I SA/Wa 1188/16

I SA/Wa 1188/16 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2016-10-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2016-08-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz /przewodniczący/
Jolanta Dargas /sprawozdawca/
Marta Kołtun-Kulik
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Skarżony organ
Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2016 poz 718
art. 134 par. 1,  art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 5 ust. 1-2,  art. 6,  art. 20
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Dz.U. 2013 poz 267
art. 7,  art. 77 par. 1,  art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska- Jaroszewicz Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.) Sędzia WSA Marta Kołtun – Kulik Protokolant referent stażysta Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 października 2016 r. sprawy ze skargi S. L. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] - obie w części dotyczącej odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty S. L.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Wojewoda [...] decyzją Nr [...] z dnia [...]05.2016 r. odmówił E. B. i S. L. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. J. nieruchomości zabudowanej, w której skład wchodziły: (zgodnie z wnioskiem Pani M. R., poprzedniczki prawnej S. L.) dwa domy mieszkalne, zabudowania gospodarcze i leśniczówka lub (zgodnie z wnioskiem E. B.) grunty o powierzchni [...] ha zabudowane dworem o czternastu izbach, domem mieszkalnym, tzw. rządówką, leśniczówką, 2 stajniami, stodołą, spichlerzem, chlewem, kurnikiem i wozownią, położonej w miejscowości [...], powiat [...], województwo [...].
Organ I instancji ustalił, że dnia 18 maja 2007 r. do Wojewody [...] wpłynęły oświadczenia M. R.: o miejscach zamieszkania na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz o dotychczasowym stanie realizacji prawa do rekompensaty. Oświadczenia złożono na drukach opracowanych przez [...] Urząd Wojewódzki we [...] do celów prowadzenia postępowań administracyjnych w trybie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Uprzednio M. R. nie składała wniosku o wydanie decyzji z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z treści powyższych oświadczeń zdaniem Wojewody można wywnioskować, iż M. R. domagała się, w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy, wydania na jej rzecz decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Formalny wniosek w przedmiotowej sprawie został złożony do Wojewody [...] dnia 2 lipca 2010 r. Wniosek ten dotyczył dwóch odrębnych nieruchomości: - pozostawionej w [...] przez Z. J. o powierzchni [...] ha i pozostawionej w [...] przez S. C. o powierzchni [...] ha. Pismem z dnia 21 maja 2012 r. M. R. rozszerzyła zakres przedmiotowy swojego wniosku o zabudowania, które znajdowały się na gruntach Z. J. (dwa domy mieszkalne, zabudowania gospodarcze i leśniczówka) oraz jej udziały w cukrowni "[...] ". W toku postępowania zmarła M. R., a w jej miejsce jako strona wstąpiła S. L. Dnia 14 października 2013 r. A. L. - pełnomocnik S. L. sprecyzował, iż ubiega się o rekompensatę wyłącznie za grunty i budynki.
Wojewoda wskazał, że ww decyzja rozstrzyga sprawę wniosku E. B. i S. L. w części dotyczącej zabudowań pozostawionych w [...]. Ostateczną decyzją nr [...] i nieostateczną decyzją nr [...] z dnia [...] lutego 2016 r. Wojewoda [...] potwierdził E. B., R. L. i J. N. oraz S. L. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. G. gruntów o powierzchni ok. [...] ha.
Wojewoda dodał, że jedynie S. L. i E. B. domagają się potwierdzenia prawa do rekompensaty za grunty zabudowane w [...], stanowiące własność Z. J. Pozostali wnioskodawcy domagali się jedynie rekompensaty za pozostawione grunty rolne (niezabudowane).
Organ I instancji ustalił, że z postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] maja 2010 r., sygn. akt [...] wynika, że spadek po Z. J., zmarłej dnia [...] sierpnia 1944 r. w [...] i tam ostatnio stale zamieszkałej, na podstawie ustawy nabyły dzieci: E. B., J. G., I. Z., S. Z., Z. R. i M. G., po 1/6 części każde z nich. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] listopada 1999 r., sygn. akt [...] spadek po M. G., zmarłej dnia [...] maja 1998 r. w [...] i tam też ostatnio stale zamieszkałej, na podstawie ustawy nabyły: córka M. R., w 1/2 części oraz wnuczki: J. N. i I. G., po 1/2 części. Organ wskazał, że w ww. postanowieniu Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] listopada 1999 r. zaistnieć musiała omyłka pisarska polegająca na nieprawidłowym zapisie nazwiska jednej ze spadkobierczyń: I. L., gdzie błędnie wpisano: L. Całokształt zgromadzonego materiału dowodowego (m. in. postanowienie Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] lutego 2009 r., Sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po I. L. oraz dowód osobisty męża zmarłej R. L.) wskazuje bowiem jednoznacznie, że I. G. i I. L. to ta sama osoba. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] lutego 2009r., sygn. akt: [...] spadek po I. G., zmarłej dnia [...] czerwca 2008r. w [...] i tam też ostatnio stale zamieszkałej, na podstawie ustawy nabyli: syn B. L., syn S. L. i mąż R. L., po 1/3 części każdy z nich. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] czerwca 2014r., sygn. akt [...], spadek po M. R., zmarłej dnia [...] maja 2014r. w [...] i tam też ostatnio stale zamieszkałej, na podstawie testamentu notarialnego z dnia [...] lipca 2007 r. Rep. [...] nabyła córka S. L. w całości.
Oświadczeniami z dnia 4 lipca 2014 r. z podpisami poświadczonymi przez pracownika [...] Urzędu Wojewódzkiego w [...] (karty akt 485 i 483) S. L. i B. L. zrzekli się prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. J. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej na rzecz R. L. Oświadczeniami z dnia 17 czerwca 2015 r. i z dnia 18 czerwca 2015 r., z podpisami poświadczonymi przez notariusza R. L. i J. N. wskazali S. L. jako osobę uprawnioną do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. J. nieruchomości zabudowanej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Oświadczenia te w ocenie organu są zgodne z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i skuteczne.
Wojewoda stwierdził, że J. G., I. Z., S. Z., Z. R. lub ich spadkobiercy nie złożyli wniosku o wydanie decyzji i nie są stronami niniejszego postępowania. Nie dokonali również wskazań, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy.
Organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do wniosku o wydanie decyzji należy dołączyć dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Przepis art. 6 ust. 4 przytoczonej wyżej ustawy stanowi, iż dowodami takimi mogą być w szczególności:
- urzędowy opis mienia pozostawionego,
- orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny,
- dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białorusi, Republiki Litewskiej, Republiki Ukraińskiej, lub innych państw.
