I SA/WA 127/23

I SA/Wa 127/23 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-11-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-01-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Kamil Kowalewski /sprawozdawca/
Marta Kołtun-Kulik
Przemysław Żmich /przewodniczący/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
art. 2 ust. 1 lit. e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Przemysław Żmich sędzia WSA Marta Kołtun – Kulik asesor WSA Kamil Kowalewski (spr.) Protokolant starszy specjalista Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2023 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 listopada 2022 r. nr DNI.rn.625.205.2022 w przedmiocie reformy rolne oddala skargę.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 29 listopada 2022 r., DNI.rn.625.205.2022, wydaną po rozpoznaniu odwołania M. B., zastąpionej przez M. M. B. (dalej też jako Skarżąca), reprezentowanej przez adw. S. P., Mister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia 20 maja 2019 r., nr [...], w części dotyczącej pkt 2 tej decyzji.
Jak wynika z akt sprawy, M. B. (dalej też jako Wnioskodawczyni) pismem z dnia 22 grudnia 2011 r. zwróciła się do Wojewody [...] o stwierdzenie, że Pałac w G. w gminie [...] wraz z zespołem parkowym (KW nr [...] prowadzona przez Sąd Rejonowy w [...]) nie podpadał po działanie przepisów dekretu o reformie rolnej.
W toku postępowania zainicjowanego tym podaniem Wojewoda pismem z dnia 30 listopada 2012 r. zwrócił się m.in. do [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o przesłanie dokumentów w szczególności map i planów dotyczących zespołu dworsko-pałacowego w [...]. W odpowiedzi Konserwator Zabytków przy piśmie z dnia 7 stycznia 2012 r. (właściwie dokumenty sporządzone zostały w dniu 7 stycznia 2013 r.) przesłał Karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa zespołu folwarcznego [...], a także ewidencję parku krajobrazowego w [...].
Następnie w dniu 26 stycznia 2018 r. Wojewoda wystąpił do Archiwum Państwowego z wnioskiem o przesłanie poświadczonych za zgodność z oryginałem kopii dokumentów dotyczących przejęcia majątku [...] na rzecz Skarbu Państwa, parcelacji tego majątku w tym planu parcelacji, protokołu przekazania resztówek oraz wszelkich map, jednak w Archiwum Akt Nowych, o czym powiadomiono w piśmie z dnia 4 kwietnia 2018 r., nie odnaleziono żądanych dokumentów. Ponadto o przesłanie dokumentów dotyczących rzeczonej nieruchomości Wojewoda zwrócił się do Archiwum Państwowego w dniu 30 marca 2018 r. W odpowiedzi na to podanie Dyrektor Archiwum przy piśmie z dnia 18 kwietnia 2018 r. przesłał do Wojewody akta Starostwa Powiatowego w [...] z lat 1919-1939 dotyczące parcelacji prywatnej majątku [...].
W dniu 15 marca 2018 r. do akt sprawy wpłynęło pismo Sądu Rejonowego w [...] [...] Wydział Ksiąg Wieczystych z dołączoną kopią księgi wieczystej [...] oraz kopią wniosku z dnia 18 października 1964 r. o wpisanie do tejże księgi jako właściciela Skarbu Państwa.
W oparciu o pozyskaną dokumentację Wojewoda w dniu 20 maja 2019 r., wydał decyzję, w której w pkt 1 stwierdził, że zespół pałacowo-parkowy w [...], położony w obrębie [...], gmina [...], powiat [...], obejmujący nowoprojektowaną działkę nr [...], określoną na wstępnym projekcie podziału działki nr [...], sporządzonym w dniu 31 stycznia 2019 r. przez geodetę uprawnionego W. W., stanowiącym załącznik do tejże decyzji – nie podlegał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) i w pkt 2 . odmówił stwierdzenia, że nowoprojektowana działka nr [...], określona na wskazanym wstępnym projekcie podziału działki nr [...] nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Wnioskodawczyni odwołała się od decyzji Wojewody w części dotyczącej zespołu pałacowo-parkowego położonego w majątku [...], a zakreślonej na mapie kolorem żółtym", wnosząc o jej uchylenie w części i stwierdzenie, że również część obszaru objętego wnioskiem, stanowiąca projektowaną działkę nr [...], objęta pkt 2. rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zdaniem Odwołującej nie sposób zgodzić się z tym, by od kompleksu parkowego odłączono część gruntów, funkcjonalnie i przyrodniczo z nim związanych.
