowanym w miejscowości [...], matka nie może sama przebywać, ani mieszkać na stałe. Dodatkowo nie ma tam odpowiednich warunków, np. odpowiednia instalacja grzewcza. Obecnie matka zamieszkuje ze skarżącym w jego mieszkaniu w W. przy ul. [...]. Stan ten utrzymuje się od lipca br. Od tego też czasu skarżący zrezygnował z zatrudnienia - z pracy w charakterze kierowcy.
Skarżący podkreślił, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przeważa pogląd, który skarżący całkowicie podziela, że art. 17 ust.1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust.1a ustawy należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. Próżno natomiast poszukiwać w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji argumentów przemawiających za słusznością przyjętej tezy. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego w pojęciu dobro rodziny zawiera się przede wszystkim jej trwałość, która tworzy podstawy poczucia bezpieczeństwa wszystkich jej członków, a zwłaszcza tych najsłabszych - dzieci, osób chorych lub niepełnosprawnych. Dobro rodziny tworzą silne i trwałe więzi - pozytywne relacje emocjonalne łączące jej członków, sprzyjające ich rozwojowi osobistemu i odczuciu szczęścia z powodu bliskości z innymi członkami rodziny (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 listopada 2014 r. sygn. akt SK 7/11).
W okolicznościach niniejszej sprawy rozstrzygnięcie o świadczeniu pielęgnacyjnym względem skarżącego nie powinno opierać się na literalnym brzmieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Konstytucję Rzeczpospolitej Polskiej, jako najwyższe prawo w strukturze źródeł prawa, należy stosować bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (na co wskazuje jej art. 8), także w sferze praw i wolności jednostki.
Uwzględniając powyższe rozważania, a w szczególności uregulowania Konstytucji RP, za nieuzasadnione należało uznać taką wykładnię przepisów ustawy, która skutkuje ograniczeniem w dostępności do świadczenia pielęgnacyjnego osób realizujących swój moralny i prawny obowiązek względem niepełnosprawnego członka swojej rodziny, w sytuacji, gdy prawidłowo sprawują oni faktyczną, codzienną opiekę.
Organ odmawiając skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dokonał błędnej wykładni przepisów ustawy, gdyż pominięto prawnie uzasadnione cele ustawy oraz zasady konstytucyjne. Należyta interpretacja aktu normatywnego polegająca na odczytaniu zeń właściwego i zgodnego z intencjami prawodawcy sensu, wymagała zastosowania metod wykładni zmierzających do ustalenia celu, w jakim wydano dane przepisy, i tłumaczących ich sens w świetle tego celu.
Odstąpienie od ścisłej wykładni językowej i posłużenie się inną metodą wykładni w niniejszej sprawie było nieodzowne, a brak realnej aktywności organów administracji w tej mierze doprowadził do rażąco niesprawiedliwego rozstrzygnięcia poprzez ostateczne zastosowanie prawa materialnego w sposób zakłócający ratio systemu zabezpieczenia społecznego.
Skarżący podkreślił, że Kolegium w zaskarżonej decyzji odniosło się wprawdzie formalnie do aspektu możliwości sprawowania opieki przez osobę spokrewnioną, jednakże w żadnej mierze nie przeniosło swych wywodów na grunt sprawy będącej przedmiotem zaskarżenia. Czysto teoretycznie wskazało, że skarżący może podejmować zatrudnienie. Nie dokonano żadnych dodatkowych ustaleń, czy skarżący obiektywnie jest w stanie spełniać ten obowiązek.
Zdaniem Skarżącego organy rozstrzygając o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego winny dokonać prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawy i procedować w oparciu o odpowiadające gwarancjom konstytucyjnym normy prawne. Art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a ustawy nakładają obowiązek spełnienia określonych warunków uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jednak mimo to, nie można uznać, by uprawniało to organy administracji do podważania podstawowych zasad postępowania administracyjnego, m.in. zasady ustalania prawdy obiektywnej oraz zasad i praw wynikających z obowiązującej Konstytucji RP. Zasadą jest bowiem (art. 75 § 1 zdanie pierwsze kpa), że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Z art. 7 kpa wynika obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w celu ustalenia tego stanu zgodnie z prawdą obiektywną. Przepis ten, a także art. 77 § 1 i art. 80 kpa nakładają na organ obowiązek podejmowania wszelkich niezbędnych kroków w celu wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności stanu faktycznego sprawy oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie słuszny interes obywatela.