Zgodnie z art. 6 ust. 5 ustawy, w przypadku braku dokumentów, o których mowa w ust. 4 pkt 1 i 2, dowodami mogą być oświadczenia dwóch świadków (złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka), którzy zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej, a ponadto nie są osobami bliskimi właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty, w rozumieniu przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Organ stwierdził, że oświadczenia świadków: B. O. z dnia 1 lutego 2013 r., J. G., Z. S. i J. P. z dnia 18 grudnia 2014 r. oraz Z. R. z dnia 30 stycznia 2013 r. i z dnia 6 marca 2014 r. spełniają wymogi ustawowe: zostały złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań przed pracownikami organów administracji publicznej bądź przed notariuszem, wszyscy świadkowie nie byli osobami bliskimi w stosunku do hipotetycznych właścicieli, tj. Z. J. i/lub R. G. i wnioskodawców, w rozumieniu przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz zamieszkiwali w miejscowości, w której znajdowała się nieruchomość pozostawiona. Wojewoda podkreślił, iż poza ustaleniem spełnienia formalnych wymogów stawianych dowodom, organ prowadzący postępowanie ma prawo do swobodnej oceny, czy na podstawie całokształtu materiału dowodowego dana okoliczność została udowodniona (art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Przepis ten nie wyznacza organowi administracji publicznej merytorycznych reguł oceny wyników postępowania dowodowego, co skłania do wniosku, że statuuje zasadę swobodnej oceny dowodów (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1228/12). W ocenie organu prowadzącego postępowanie ww zeznania świadków nie mogą stanowić wiarygodnych dowodów świadczących o pozostawieniu nieruchomości, poniE.ż świadkowie w przypuszczalnej dacie opuszczenia nieruchomości w związku z wybuchem II wojny światowej i anektowaniem tych terenów przez władze radzieckie (1939 rok) byli osobami w wieku szkolnym (J. P. 13 lat, J. G. 10 lat, B. O. i Z. R. 9 lat, Z. S. 6 lat), w ocenie Wojewody zbyt młodymi, by samodzielnie i precyzyjnie ustalić powierzchnie budynków, a jak wskazują, swej wiedzy na temat rozmiarów budynków nie opierają na oglądzie żadnych dokumentów, np. planów budowy. Świadkowie sami zaznaczają, że wymiary pałacu i oficyny podają z własnych obserwacji i w przybliżeniu ("około"). Zasadniczo świadkowie są zgodni jedynie co do tego, że na terenie [...] był budynek o charakterze pałacowym i zabudowania towarzyszące. Co do pozostałych informacji (ilości, rodzaju, powierzchni tych zabudowań, ich rozkładu na planie działki siedliskowej, wielkości tej działki, a przede wszystkim osoby właściciela lub współwłaścicieli zeznania świadków pozostają ze sobą w całkowitej sprzeczności i nie pozwalają skonstruować na ich podstawie choćby przybliżonego wizerunku nieruchomości ani tego, kto był jej właścicielem. Dodatkowo Wojewoda wskazał, że zgodnie z informacjami zawartymi w protokołach, świadkowie nie czerpali swojej wiedzy bezpośrednio od właściciela, nie widzieli też żadnych dokumentów ten fakt stwierdzających. Swoje przekonanie o stanie właścicielskim nieruchomości opierają na własnych przekonaniach. Zatem odnośnie kwestii własności nie są to naoczni świadkowie, nie są nawet tzw. świadkami ze słyszenia, tzn. nie relacjonują wiedzy osób trzecich pozyskanej w bezpośredniej rozmowie z właścicielem lub opartej na wglądzie do dokumentów. Trudno też oczekiwać, by takie dokumenty im pokazywano, poniE.ż byli to zazwyczaj pracownicy lub osoby z rodziny pracowników majątku lub wręcz sąsiedzi, zatem osoby, których stan majątkowy wykluczał kontakty towarzyskie z właścicielem majątku na równej płaszczyźnie. Dowody w postaci akt technicznego przeglądu pomieszczeń przekazywanych do kołchozu im. [...] z dnia 27 lipca 1949 r., akt z dnia 25 marca 1949 r.-poświadczenie świadków-członków kołchozu, dotyczące przekazania kołchozowi im. [...] posesji z budową, uchwały nr [...] Komitetu Wykonawczego [...] Obwodowej Rady Delegatów Ludu Pracującego z dnia [...] kwietnia 1949 r. nie mogą zdaniem organu stanowić dowodu na pozostawienie przedmiotowej nieruchomości, poniE.ż nie wynika z nich w ogóle, że odnoszą się do tego majątku. W żaden sposób nie można w ocenie organu na ich podstawie ustalić, kto był przed 1939 r. właścicielem wymienionych w nich zabudowań, np. którakolwiek z osób wskazana przez świadków jako właściciel/współwłaściciele, a tym bardziej Z. J., jak to ujęły w treści wniosku E. B. i S. L.. W ocenie organu nie budzi wątpliwości fakt, że w miejscowości [...] znajdował się duży budynek mieszkalny o charakterze pałacowym i zabudowania towarzyszące o charakterze gospodarczym i że w pałacu tym zamieszkiwały osoby należące m. in. do rodziny J. i G. Wszelkie inne stwierdzenia dotyczące np. stanu właścicielskiego tej nieruchomości muszą już być poprzedzone określeniem "prawdopodobnie" i mają charakter przypuszczeń, natomiast określenie ilości, rodzaju i powierzchni tych zabudowań jest wprost niemożliwe.