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r., nr [...], Minister utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji w zaskarżonej części. Jednak w piśmie z dnia 15 lipca 2022 r. pełnomocnik Wnioskodawczyni poinformował o jej śmierci w dniu [...] kwietnia 2021r., a zatem przed wydaniem decyzji Ministra z dnia 23 sierpnia 2021 r. Do pisma pełnomocnik zmarłej dołączył kopię postanowienia spadkowego, z którego wynika, iż spadek po niej w całości nabyła córka – M. M. B. Przesłał też pełnomocnictwo do reprezentacji jej interesów w postępowaniu administracyjnym toczącym się przed Ministrem pod nr [...] (w tym przed sądami i in. organami adm.). Jednocześnie w piśmie wyrażono prośbę o podjęcie stosownych czynności wobec następstwa prawnego M. M. B. w miejsce zmarłej matki M. B.
Po otrzymaniu wspomnianego pisma Minister w dniu 18 sierpnia 2022 r., skierował do strony zawiadomienie o wszczęciu z urzędu postępowania o w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 sierpnia 2021 r., nr [...], utrzymującej w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia 20 maja 2019 r. nr [...], w części dotyczącej pkt 2 tejże decyzji, z uwagi na wystąpienie przesłanki z art. 156 1 pkt 2 k.p.a. Zaś decyzją z dnia 5 października 2022 r., nr [...], Minister z urzędu stwierdził nieważność decyzji własnej z dnia 23 sierpnia 2021 r. jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa.
Decyzja Ministra z dnia 5 października 2022r., nr [...], nie została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a termin na jej zaskarżenie upłynął.
Ponownie rozpatrując odwołanie od decyzji Wojewody w części dotyczącej jej pkt 2 Minister decyzją wspomnianą na wstępie utrzymał w mocy zaskarżoną część orzeczenia.
W uzasadnieniu Minister zauważył, że postępowanie w przedmiotowej sprawie prowadzone było w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51 ze zm., dalej rozporządzenie). W toku tego postępowania, jak wyjaśnił Minister należało ustalić, czy sporne nieruchomości spełniały warunki określone w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, a więc przede wszystkim, czy były to nieruchomości, które miały charakter rolniczy, a w przypadku nieruchomości, które chociaż nie miały takiego charakteru to czy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską wykorzystywaną do celów rolniczych.
W ocenie Ministra rację miał organ pierwszej instancji przyjmując w odniesieniu do projektowanej działki [...], że cały jej obszar (5,9607 ha) miał ziemski charakter i wraz z pozostałymi gruntami o charakterze rolniczym podlegał przejęciu na rzecz Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jak zauważył Minister na tym obszarze znajdowały się (przy podwórzu gospodarczym) budynki gospodarcze, budynki mieszkalne dla osób zatrudnionych w majątku oraz budynki biurowe, a także łąka i wybieg dla koni (na południe od budynków folwarcznych). Nieruchomości te powiązane były więc z prowadzeniem działalności rolniczej, i jako takie mogły zostać wykorzystane na cele reformy rolnej, określone w dekrecie.