Obowiązek wyczerpującego umotywowania decyzji wiąże się z zasadą przekonywania (art. 11 kpa). Sporządzenie uzasadnienia decyzji wynika wprost z brzmienia art. 107 § 1 i 3 kpa, ale także ma istotne znaczenie merytoryczne. Przedstawienie toku rozumowania organu administracyjnego, nie tylko pełni funkcję perswazyjną, wskazując powody podjętego rozstrzygnięcia, tak aby strona mogła się przekonać o jego słuszności, ale także wpływa na kontrolę merytoryczną aktu w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Organ obowiązany jest do wyjaśnienia stronie zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Zasada przekonywania nie zostanie zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre twierdzenia lub nie odniesie się do okoliczności istotnych dla danej sprawy.
Niewykonanie tego obowiązku stanowi naruszenie prawa procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, a to z kolei winno skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.
Zaniechanie przez organy administracji państwowej uzasadnienia swych decyzji w sposób przekonujący, a więc odnoszący się do wszystkich aspektów sprawy zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 7-9 i art. 11 kpa, skutkuje wadliwością decyzji jako naruszającej art. 77, art. 80, art. 81 i art. 107 § 3 kpa.
Przestrzeganie podstawowych zasad postępowania administracyjnego jest szczególnie ważne przy rozpoznawaniu spraw z zakresu objętego ustawą. System świadczeń rodzinnych jest formą pomocy państwa dla rodzin, które z uwagi na swój status materialny wymagają wsparcia. Organy powołane do realizacji tych zadań publicznych nie powinny więc stwarzać nieuzasadnionych barier w dostępie do tej pomocy osobom, które spełniają określone w ustawie materialne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Za wydaniem wskazanych decyzji nie przemawiał również słuszny interes strony, a wręcz przeciwnie wydane rozstrzygnięcie doprowadziło do sytuacji, w której pomimo, iż skarżący faktycznie i stale opiekuje się swoją niepełnosprawną w stopniu znacznym matką i z tego względu nie podejmuje aktywności zawodowej, nie może on uzyskać należnego świadczenia.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymało stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest nieuzasadniona, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa.
Trafnie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] w zaskarżonej decyzji, że decyzja Burmistrza [...] z [...] października 2023 r. jest wadliwa z tego powodu, że odmawia W.T. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na art. 17 ust. 1b ustawy. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r. poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Trybunału przesłanka wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, stanowiąca warunek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, powoduje zróżnicowanie sytuacji prawnej w gronie opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Takie zróżnicowanie w wersji przyjętej przez ustawodawcę nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Ustawodawca powinien w jednakowy sposób uregulować prawo do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów osób niepełnosprawnych, które nie są dziećmi. Konstytucja nie stwarza bowiem podstaw różnicowania sytuacji prawnej podmiotów należących do tej grupy. Takie zróżnicowanie mogłoby być uznane za uzasadnione tylko, gdyby opierało się na obiektywnych kryteriach odnoszących się do oceny całokształtu sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej.
Trybunał Konstytucyjny nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b ustawy, co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis (we wskazanym w wyroku zakresie) domniemania konstytucyjności i to od momentu wejścia w życie tegoż przepisu. Oznacza to, że po opublikowaniu wskazanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego organy właściwe w sprawach przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych nie mogą odmawiać przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że o to świadczenie ubiega się opiekun osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność powstała w wieku dorosłym.
W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane to, że T.T. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności orzeczonym na stałe i że wymaga stałej lub długotrwałej opieki osoby trzeciej.
Poza sporem jest również to, że W.T. należy do grona osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, ponieważ jest synem T.T. na którym – zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki.
W sprawie brak dowodu na to, że W.T. należy do grona osób, o których mowa w art. 3 pkt 21 ustawy.
SKO w [...] ani też Sąd nie kwestionują tego, że W.T. zrezygnował z pracy zarobkowej celem opieki nad matką, jako osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.
Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący zrezygnował z pracy przed ustaleniem u T.T. znacznego stopnia niepełnosprawności (10 sierpnia 2023 r.), skoro do tego momentu wykonywał pracę zarobkową w firmie [...] (Informacja o opłaceniu przez płatnika składek na ubezpieczenie zdrowotne od 28 stycznia 2022 r. do 1 sierpnia 2023 r.) – jak podał w skardze - jako kierowca. Skarżący podał w skardze, że do lipca 2023 r. matką opiekowała się siostra. Po jej śmierci on przejął obowiązki opiekuna nad matką.