Odnośnie oświadczenia E. B. Wojewoda powołał się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 czerwca 2010 r. (sygn. akt I SA/Wa 526/10), w którym wskazano "Dowód z przesłuchania Strony, o którym mowa w art. 86 k.p.a. ma charakter posiłkowy i znajduje zastosowanie wówczas, gdy po zgromadzeniu dokumentacji przez organ pozostały niewyjaśnione okoliczności istotne dla sprawy. Tego rodzaju dowód w sytuacji, gdy niemożliwe jest złożenie stosownych dokumentów - nie może mieć przesądzającego znaczenia dla sprawy. Oświadczenie strony nie może zastępować dowodów z dokumentów, poniE.ż ten środek dowodowy nie jest w pełni obiektywny (oświadczenie składa strona zainteresowana uzyskaniem korzystnego rozstrzygnięcia)". W związku z powyższym organ I instancji stwierdził, że w kompetencji organu prowadzącego postępowanie jest ocena, czy osoba może w danej sytuacji pełnić rolę świadka i czy jej zeznania są dla organu wiarygodne, poniE.ż, zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a., organ ma obowiązek ocenić pod kątem zgodności z przepisami prawa cały materiał dowodowy zebrany w sprawie, zaś art. 80 k.p.a. statuuje zasadę swobodnej oceny dowodów przez organ prowadzący postępowanie. Relacje świadków odnoszące się do sytuacji majątkowej osób obcych, sąsiadów, nie muszą być zdaniem organu uznane za wiarygodne źródło ich osobistej wiedzy o stanie posiadania i majątku, w sytuacji gdy są jedynym dowodem na tę okoliczność, a ponadto zawierają stwierdzenia niepewne (zob. wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1228/12). Wojewoda zaznaczył, iż prowadzone były poszukiwania dokumentów urzędowych w zagranicznych archiwach, jednakże żaden z pozyskanych dokumentów nie potwierdza informacji zawartych we wniosku stron, tzn. istnienia pałacu i zabudowań gospodarczych należących do poprzedników prawnych wnioskodawczyń. Pozyskane z archiwów dokumenty potwierdzają jedynie, że Z. J. posiadała [...] ha ziemi i nie da się na ich podstawie wywieść, że posiadała dodatkowo grunt zabudowany pałacem i budynkami gospodarczymi. Z zaświadczenia Archiwalnego Państwowego Archiwum [...] z dnia 5 listopada 2007 r. można wnosić zdaniem organu, iż dotyczy on majątku jako takiego (całego), nie zaś jego wybranej części, w tym wypadku gruntów. Zatem Z. J. posiadała jedynie grunty. Nie można tu w ocenie organu zastosować zasady super - ficies solo cedit, poniE.ż z dowodów nie wynika, by na gruntach tej właścicielki znajdowały się jakiekolwiek budynki, tym bardziej te, za które rekompensatę pragną otrzymać wnioskodawczynie. W tej sytuacji Wojewoda stwierdził, że w niniejszej sprawie nie został spełniony wymóg, o którym mowa w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to znaczy nie udowodniono, że poprzednicy prawni wnioskodawczyń ( nie udowodniono kto dokładnie) pozostawili nieruchomość zabudowaną, położoną w miejscowości [...], powiat [...], w byłym województwie [...], to jest poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła S. L..
Minister Skarbu Państwa rozpatrując sprawę niniejszą stwierdził, że wnioski złożone przez J. N. i R. L. dotyczyły rekompensaty za majątek położony w [...], zatem obejmowały swoim zakresem nie tylko grunty rolne, ale również znajdujące się na tych gruntach zabudowania. Ponadto z oświadczeń notarialnych J. N. z dnia [...].06.2015 r. oraz R. L. z dnia [...].06.2015 r. wynika, że ww. zrzekli się na rzecz S. L. rekompensaty za zabudowania pozostawione w [...]. W ocenie organu odwoławczego oświadczenia te są skuteczne.
Minister wskazał, że organ i instancji uznał oświadczenia Pani M. R. z dnia 18.05.2007 r. o dotychczasowym stanie realizacji prawa do rekompensaty i o miejscach zamieszkania na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, za wniosek strony o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. G. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w [...], powiat [...], województwo [...]. Z wniosku tego zdaniem organu odwoławczego nie wynika, żeby M. R. występowała o rekompensatę dotyczącą zabudowań znajdujących się na terenie majątku położonego w [...]. S. L. dopiero w piśmie (wniosku) z dnia 21.05.2012 r. wskazała, że na terenie pozostawionej nieruchomości znajdowały się zabudowania i żąda wydania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia tychże zabudowań przez Panią Z. J. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonych w [...], powiat [...], województwo [...]. Minister wskazał również, iż z pisma S. L. z dnia 5.11.2010 r., będącej wówczas jeszcze pełnomocnikiem M. R. wynika wprost, że wnosi ona o rekompensatę z tytułu pozostawienia gruntów rolnych o powierzchni [...] ha położonych w [...].
Minister wskazał, że w aktach sprawy znajduje się wniosek E. B. z dnia 28.11.2008 r. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty. Z ww. wniosku wynika, że E. B. wnosi o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości, składającej się z [...] ha gruntów rolnych oraz z zabudowań o powierzchni [...] ha. Organ II instancji stwierdził, że E. B., J. N. i R. L. złożyli w terminie ustawowym wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości zabudowanych znajdujących się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonych w [...]. Natomiast wniosek M. R. złożony w dniu 18.05.2007 r. zawierał jedynie żądanie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości rolnych o powierzchni [...] ha położonych w [...]. We wniosku tym brak jest żądania o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości zabudowanych znajdujących się w [...]. Minister wskazał, iż M. R. mogła uzupełnić ww. wniosek do dnia 31.12.2008 r., jednak złożyła ona dodatkowy wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomości budynkowe, w dniu 21.05.2012 r., zatem po upływie terminu wyznaczonego w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Według Ministra strona postępowania sama stwierdziła, że dodatkowy wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości budynkowych poza obecnymi granicami RP, położonych w [...] jest rozszerzeniem wniosku złożonego przez M. R. w dniu 19.05.2007 r. Odnośnie wniosku złożonego przez E. B., Minister wskazał, iż z akt sprawy, w tym zeznań świadków: B. O. z dnia 1.02.2013 r., Z. R. z dnia 30.01.2013 r. oraz z dnia 6.03.2014 r., a także oświadczeń świadków złożonych z podpisem poświadczonym przez Konsula Generalnego RP w [...] z dnia 18.12.2014 r. J. G., Z. S. i J. P. jednoznacznie wynika, że właścicielem zabudowań w majątku [...] i osobą, która tam wraz z rodziną mieszkała był "[...]". Jednakże chociaż ww. dowody spełniają wymogi określone w art. 6 ust. 5 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to jednak świadkowie, jak słusznie wskazał organ I instancji w chwili wybuchu II wojny światowej byli osobami w wieku szkolnym tj. J. P. 13 lat, J. G. 10 lat, B. O. 9 lat i Z. S. 6 lat. Zatem osoby te były zbyt młode by samodzielnie ocenić kto był w istocie właścicielem zabudowań oraz jaki był rodzaj i powierzchnia pozostawionych zabudowań. Minister przy tym wskazał, iż opisy przedstawione w ww. zeznaniach i oświadczeniach świadków różnią się co do wielkości i ilości budynków mieszkalnych i gospodarczych znajdujących się na nieruchomości położonej w [...]