Minister uznał, że prawidłowo przez Wojewodę zostały wyznaczone granice pomiędzy zespołem stricte pałacowo-parkowym, a częścią folwarczną, tj. pomiędzy projektowanymi działkami nr [...], a [...]. W ocenie Ministra m.in. z mapy wraz z legendą nadesłanej przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków już na pierwszy rzut oka wyraźnie wynika, że granice pomiędzy tymi częściami zespołu przebiegają od północy linią prostą pomiędzy częścią parkową, a zabudowaniami folwarcznymi, po czym granica ta wyraźnie odchyla się na zachód (odgraniczając teren parkowy od terenu trawiastego /łąka/) i dalej linią prostą biegnie pomiędzy terenem parkowym, a trawiastym /łąką/ do południowej granicy działki nr [...]. Teren ten od zachodu graniczy z częścią parkową, od północy zaś z kilkoma budynkami stajni, przy czym jak wynika z tego dokumentu granica pomiędzy terenem północnym, a zachodnim obszaru przebiega po skosie od północy na zachód. Ustalenia te potwierdza również "Ewidencja parku krajobrazowego w [...], gmina [...], woj. [...]", sporządzona przez mgr inż. H. R. (1979), a w szczególności załączona do tej ewidencji kolejna mapa - obrazująca rodzaje użytków na terenie parku oraz legenda do tej mapy.
W ocenie Ministra, teren projektowanej działki nr [...] zajmowały budynki gospodarcze (w tym m.in. stajnie, jedna wyścigowa na północy), a w części południowej stanowił on teren trawiasty (łąki; wybiegi). Części (projektowane działki [...] i [...]) te były wyraźnie od siebie odgrodzone szeregiem budynków stajni. Z legendy do mapy obrazującej zagospodarowanie terenu zespołu pałacowo-parkowego w [...] wynika ponadto, że na terenie północnym projektowanej działki nr [...] znajdowały się kolejno budynki: stajnia i garaż, stajnia koni wyścigowych, budynek mieszkalny, garaże (powozownia), chlewik, pięć stajni, kuźnia, wiata, budynek mieszkalny nr 2, kurnik, piwnica, budynek gospodarczy, stodoła, ujeżdżalnia, stajnia. Charakter stricte rolny (folwarczny; powiązany funkcjonalnie z gospodarstwem rolnym) budynków znajdujących się na terenie działki ozn. jako [...] potwierdza również archiwalna, sporządzona odręcznie i opisana w języku niemieckim mapa — [...]. Z tłumaczenia biegłego przysięgłego M. D. wynika, że mapa ta (pozyskana z zasobów Archiwum Państwowego w [...]) stanowi plan sytuacyjny gospodarstwa w majątku w [...], dokumentujący wielkość działki i powierzchnię przeznaczoną do zabudowania, a także położenie i odległość sąsiadujących ulic, dróg publicznych, wód, kolei żelaznych, sąsiednich parceli i budynków, w szczególności typ budynków i ich dachów, przeznaczenia, wymiary przyległych ulic i chodników etc. Potwierdza ona, że na terenie tej działki znajdowały się m.in. stodoła, szopa na wozy, obora, chlew, kurnik, wozownia, podwórko, remiza, sad owocowy, stajnie, dziedziniec, automobil, stodoła szopa, ogrody, budynek gospodarczy, budynek mieszkalny, podwórko.
Minister w uzasadnieniu decyzji odniósł się też do twierdzeń pełnomocnika strony wskazując, że nie ma podstaw by twierdzić, iż rozstrzygnięcie w pkt 2. skarżonej decyzji obejmuje "część gruntów funkcjonalnie i przyrodniczo" związanych z kompleksem parkowym.
W ocenie Ministra, część majątku [...], położona na projektowanej działce nr [...] stanowiła jego część gospodarczą i mogła zostać wykorzystana rolniczo – na cele określone w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej. Za prawidłowe uznał ustalenia Wojewody, że na tej części badanej nieruchomości znajdowało się podwórze gospodarcze wraz z zabudowaniami folwarcznymi oraz łąka i wybieg dla koni. Sama charakterystyka nieruchomości położonych na projektowanej działce nr [...], ujętej w zaskarżonej części decyzji Wojewody, jak również ich sposób wykorzystania prowadzą do oczywistej konkluzji o istnieniu tzw. "związku funkcjonalnego" tych nieruchomości z gospodarstwem rolnym.