Zgodzić należało się natomiast z organem odwoławczym, że W.T. nie wykazał istnienia bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego, pomiędzy niepodejmowaniem pracy zarobkowej celem sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad matką T.T.
Sąd podzielił stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], że charakter sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie jest co najmniej długotrwały, jak tego wymaga art. 17 ust. 1 ustawy.
Jeżeli chodzi o to zagadnienie trzeba wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z przepisu tego wynika, że aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne opieka sprawowana przez uprawnioną do tego osobę winna mieć charakter faktyczny, osobisty, wyłączny, bezpośredni, stały lub długotrwały, tj. taki, aby eliminowała możliwość podejmowania przez osobę sprawującą opiekę własnej pracy zarobkowej. Nie musi to być opieka o charakterze wzmożonym i specjalistycznym (np. intensywna opieka medyczna).
Jednakże opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego nie może polegać na opiece częściowej, czy opiece sprawowanej w niewielkim zakresie czynności usługowych. Nie może to być współopieka, czy opieka naprzemienna, które z założenia sprawowane są razem z innymi osobami.
Trafnie uznało Kolegium, że postępowanie dowodowe wykazało, że skarżący zamieszkuje w W. przy ul. [...]. Z kolei matka skarżącego zamieszkuje w domu (jak twierdzi skarżący będącym jego własnością) w miejscowości [...], gmina [...]. Odległość pomiędzy tymi miejscowościami wynosi ok. 30 km.
W oświadczeniu z 8 sierpnia 2023 r. W.T. podał, że codziennie dojeżdża do miejsca zamieszkania matki, ale podał też, że nocuje u matki niecodziennie, bo kilka razy w tygodniu.
Zatem opieka skarżącego nad matką ma charakter opieki częściowej, ale nie całodobowej. Matka skarżącego w pewnych okresach czasu pozostaje bowiem bez dozoru syna.
Z wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącego (79 lat) jest schorowana – choruje na serce, ma astmę, leczy się neurologicznie, ma kłopoty z pamięcią. Porusza się przy pomocy chodzika lub laski. W.T. podał w odwołaniu, że matka wymaga nadzoru m.in. by gdzieś nie poszła, bo ma problemy z pamięcią. Z załączonej do skargi kserokopii zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia z 7 sierpnia 2023 r. wynika, że u T.T. postępują objawy otępienne. Cierpi na miażdżycę i nadciśnienie tętnicze. Nie rozpoznaje osób bliskich. Wędruje. Ma objawy lękowe podczas pobytu poza domem.
Skarżący utrzymuje, że od lipca 2023 r. T.T. zamieszkuje wraz z nim w jego mieszkaniu w W.
Tymczasem materiał dowodowy zgromadzony w sprawie przeczy temu oświadczeniu i wskazuje, że jeszcze na koniec września 2023 r. T.T. zamieszkiwała nadal w miejscowości [...] pod dotychczasowym adresem.
W oświadczeniu z 8 sierpnia 2023 r. i we wniosku o świadczenie pielęgnacyjne z 21 września 2023 r. skarżący konsekwentnie podawał, że miejscem zamieszkania matki jest miejscowość [...]. Jak wynika z wniosku i oświadczenia skarżący był świadomy, że fakty które podawał składał pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Faktu tego nie zanegował tego w odwołaniu. W załączonej do skargi kopii zaświadczenia lekarskiego z 7 sierpnia 2023 r. wynika, że podany adres zamieszkania matki to: [...]. Zaświadczenie wystawił lekarz z Niepublicznego ZOZ "[...]" w miejscowości O., a nie z W. W orzeczeniu o niepełnosprawności z 8 września 2023 r. widnieje adres zamieszkania T.T.: [...]. Wydruk z danych z rejestru PESEL z 21 września 2023 r. potwierdza, że T.T. od 17 listopada 1964 r. jest na stałe zameldowana w miejscowości [...] pod adresem nr [...]. Wywiad środowiskowy z 28 września 2023 r. był sporządzony pod adresem [...]. Pracownik socjalny prowadzący wywiad stwierdził, że T.T. zamieszkuje w domu murowanym, parterowym i zajmuje w tym domu jeden pokój i że ma dostęp do kuchni i łazienki.