. Dodatkowym argumentem na niekorzyść ww. zeznań i oświadczeń jest zdaniem organu II instancji fakt, iż osoby będące dziećmi nie są w stanie określić dokładnych rozmiarów budynków w metrach, a także inaczej postrzegają wielkość budynków niż osoby dorosłe. Zatem, zdaniem organu odwoławczego powyższe zeznania i oświadczenia są niespójne, a także mało wiarygodne i jako takie nie mogą być podstawą do ustalenia rodzaju i powierzchni zabudowań znajdujących się na pozostawionej nieruchomości. Minister wskazał, iż w aktach sprawy znajdują się również dowody z dokumentów. Z tłumaczeń przysięgłych zaświadczeń archiwalnych z dnia 5.11.2007 r. Nr [...] oraz z dnia 3.12.2013 r. Nr [...] Państwowego Archiwum Obwodu [...] wynika jedynie jaką powierzchnię miały grunty należące do Pani Z. G., będącej właścicielką majątku [...]. W aktach sprawy znajdują się również uwierzytelnione kopie lub odpisy arkuszy posiadłości gruntowej [...] z dnia 21.06.1939 r., w których nie ma opisu znajdujących się na ww. nieruchomości zabudowań, a są jedynie dane dotyczące "gruntów budowlanych", które zdaniem organu należy traktować jako działki budowlane - obszary gruntów przeznaczone pod budowę. Zatem w ocenie organu odwoławczego, podobnie jak w ocenie organu I instancji niemożliwe jest ustalenie powierzchni i rodzaju zabudowań znajdujących się na terenie majątku [...]. Minister również wskazał, iż w aktach sprawy znajdują się nieprzysięgłe tłumaczenia dokumentu pt. "Centralne Archiwum Państwowe we [...] ", które z uwagi na brak oryginału tłumaczonego dokumentu, jak też nie autoryzowane tłumaczenie przysięgłe nie mogą być dowodem w sprawie. Natomiast ze znajdującego się w aktach sprawy tłumaczenia przysięgłego uchwały Nr [...] Komitetu Wykonawczego [...] Obwodowej Rady Delegatów Ludu Pracującego z dnia [...].04.1949 r. wynika, że na terenie "[...]" we wsi [...], znajdowały się dwa folwarki z rozmieszczonymi na nich budynkami. Jednakże ww. uchwała opisuje folwarki na dzień 4.04.1949 r., a zatem aż 4 lata po zakończeniu wojny rozpoczętej w dniu 1.09.1939 r. Wobec powyższego na podstawie ww. dokumentu zdaniem organu również nie można określić jakie zabudowania (rodzaj i powierzchnia) znajdowały się w majątku należącym do Pani Z. G. w momencie opuszczenia przez jej następców prawnych nieruchomości położonej w [...].
Biorąc powyższe pod uwagę, po dokonaniu analizy materiału dowodowego, w ocenie Ministra Skarbu Państwa, organ I instancji w zgodzie ze stanem faktycznym oraz prawnym, odmówił S. L. i R. B. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości zabudowanej przez Panią Z. J. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości [...], powiat [...], województwo [...].
Skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła S. L. podnosząc, że od początku zgłoszenia roszczeń o przyznanie prawa do rekompensaty M. R. żądała rekompensaty za całość mienia pozostawionego, w tym również za zabudowania. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
W piśmie z dnia 5 października 2016 r. S. L. podtrzymała swoje stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów skargę należy uznać za zasadną.
Materialnoprawną podstawę wydanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.).
Zgodnie z art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Wniosek ten składa współwłaściciel mienia pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego lub jego spadkobierca lub wskazana osoba uprawniona do rekompensaty.
Jednocześnie zauważyć należy, że choć omawiana ustawa zawiera szereg szczególnych przepisów o charakterze procesowym, to jednak nie wyłącza stosowania w postępowaniu, prowadzonym na jej podstawie, przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. Wręcz przeciwnie, w art. 20 ustawa rozszerza nawet możliwość stosowania przepisów k.p.a., dotyczących decyzji administracyjnych, (obecnie kończących tego rodzaju postępowanie) do zaświadczeń, poprzednio wydawanych w sprawach zabużańskich. W związku z tym - zdaniem składu orzekającego - biorąc pod uwagę całość regulacji, zawartej w omawianej ustawie, brak jest jednoznaczności, co do konieczności wystąpienia przez każdą osobę uprawnioną z wnioskiem w terminie do dnia 31 grudnia 2008 r.
Równocześnie zważyć należy, iż w analizowanym przypadku zachodzi ewidentna jedność stosunku materialnoprawnego a okoliczność ta przesądza o tym, że toczy się jedno postępowanie administracyjne o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia określonego mienia nieruchomego poza obecnymi granicami państwa polskiego i przez określonego jego właściciela. W postępowaniu tym konieczne jest dokonanie szeregu ustaleń faktycznych, takich jak np. skład majątku pozostawionego, jego wartość, okoliczności w jakich doszło do pozostawienia mienia, miejsce zamieszkania (i to w określonym czasie) byłego właściciela majątku, ewentualna data jego zgonu i ustalenie spadkobierców. Nie sposób zatem twierdzić, że czynienie tego rodzaju ustaleń nie dotyczy tej samej sprawy pod względem materialnoprawnym, chociaż wnioskodawcami są osoby różne.
Podnieść przy tym wypada, że choć początkowo orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego nie było w tym przedmiocie jednolite, jednak obecnie przE.ża zdecydowanie pogląd, iż w sprawach zabużańskich zachodzi jedność materialnoprawna wniosku (vide: wyroki z dnia 26 kwietnia 2012 r., sygn. akt I OSK 642/11, z dnia 20 września 2012 r., sygn. akt I OSK 1209/11 i I OSK 1494/11, z dnia 23 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 593/12, z dnia 29 października 2013 r., sygn. akt I OSK 977/12, z dnia 7 lutego 2014 r. sygn. akt I OSK 2019/12, I OSK 1770/12 i I OSK 1730/12 oraz z dnia 16 lipca 2014 r. sygn. akt I OSK 2993/12).