W skardze na decyzję Ministra pełnomocnik spadkobiercy Wnioskodawczyni zarzucił organowi:
1) naruszenie art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędną jego interpretację i zastosowanie w niniejszym stanie faktycznym (błąd subsumpcji) w szczególności uznanie, że część majątku stanowiąca tereny zielone ma charakter ziemski i może być kwalifikowana jako niezbędna dla celów reformy rolnej,
2) błędną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, że części parku, konkretnie trawniki niezbędne były dla realizacji gospodarczych celów określonych dekretem i w konsekwencji mogły zostać przejęte w trybie dekretowym.
Z uwagi na podniesione zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra i zasądzenie na rzecz Skarżącej kosztów postępowania wywołanych skargą.
W uzasadnieniu pełnomocnik Skarżącej podniósł, że oznaczanie terenu wyeliminowanego decyzją Ministra oraz poprzedzającą ją decyzją Wojewody jako "wybiegi" nie odpowiada stanowi faktycznemu - tak współcześnie, jak i historycznie. Nigdy nie był on skomunikowany z terenami folwarcznymi. Ówcześnie i obecnie owa "łąka" to integralna część założenia parkowego bez jakichkolwiek funkcji związanych z charakterem ziemskim sąsiadującego obszaru.
Minister odpowiadając na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
W tym miejscu warto przypomnieć, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. – dalej też jako p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną.
Rozważania co do istoty sprawy poprzedzić należy wprowadzeniem dotyczącym przyjętego przez organ sposobu wyodrębnienia części terenu objętego wnioskiem, który – w ocenie organów – podpadał po przepisu dekretu, od tego, który nie kwalifikował się do przejęcia na rzecz Skarbu Państwa. W ocenie Sądu pewne zastrzeżenia może budzić posługiwanie się przez organ oznaczeniem, które sugeruje, że cała działka ozn. obecnie nr geod. [...] została na potrzeby postępowania prowadzonego w trybie art. § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm. – dalej też jako rozporządzenie) podzielona na dwie działki gruntu ozn. odpowiednio [...] i [...]. Samo postępowanie prowadzone na podstawie tego przepisu nie może prowadzić do podziału nieruchomości, gdyż taki podział odbywa się w ramach zupełnie odrębnej procedury regulowanej przepisami art. 92-97 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 334 z późn. zm.). Sąd po zapoznaniu się z dokumentacją pozostającą w aktach sprawy i argumentacją organów obu instancji stwierdził, że podział taki nie został dotychczas dokonany, a posługiwanie się terminologią działki "projektowane" oraz ich oznaczeniami "nr [...]" i "nr [...]" służyć ma jedynie łatwiejszej identyfikacji tej części działki ozn. nr geod. [...] o której rozstrzygnięto w pkt 1 i w pkt 2 decyzji Wojewody. Mając na uwadze, że organ w zasadzie w dowolny sposób może graficznie i opisowo oznaczać konkretne części danej nieruchomości w niniejszym postępowaniu Sąd uznał, że taki sposób identyfikacji, przyjęty – jak wspomniano – wyłącznie w celu zwiększenia czytelności rozstrzygnięcia wydanego przez Wojewodę nie stanowi istotnego naruszenia obowiązujących przepisów.
Przechodząc do meritum przypomnieć należy, że postępowanie przed organami administracji było prowadzone w trybie wspomnianego już § 5 rozporządzenia. Jak przyjmuje się w orzecznictwie, powołany przepis rozporządzenia w dalszym ciągu może stanowić podstawę do orzekania przez właściwe organy o tym, czy nieruchomość lub jej część, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (zob. uchwałę NSA z 10 stycznia 2011, I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23).