Zatem zgromadzone dowody oraz zasady doświadczenia życiowego wskazują, że - skoro T.T. mimo postępujących schorzeń otępiennych, zaników pamięci, samowolnego wędrowania, wychodzenia po nocy z domu, wymaga ciągłego nadzoru (tak twierdzi W.T.), ale z racji zamieszkiwania skarżącego w innej miejscowości odległej ok. 30 km, nie pozostawała pod długotrwałym – codziennym, osobistym i bezpośrednim nadzorem W.T. - to pomoc w opiece nad matką skarżącego oferowały osoby z kręgu rodzinnego skarżącego, np. brat M.T., M.T. (wpłaciła wpis sądowy od niniejszej skargi), czy M.T. (opłacił wniosek o sporządzenie uzasadnienia), choć udział W.T. w sprawowaniu opieki nad matką był i jest niewątpliwie wiodący.
Wobec tego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] prawidłowo uznało, że W.T., w dacie wydania zaskarżonej decyzji, jak i w dacie wydania decyzji pierwszoinstancyjnej, nie spełniał przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy dotyczącej niepodejmowania pracy zarobkowej celem sprawowania stałej lub co najmniej długotrwałej opieki nad matką T.T.
Materiał dowodowy sprawy dowodzi tego, że decyzja organu odwoławczego jest zgodna z prawem – art. 17 ust. 1 ustawy bowiem opieka sprawowana przez W.T. nad matką ma charakter tzw. opieki częściowej, gdzie rolę wiodącą ma niewątpliwie skarżący.
Jednak zgodzić należało się z Kolegium, że tego rodzaju opieka umożliwia skarżącemu podjęcie pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy i takie zorganizowanie pracy własnej, aby wraz z innymi osobami z kręgu rodzinnego, zapewnić matce należytą opiekę.
Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie SKO w [...] dokonało prawidłowej wykładni prawa materialnego – art. 17 ust. 1 ustawy uznając, że opieka sprawowana przez osobę uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego musi być stała lub długotrwała i bezpośrednia, a więc kilkudziesięciokilometrowa odległość skarżącego od miejsca zamieszkania matki uniemożliwiała mu stały i bezpośredni nadzór nad zachowaniem matki i szybką reakcję na zdarzenia zagrażające jej zdrowiu i życiu. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy był wystarczający do wydania decyzji rozstrzygającej sprawę o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, co do jej istoty. Decyzja była poprzedzona m.in. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności T.T. oraz oświadczeniami skarżącego, wywiadem środowiskowym, które dostatecznie obrazowały sytuację osobistą skarżącego i jego matki w aspekcie przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o których mowa w art. 17 ustawy. Załączone do skargi zaświadczenie lekarskie nie neguje ustaleń SKO w [...].
Jeżeli chodzi o podnoszone w skardze zarzuty niezgodności zaskarżonej decyzji z normami konstytucyjnymi Sąd zwraca uwagę, że art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP dotyczące ochrony przez Rzeczypospolitą Polską rodziny znajdującej się w trudnej sytuacji materialnej stanowią tzw. normy programowe. Normą programową jest także art. 69 Konstytucji RP, który stanowi, że osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej. Przepisy te wyznaczają ustawodawcy obowiązek stworzenia rozwiązań zapewniających efektywne wsparcie osób w różnych dziedzinach życia społecznego. Nie ustanawiają one zatem bezpośrednio żadnych konkretnych praw podmiotowych dla jednostek, ale przewidują ich ustalenie w ustawie. Przepisy tego rodzaju nie gwarantują osobom potrzebującym określonego poziomu świadczeń, ich postaci, konkretnego zakresu, czy trybu uzyskiwania. Przepisy te należy odczytywać jako zobowiązanie władzy publicznej do wykreowania mechanizmu realizacji zadań w nim wskazanych. Nie są one normami o charakterze reguł, które nadawałyby się do bezpośredniego zastosowania i z których wynikałyby bezpośrednio prawa podmiotowe. Ani art. 18, ani art. 71 ust. 1 zd. 1 nie mogą być podstawą do odchodzenia roszczeń na podstawie Konstytucji RP. Jedynie art. 71 ust. 1 zdanie 2 Konstytucji RP formułuje prawo podmiotowe, które może być dochodzone tylko "w granicach określonych w ustawie" (art. 81 Konstytucji RP).
Zatem to ustawa (o świadczeniach rodzinnych), a nie Konstytucja RP, określa przesłanki nabycia prawa od świadczenia pielęgnacyjnego. Potwierdza to wyraźna dyspozycja art. 81 Konstytucji, zgodnie z którą praw określonych w art. 69 i art. 71 można dochodzić w granicach określonych w ustawie. W sprawach o świadczenia rodzinne nie można więc bezpośrednio zastosować przepisów Konstytucji, jak to przewiduje art. 8 ust. 2 Konstytucji RP i jak tego domaga się skarżący.
Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.