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, należy w pierwszej kolejności stwierdzić, że organy orzekające błędnie ustaliły, że chodzi o mienie pozostawione przez Z. J. (w aktach sprawy pojawia się również Z. G., ale jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego chodzi o tę samą osobę, co nie jest kwestionowane), poniE.ż jak wynika z postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] maja 2010 r. sygn. akt [...] Z. J. zmarła w dniu [...] sierpnia 1944 r. w [...], powiat [...], a spadek po niej nabyły dzieci: E. B., J. G., I. Z., S. Z., Z. R. i M. G., po 1/6 części każde z nich. Z powyższego postanowienia jasno wynika, że osobami, które pozostawiły nieruchomość poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej są spadkobiercy Z. J. jako współwłaściciele mienia pozostawionego, którymi się stali w dacie otwarcia spadku tj. w dniu śmierci Z. J. Wnioski o potwierdzenie prawa do rekompensaty zostały złożone w niniejszej sprawie przez E. B.- współwłaścicielkę mienia w 1/6 części oraz spadkobierców M. G.-współwłaścicielki również w 1/6 części: M. R. (poprzedniczkę prawną skarżącej) oraz J. N. i R. N.-spadkobiercę I. G. (spadkobierczyni M. G.). Poza sporem pozostaje, że wnioski o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione zostały złożone przez ww. osoby z zachowaniem terminu ustawowego. W ocenie organu odwoławczego jedynie M. R. nie złożyła wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty za zabudowania w terminie ustawowym i dlatego zasadnie organ I instancji odmówił jej prawa do rekompensaty za zabudowania. W świetle wyżej przedstawionych rozważań stanowisko organu należy uznać za błędne. Wystarczającym bowiem jak wykazano na wstępie było złożenie wniosku przez pozostałe osoby z zachowaniem terminu ustawowego. Ponadto wbrew stanowisku organu II instancji brak jest podstaw do stwierdzenia, że wniosek M. R. w odniesieniu do zabudowań został złożony z uchybieniem terminu ustawowego, bowiem organy obu instancji za wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty uznały wniosek z dnia 18 maja 2007 r., a więc złożony z zachowaniem terminu, który upływał w dniu 31 grudnia 2008 r. Organ II instancji bezzasadnie zdaniem Sądu uznał, że wniosek ten dotyczy wyłącznie gruntów rolnych, bowiem nie wynika to z jego treści. W sytuacji pojawienia się wątpliwości w tym zakresie obowiązkiem organu było wezwanie M. R. do sprecyzowania wniosku i jego uzupełnienia, czego organ I instancji nie uczynił, w związku z czym powyższa okoliczność nie może być rozstrzygana na niekorzyść strony. Jak wynika bowiem z treści art. 7 k.p.a. rozstrzygając sprawę organy administracji publicznej muszą mieć na względzie nie tylko interes społeczny, ale także słuszny interes strony. Reasumując należy stwierdzić, że skoro osoby współuprawnione, do ubiegania się o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, wystąpiły - w terminie ustawowym (do dnia 31 grudnia 2008 r.) - ze stosownymi wnioskami, to wnioski te wszczęły postępowanie o potwierdzenie powyższego prawa należnego w związku pozostawieniem poza granicami państwa polskiego określonego majątku.
Przechodząc do oceny prawidłowości rozstrzygnięć organów orzekających, które stwierdziły, że nie udowodniono kto dokładnie pozostawił nieruchomość zabudowaną w [...], że Z. J. posiadała jedynie grunty, a z dowodów nie wynika by na gruntach tej właścicielki znajdowały się jakiekolwiek budynki (organ I instancji) oraz, że nie jest możliwe ustalenie powierzchni i rodzaju zabudowań znajdujących się na terenie majątku [...] w momencie opuszczenia go przez następów prawnych Z. J. (organ II instancji) należy uznać, że ustalenia organów w tej kwestii są co najmniej przedwczesne.
Z przepisu art. 6 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wynika, że spadkobierca osoby, która pozostawiła mienie poza obecnymi granicami RP obowiązany jest do udokumentowania tego faktu w oparciu o wymienione w tym przepisie dowody. Dowodami świadczącymi o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości mogą być w szczególności: urzędowy opis mienia, orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białorusi, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw, wydane przez władze polskie dokumenty, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego (art. 6 ust. 1 pkt 1, ust. 4 pkt 1-3 tej ustawy).
Nie budzi też wątpliwości, że w przypadku braku dokumentów, o których mowa wyżej, dowodami mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: 1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej; 2) nie są osobami bliskimi – w rozumieniu przepisów ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 i Nr 281, poz. 2782 oraz z 2005 r. Nr 130, poz. 1087) – właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty (art. 6 ust. 5 pkt 1 i 2 tej ustawy).
Istota niniejszej sprawy sprowadza się więc do wyjaśnienia, czy organy mając do dyspozycji materiał dokumentacyjny znajdujący się w aktach sprawy prawidłowo uznały, że skarżąca i uczestnicy tego postępowania nie udowodnili faktu pozostawienia poza obecnymi granicami RP zabudowań, ich rodzaju i powierzchni i w związku z tym potwierdziły w odrębnych decyzjach ich prawo do rekompensaty tylko za grunt rolny i grunt leśny, odmawiając potwierdzenia prawa do rekompensaty w niniejszym postępowaniu za zabudowania.
Przedstawiony w uzasadnieniach organów orzekających stan faktyczny wskazuje na to, że w postępowaniu administracyjnym nie zgromadzono materiału dowodowego w zakresie wystarczającym dla oceny zaistnienia przesłanek określonych w przepisach ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Wskazać należy, że zgodnie z art. 80 k.p.a. wniosek dotyczący okoliczności faktycznych powinien być oparty na rozpoznaniu wszystkich dowodów w sprawie i to nie tylko z osobna, ale w powiązaniu ze sobą. Z zasady tej wynika konieczność wyjaśnienia wszystkich rozbieżności. Zaś w myśl zasady wyrażonej w art. 86 k.p.a., jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały nie wyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Jednak podkreślić należy, że dowód taki ma charakter posiłkowy i znajduje zastosowanie wówczas, gdy po zgromadzeniu dokumentacji przez organ pozostały nie wyjaśnione okoliczności istotne dla sprawy, z czym mamy do czynienia w niniejszej sprawie.