Jak wynika z § 5 ust. 1 rozporządzenia, orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. (1) pkt e) należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Reguluje one więc zasadnicze aspekty procedury, której przedmiotem jest ustalenie, czy dana nieruchomość podlegała reformie rolnej na mocy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17) "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (...)". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażonym w powyższej uchwale, należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu.
Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej (...). Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r."
Sąd w niniejszej sprawie w całości powyższe stanowisko podziela w konsekwencji należy stwierdzić, że z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej na własność Skarbu Państwa przeszły nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak, co do zasady, nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły natomiast przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym.
W podobny sposób pojęcie "nieruchomości ziemskiej" zdefiniował po raz pierwszy Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska TK pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91,OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563).
Spór jaki zarysował się w niniejszej sprawie pomiędzy Skarżącą, a organem dotyczy możliwości orzeczenia o wyłączeniu spod przepisów dekretu części majątku [...] położonego w obrębie [...], gmina [...], powiat [...] zlokalizowanego na wschód od zespołu pałacowo-parkowego znajdującego się na działce ozn. nr [...], oznaczonej jako projektowana działka [...]. Dla pełnej przejrzystości należy przypomnieć, że wniosek zmarłej matki Skarżącej dotyczył całej działki nr [...]. Jednak Wojewoda w decyzji z dnia 20 maja 2019 r. uznał za zasadne jej żądnie w zakresie w jakim dotyczyło tej części działki nr [...], na której zlokalizowany był zespół pałacowo-parkowy, a która przez organ oznaczona została jako projektowana działka nr [...]. Zagadnieniem spornym na tym etapie pozostaje więc to, czy także pozostała część działki ozn. nr [...] nie podlegała przejściu na Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Skarżąca w złożonej do tut. Sądu skardze stoi na stanowisku, że nie było podstaw do odmiennego, niż części pałacowo-parkowej, potraktowania tego fragmentu działki [...], który organy uznały za podpadające pod przepisy dekretu. W ocenie Skarżącej taka kwalifikacja części działki objętej skargą wynika z błędnego ustalenia organów i potraktowania terenów, które zdaniem Skarżącej stanowiły tereny parkowe, jako wybiegi dla koni. Skarżąca twierdziła, że obszar uznany za "wybiegi" mające należeć do części gospodarczej folwarku nigdy nie był skomunikowany z terenami folwarcznymi. Jej zdaniem, tak dawniej, jak i obecnie "łąka" stanowiła integralną część założenia parkowego bez jakichkolwiek powiązań z częścią ziemską majątku.
Sąd stanął jednak na stanowisku, że twierdzenia formułowane przez Skarżącą nie zostały udowodnione, a przeczą im ustalenia poczynione na podstawie dokumentów zgromadzonych w toku postępowania administracyjnego. Zauważyć należy w tym miejscu, że zgodnie z § 6 rozporządzenia strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e), winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. Z przepisu tego wynika w sposób jednoznaczny, że przedstawienie dowodów na okoliczność obszaru użytków, których kwalifikacja mogłaby uzasadniać wyłączenie spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, spoczywa głównie na stronie postępowania prowadzonego w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r.
Tymczasem autorka wniosku inicjującego niniejsze postępowanie nie przedstawiła dowodów, które w sposób nie budzący wątpliwości wskazywałyby, że część działki ozn. nr [...], na której posadowione są stajnie, parowozownia i inne zabudowania, obejmująca łąki i wybiegi wykorzystywane do hodowli koni pełnokrwistych nie stanowiły nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym. W świetle dokumentów zgromadzony w aktach sprawy nie sposób jest przyjąć za prawidłowe takiego twierdzenia, podobnie jak nie da się obronić tezy, że ta część gruntów wraz z zabudowaniami nie była integralną częścią gospodarstwa majątku [...], a stanowiła całość z zespołem dworsko-parkowym.