Wskazać należy, że artykuł 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawie do rekompensaty (...) nakazuje dołączyć do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza granicami, ich rodzaju i powierzchni. Oznacza to, że powierzchnia pozostawionych nieruchomości jest rzeczą istotną w sprawie i powinna być wykazana. Dowody, o których mowa we wskazanym przepisie, wymienia art. 6 ust. 4, a są nimi: urzędowy opis mienia, orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białorusi, Litwy, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw, wydane przez władze polskie dokumenty, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego. W przypadku braku tych dokumentów ust. 5 przewiduje, że mogą to być oświadczenia dwóch świadków złożone w warunkach wymaganych tym przepisem.
Zestawienie przepisów art. 6 ust. 4 i 5 pozwala na wyciągniecie wniosku, że ustawa daje pierwszeństwo dokumentom urzędowym, a dopiero w razie ich braku oświadczeniom świadków, złożonym pod określonymi rygorami. Jednak należy mieć na uwadze, że art. 6 ust. 4 nie wymienia dowodów enumeratywnie, a tylko stwierdza, że mogą to być w szczególności dokumenty w nim wskazane, tak samo w przypadku oświadczeń świadków, o czym mowa w ust. 5, gdyż i ten przepis mówi o tym, że mogą to być tego rodzaju dowody. Z art. 6 ust. 4 i 5 nie można zatem wyprowadzić wniosku, że wykluczone jest w postępowaniu dotyczącym realizacji prawa do rekompensaty przeprowadzenie dowodów innych, aniżeli wymienione w tych przepisach, a przewidzianych w k.p.a. Dowody te mają tylko pierwszeństwo przed innymi, ich złożenie przez wnioskodawcę może okazać się wystarczające do wykazania przesłanek, od których zależy prawo do rekompensaty, a tym samym zamykające postępowanie w tym zakresie.
Przypomnieć w tym miejscu należy, że wyjaśnieniu stanu faktycznego ma służyć, jak wynika z art. 75 § 1 k.p.a., wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Jeśli zaś chodzi o postępowanie w sprawie realizacji prawa do rekompensaty mogą to być dowody wskazane w art. 6 ust. 4 i 5 tej ustawy, ale także inne dowody, opinie biegłych, oględziny, przesłuchanie strony. Dopiero po wyczerpaniu tych wszystkich dowodów można mówić o zebraniu materiału dowodowego i ocenić czy dana okoliczność została udowodniona.
Podkreślić przy tym należy, że organ może odmówić wiary określonym dowodom, dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej oceny, a rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z prawidłami logiki.
W niniejszej sprawie można uznać, że organ nie wyczerpał wszystkich dopuszczonych prawem środków dowodowych, a zgromadzone w sprawie dowody ocenił z osobna, bez powiązania z innymi dowodami.
W realiach tej konkretnej sprawy poza sporem pozostaje, że Z. J. była właścicielką majątku położonego w [...] o powierzchni ponad [...] ha, który nabyła w drodze dziedziczenia testamentowego po swojej matce Z. z M. Powyższe potwierdza uchwała Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] października 1938 r. (k. 165-167 i 580-582 akt administracyjnych). Kwestią sporną pozostaje czy w skład tego majątku wchodziły zabudowania i czy stanowiły one własność Z. J. Z odpisu arkusza posiadłości gruntowej z końca 1938 r. (k. 535-552 akt administracyjnych) i z dnia 21 czerwca 1939 r. (k.227-236 akt administracyjnych) wydanych na nazwisko Z. z M. wynika, że w skład majątku [...] o ogólnej powierzchni [...] ha [...] arów wchodziły następujące rodzaje gruntów: [...] ha ziemi ornej, [...] ha łąk, [...] ha ogrodów, [...] ha pastwisk, [...] ha lasów, [...] ha gruntów podbudowlanych, [...] ha powierzchni nieurodzajnych oraz [...] ha gruntów wolnych od podatku. Z zaświadczenia Archiwalnego Państwowego Archiwum [...] Obwodu z dnia 5 listopada 2007 r. (k. 3 akt administracyjnych) wynika, że do Z. G. według stanu na 1 lutego 1939 r. należał majątek we wsi [...] o pow. [...] ha ziemi, a z zaświadczenia tego samego Archiwum z dnia 3 grudnia 2013 r. (k. 434-435 akt administracyjnych) wynika, że do Z. G. według stanu na 1939 r. należało [...] ha ziemi, w tym [...] ha pola, łąk, pastwisk, [...] ha pod lasami. Z zaświadczeń tych jasno wynika, że majątek należący do Z. J. miał powierzchnię około [...] ha i składał się z różnego rodzaju gruntów. Z zaświadczenia z dnia 3 grudnia 2013 r. wskazującego ogólny areał ziemi z wyszczególnieniem pola, łąk i pastwisk oraz lasów wynika, po wykonaniu prostego rachunku matematycznego, że nie uwzględniono w nim wbrew twierdzeniom organów pozostałych gruntów wymienionych w odpisach arkusza posiadłości gruntowej. Organy orzekające każdy z tych dowodów oceniły osobno, nie konfrontując ich ze sobą, nie podjęły nawet próby wyjaśnienia tych rozbieżności. Przy czym nie zasługuje na aprobatę twierdzenie organu II instancji, że zawarte w arkuszu posiadłości gruntowej sformułowanie grunty podbudowlane o pow. [...] ha oznacza obszary gruntów przeznaczone pod budowę, poniE.ż organ swojego stanowiska w żaden sposób nie uzasadnił. Ponadto w dokumentach Centralnego Archiwum Państwowego we [...] (k.410 akt administracyjnych) określa się [...] ha [...] a [...] m2 jako grunty pod budową, o gruntach pod budową mówi także dokument znajdujący się na karcie 422 v akt administracyjnych). Wprawdzie brak jest w aktach oryginałów tych dokumentów, w związku z czym nie mogłyby one stanowić wiarygodnego dowodu w sprawie, jednakże zważywszy na istnienie w aktach sprawy innych dowodów potwierdzających, że w skład majątku Z. J. wchodziły grunty zabudowane, należy dokument ten uznać za dowód w sprawie i ocenić go w powiązaniu z innymi dowodami, czego organy orzekające nie uczyniły. Z opracowania historycznego (k. 556-558 akt administracyjnych) wynika, że [...] pod koniec XIX wieku została podzielona na kilka folwarków, a ośrodek z dworem dostał się wówczas R. i Z. J. (rodzicom Z. J. i byli oni jego właścicielami w okresie międzywojennym. W opracowaniu tym zawarto dokładny opis dworu na 1939 r. z zaznaczeniem, że pozbawiony on był symetrii. Niesymetryczny dom mieszkalny wymienia także akt technicznego przeglądu pomieszczeń przekazanych kołchozowi im. [...] wsi [...] (k. 416 i 599 akt administracyjnych). Zawarto w nim dokładny opis budynków przekazywanych kołchozowi. Również z tego dokumentu stanowiącego oczywiście pośredni dowód w sprawie można by ustalić czy chodzi o przedmiotowy dwór, zważywszy na okoliczność, że w opracowaniu historycznym znajduje się dokładny opis i zdjęcie dworu, a podobne zdjęcia przedstawiają strony postępowania. W uchwale nr [...] Komitetu Wykonawczego [...] Obwodowej Rady Delegatów Ludu Pracującego z dnia [...] kwietnia 1949 r. (k. 414 akt administracyjnych zawarto opis dwóch folwarków znajdujących się w [...] z rozmieszczonymi budynkami. Jeden znajdujący się na prawym brzegu rzeki [...] z trzema budynkami mieszkalnymi, oborą na 160 miejsc bydła i pomieszczeniem do przechowywania ziarna i drugi koło drogi [...] z jednym dużym budynkiem mieszkalnym i dwoma stajniami na 160 miejsc, dwie obory i jeszcze jeden budynek mieszkalny. Sąd nie podziela poglądu Ministra wyrażonego w uzasadnieniu zaiskrżonej decyzji, że dokument te nie może zostać uznany za dowód w sprawie z uwagi na jego sporządzenie w 1949 r. Oczywistym jest przecież, że w tak krótkim czasie od upływu wojny oraz biorąc pod uwagę sytuację zarówno polityczną jak i gospodarczą panującą wówczas na [...], mało prawdopodobne wydaje się by na opisanych folwarkach uległa zwiększeniu ilość zabudowań.
Odnosząc się do zeznań świadków, Sąd nie podziela stanowiska organów orzekających, że nie mogą one stanowić wiarygodnego dowodu na okoliczność ilości zabudowań i ich wielkości oraz usytuowania, w szczególności w kontekście pozostałych dowodów zgromadzonych w sprawie. Świadkowie: Z. R. (k.440-444 i k263-265 akt administracyjnych) w dacie opuszczenia byłych terenów państwa polskiego w 1944 r. miał 14 lat, B. O. (k.253-261) zaś w dacie opuszczenia [...] w 1945 r. miał 15 lat, więc zdaniem Sądu, mogli oni pamiętać wygląd domu i zabudowań gospodarczych oraz rozkład i wielkość pomieszczeń, czemu dali wyraz zeznając przed organem pierwszej instancji. Rozbieżności w ich zeznaniach dotyczące rodzaju czy wielkości zabudowań nie mogą dyskwalifikować ich zeznań, gdyż z racji upływu czasu wszystkiego dokładnie mogą nie pamiętać, trudno też od nich wymagać wiedzy na temat dokładnej powierzchni zabudowań, którą najczęściej posiadają właściciele. Należy zauważyć, że obaj świadkowie załączyli do swoich zeznań szkice obrazujące teren zabudowany, a B. O. potwierdził, że dom przedstawiony na fotografii( k. 256) stanowi dom należący do Z. J. Obowiązkiem organów było w takiej sytuacji w kontekście pozostałych dowodów ustalenie choćby w przybliżeniu tych danych. Skoro bowiem świadkowie są zgodni co do tego, że na terenie folwarku był budynek o charakterze pałacowym (dworskim) oraz zabudowania gospodarcze, a nie ulega wątpliwości, że Z. J. była właścicielką folwarku nabytego w drodze dziedziczenia o powierzchni [...] ha, to oczywistym jest, że tak duży folwark musiał mieć zabudowania gospodarcze i mieszkalne. Kwestią podlegającą ustaleniu pozostaje ich ilość i powierzchnie, co zdaniem Sądu jest możliwe do ustalenia po przeprowadzeniu wszechstronnego postępowania wyjaśniającego i dokonaniu kompleksowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Jeśli chodzi o drugą grupę świadków : J. G. (k. 575-577), Z. S. (k. 569-571) i J. P. (k. 564-565), to również w odniesieniu do zeznań tych świadków Sąd uznał za błędne stanowisko organów, że nie mogą one stanowić wiarygodnego dowodu w niniejszym postępowaniu. Należy mieć przede wszystkim na uwadze, że wszyscy ci świadkowie zamieszkiwali w dacie wybuchu II wojny światowej w [...] i zamieszkują tam nadal. W dacie więc zakończenia wojny świadkowie ci mieli odpowiednio: 16 lat, 12 lat i 19 lat, mogli więc posiadać wiedzę na temat majątków w [...], czemu dali wyraz w złożonych zeznaniach. Przede wszystkim świadkowie ci mówią o dwóch folwarkach w [...], o jednym należącym do S. C. i drugim należącym do G. Świadkowie opisują położenie obydwu tych folwarków, opisują ich zabudowę, wspominają, że budynki G. już nie istnieją, mówią o przejęciu folwarków przez kołchoz. Trudno oczekiwać by świadkowie ci posiadali szczegółową wiedzę na temat wielkości zabudowań czy stosunków właścicielskich w odniesieniu do tych folwarków. Jednakże w ocenie Sądu ich zeznania stanowią cenną wiedzę chociażby dotyczącą dokładnej lokalizacji folwarków, co pozwala na ustalenie w kontekście z innym dowodami zgromadzonymi w niniejszym postępowaniu jakie zabudowania były położone w folwarku stanowiącym własność Z. J. Wymienianie przez tych świadków właścicieli w osobach G., Z. J. czy J. nie może przesądzać o uznaniu, jak to uczyniły organy orzekające, że nie można ustalić właściciela nieruchomości budynkowych, zważywszy w szczególności na okoliczność, że J. G. i Z. J. byli małżeństwem i poza sporem pozostaje, że wraz z rodziną zamieszkiwali w pałacu. Przy przyjęciu, że w skład folwarku o pow. [...] ha wchodziły wskazywane przez świadków zabudowania, nie ulega wątpliwości, że ich właścicielką była Z. J.
W ocenie Sądu zebrane w sprawie niniejszej dowody stanowią dowody w rozumieniu art. 75 § 1 k.p.a. i powinny zostać uwzględniony przez organy orzekające, poniE.ż w żadnym stopniu nie występują w nich sprzeczności na tyle istotne, żeby uniemożliwiły poczynienie ustaleń zarówno dotyczących osoby właściciela zabudowań, jak i rodzaju czy ich powierzchni, przynajmniej w przybliżeniu. Przypomnieć należy, że art. 6 ust. 4 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty zawiera otwarty katalog środków dowodowych "są nimi w szczególności", a głównym celem tego przepisu jest ustalenie zgodnego z rzeczywistością stanu faktycznego.