Niezależnie od ciążącego na wnioskodawcy obowiązku wykazania prawdziwości twierdzeń z których zamierza wywodzić korzystne dla siebie skutki prawne trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron wykonują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przepis ten przewiduje, że organ – jako swoisty gospodarz postępowania – niezależnie od podejmowanej przez stronę inicjatywy dowodowej ma z urzędu obowiązek podejmować wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Realizując ten obowiązek organy pozyskały m.in. z Archiwum Akt Nowych w [...] uwierzytelnioną kopię protokołu sporządzonego w dniu [...] marca 1945 r. w celu zabezpieczenia materiałów związanych z reformą rolną majątku [...] (przesłane przy piśmie z dnia 23 lutego 2018 r.), a także obszerną dokumentację archiwalną obejmującą karty ewidencyjne obiektów położonych na terenie majątku [...] przesłane przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] (przy piśmie z dnia 21 grudnia 2018 r.).
Sąd zwrócił uwagę, że w protokole sporządzonym w dniu [...] marca 1945 r. w sprawie zabezpieczenia materiałów związanych z reformą rolną stwierdzono, że w majątku [...] była prowadzona hodowla koni pełnokrwistych. Niewątpliwie należy uznać, że hodowla koni jest przejawem działalności rolniczej, czego potwierdzeniem jest to w jaki sposób rozumiane się pojęcie działalności rolniczej. Definicję takiej działalności odnajdujemy przede wszystkim w art. 6 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 208 z późn. zm.). Przepis ten stanowi, że działalność rolnicza oznacza działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej i rybnej. W podobny sposób pojęcie działalności rolniczej definiowane jest w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 333 z późn. zm.), w myśl którego za działalność rolniczą uważa się produkcję roślinną i zwierzęcą, w tym również produkcję materiału siewnego, szkółkarskiego, hodowlanego oraz reprodukcyjnego, produkcję warzywniczą, roślin ozdobnych, grzybów uprawnych, sadownictwa, hodowlę i produkcję materiału zarodowego zwierząt, ptactwa i owadów użytkowych, produkcję zwierzęcą typu przemysłowego fermowego oraz chów i hodowlę ryb.
Wprawdzie dzisiejsze realia prowadzenia działalności rolniczej chociażby z uwagi na postępującą profesjonalizację tego działu gospodarki ulegają zasadniczym i dynamicznym przemianom. To zaś może osłabiać przydatność aktualnych definicji tej działalności przy próbie ustalaniu jej dawnego znaczenia. Wydaje się jednak, że istota tej działalności, jako aktywności polegającej na dostarczeniu płodów rolnych w oparciu o uprawę roli i roślin oraz chów i hodowlę zwierząt (zob. rolnictwo – definicja w Słowniku języka polskiego PWN, dostępna na stronie internetowej PWN, https://sjp.pwn.pl/slowniki/rolnictwo.html, data dostępu 18.12.2023 r.), nie ulegała zasadniczym zmianom na przestrzeni lat. Dlatego, choć powołane przepisy w realiach rozpoznawanej sprawy mogą być zastosowane jedynie pomocniczo dla wyjaśnienia pojęcia działalności rolniczej, to jednak wyraźnie wynika z nich, że produkcja zwierzęca winna być traktowana jako przejaw takiej właśnie – rolniczej działalności.
Przechodząc dalej należy zauważyć, że również w powołanym już protokole pastwiska znajdujące się przy majątku zostały zakwalifikowane jako służące "tylko dla hodowli koni pełnokrwistych". To wskazuje na nierozerwalny ich związek z produkcją rolna prowadzoną na terenie majątku [...] obejmującą hodowlę koni. W ocenie Sądu, nie ma podstaw by w odmienny sposób traktować grunt wraz zespołem zabudowań na części działki [...], które w wyraźny sposób służyły wyłącznie do hodowli koni prowadzonej w [...]. Sąd zwraca uwagę, że znajdujący się w aktach sprawy szkic sytuacyjny (będący elementem dokumentacji konserwatorskiej) wyraźnie wskazuje, że budynki, tj. stajnie, garaże, chlewiki i kuźnie wraz z dwoma wybiegami dla koni stanowiły zintegrowaną całość, niezależną od zespołu pałacowo-parkowego. O odrębnym charakterze tych dwóch części świadczy również to, gdzie ulokowana była brama wjazdowa do pałacu stanowiącego jedyny w istocie budynek w tym zespole, a także istnienie naturalnych (w postaci nasadzeń parkowych) i architektonicznych (tworzonych ścianami budynku stajni) barier rozdzielających część parkowo-dworską i gospodarczą służącą hodowli koni. Ze wspomnianej mapy wynika, że ukształtowane były one w ten sposób, że zespół parkowy tworzył wyraźną samodzielną architektonicznie i krajobrazowo całość, niezwiązaną z częścią gospodarczą, która z kolei organizacyjnie tworzyła całość odrębną od dworu.
W ten sposób, w ocenie Sądu, organy obu instancji zasadnie przyjęły po pierwsze, że wspomniane dwie części działki ozn. obecnie nr [...] winny zostać potraktowane indywidualnie. Po drugie zaś – co pozostaje poza sporem w rozpoznawanej sprawie, z uwagi na sformułowany w odwołaniu i skardze zakres zaskarżenia – właściwie ustaliły, że część wspomnianej działki obejmującej zespół pałacowo-parkowy nie podpadała pod przepisy dekretu. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że budynek rezydencjonalny znajdował się w wyodrębnionym zespole dworsko-parkowym. Nie znajdował się pośród budynków gospodarczych i nie wydaje się by mógł pozostawać czymś w rodzaju centrum administracyjnego folwarku. Mimo, iż skarga nie dotyczyła tej części decyzji należało wspomnieć o tym, bo w istocie determinuje to kierunek rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Skoro bowiem zespół pałacowo-parkowy pozostawał niezależny od gruntów, na których posadowione były stajnie wraz z wybiegami dla koni a także chlew i kuźnie i nie zachodził pomiędzy tymi częściami majątku związek funkcjonalny, to należało uznać, że ta – pozostała – część działki ozn. nr [...] była elementem majątku ziemskiego wykorzystywanego na cele rolnicze i jako taka podlegała pod działanie przepisów dekretu.
W ocenie Sądu Minister dokonał oceny zebranych w sprawie dowodów w ramach swobodnej oceny wynikającej z art. 80 k.p.a. i nie można mu zarzucić dowolności. Na podstawie tak przeprowadzonej oceny zgormadzonych w sprawie dowodów sformułował zaś logiczne wnioski, które przedstawił w uporządkowany sposób w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom określonym w art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a. W szczególności rozważania zaprezentowane przez organ pozwalają ustalić motywy jakimi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia, możliwy do odtworzenia jest tok rozumowania organu, który doprowadził go do poszczególnych ustaleń, to pozwala z kolei na merytoryczną kontrolę prawidłowości skarżonej decyzji.
Skarżąca nie wykazała zaś prawdziwości podnoszonych twierdzeń, że stajnie wraz z wybiegami dla koni były integralną wraz z zespołem pałacowo-parkowym całością, która nie powinna podpadać pod przepisy dekretu.
Podzielić należy zatem stanowisko organów obydwu instancji, że przedmiotowy grunt obejmujący też zespół zabudowań, tj. stajnie, kuźnia, chlewiki oraz wybiegi dla koni hodowanych w majątku [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. Były to bowiem grunty rolne wraz z zabudowaniami służące do produkcji rolnej polegającej na hodowli koni pełnokrwistych.
W tej sytuacji Sąd uznał zarzuty skargi dotyczące naruszenia wskazanych w niej przepisów prawa materialnego a także błędnej oceny zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego za bezzasadne.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.