Zgodnie z treścią powyższego przepisu jako dowód należy więc dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.
Zdaniem Sądu w realiach rozpoznawanej sprawy organ dążąc do realizacji zasady prawdy obiektywnej powinien uwzględnić również zeznania stron tego postępowania, a w szczególności oświadczenie E. B., która jest córką Z. J. i w 1939 r. miała 21 lat - w zakresie dotyczącym rodzaju i powierzchni nieruchomości budynkowych, mając na uwadze, że upływ czasu uniemożliwia dokładne ich określenie przez osoby obce.
Należy zauważyć, że ustawodawca jest racjonalny. Nie można przyjąć, że uchwalając ustawę dotyczącą sytuacji sprzed ponad 50 lat wymagał, aby oświadczenia świadków były ze sobą zgodne co do np. 1 m2 powierzchni pozostawionych nieruchomości lub nakazał żeby nie uwzględniać budynków przy ustalaniu prawa do rekompensaty, jeśli ich powierzchnia nie wynika wprost z dokumentu urzędowego, a tylko z zeznań stron postępowania. Takiego zapisu w ustawie nie ma. Zgodnie zaś z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona.
Naczelny Sąd Administracyjny w Lublinie w wyroku z 17 maja 1994 r. sygn. akt SA/Lu 1921/93, LEX nr 26517, stwierdził m.in., że obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą w kpa zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa). Zarówno w nauce jak i w praktyce orzeczniczej podkreśla się, iż swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. opierać się należy na całym materiale dowodowym zebranym przez organ. Ocena taka powinna być też oparta na wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego w kontekście znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 kpa szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny, a rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z prawidłami logiki.
Zeznania stron w powiązaniu z innymi dowodami omówionymi wyżej i zeznaniami świadków pozwoliłyby na odtworzenie stanu pozostawionego majątku w zakresie powierzchni zabudowań nie tylko na podstawie konkretnych wartości liczbowych, ale również poprzez podanie przez strony w toku przesłuchania m.in. liczby izb i wyposażenia budynku mieszkalnego, ilości osób zamieszkałych w gospodarstwie, liczby inwentarza żywego (bydło, trzoda chlewna, konie), jak również pojazdów gospodarskich przechowywanych w budynkach - na podstawie czego rzeczoznawca mógłby określić parametry przestrzenne tych budynków.
Zgodnie bowiem z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Organ administracji publicznej jest zobowiązany również w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) jak również ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.) i jako dowód dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (art. 75 § 1 k.p.a.).
W ocenie Sądu organy administracji w niniejszej sprawie powyższym wymaganiom nie sprostały.
Jeżeli bowiem złożone przez świadków oświadczenia w ocenie organów były niewystarczające, czy niewiarygodne, to braki te mogły być usunięte w toku postępowania administracyjnego w ramach wyznaczonej w tym celu rozprawy administracyjnej, w celu chociażby skonfrontowania zeznań. Przepisy ustawy nie wyłączają bowiem wydania decyzji w oparciu o oświadczenia świadków złożone na rozprawie, a wręcz w sposób wyraźny odwołują się do tej możliwości, skoro w art. 6 ust. 5 ustawy mowa jest między innymi o oświadczeniach złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed organem prowadzącym postępowanie. Niepodjęcie czynności w tym zakresie prowadziło do naruszenia obowiązków wynikających z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Uchybienie zaś przepisom postępowania w tym zakresie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dodać należy, iż w ocenie Sądu organy obu instancji dokonując oceny znajdujących się w aktach sprawy oświadczeń i zeznań świadków przekroczyły granice swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), gdyż wybiórcze ich potraktowanie poprzez odmówienie im wiarygodności tylko ze względu na wiek nosi znamiona dowolności. Stanowisko organu II instancji w tym zakresie nie zostało poparte żadnymi dowodami, a argumenty użyte przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie są przekonywujące. A przecież z art. 84 k.p.a. wynika, że gdy w sprawie wymagane są wiadomości specjalne, organ administracji publicznej może zwrócić się do biegłego lub biegłych o wydanie opinii w tym przypadku np. do biegłego z zakresu budownictwa, który posiadając specjalistyczną wiedzę mógłby ustalić na podstawie znajdujących się w aktach sprawy fotografii przynajmniej w przybliżeniu powierzchnię pałacu, a na podstawie innych danych pochodzących czy to z dokumentów, czy to z osobowych źródeł dowodowych, po ich zweryfikowaniu powierzchnię pozostałych budynków, a biegły geodeta mógłby wskazać na podstawie map topograficznych położenie gruntów, na których były usytuowane budynki, posiłkując się w tym zakresie dość dokładnymi opisami świadków. Niewykluczone, że pomocne w ustaleniach dotyczących składu przedmiotowego majątku może okazać się także wskazanie w uchwale Sądu Okręgowego w [...] stanu czynnego spadku po Z. z M.
Wobec powyższego Sąd uznał, że w niniejszej sprawie organy nie zebrały i nie rozpatrzyły wszechstronnie materiału dowodowego dopuszczając się dowolnej oceny zgromadzonych dowodów, czym naruszyły art. 7, 77 § 1, 75 i 80 k.p.a., a ponadto nie uzasadniły rozstrzygnięć zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.., co dotyczy w szczególności organu II instancji, który naruszył również jak wykazano na wstępie prawo materialne tj. art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Należy wyjaśnić, że Sąd uchylił zarówno zaskarżoną decyzję jak i decyzję ja poprzedzającą tylko w odniesieniu do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz S. L. z uwagi na to, że E. B. nie zaskarżyła decyzji organu I instancji, nie wniosła również skargi na decyzję Ministra Skarbu Państwa.
W ponownie prowadzonym postępowaniu Wojewoda jeszcze raz dokona oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego z uwzględnieniem powyższych rozważań, a następnie wyda rozstrzygnięcie, które należycie uzasadni.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.
Reasumując stwierdzić należy, iż organy obu instancji naruszyły przepisy zarówno prawa materialnego jak i procesowego, które to naruszenia miały wpływ na wynik sprawy.
Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji publicznej uwzględni powyższe stanowisko Sądu, przeprowadzi postępowanie wyjaśniające z uwzględnieniem wszystkich dostępnych środków dowodowych umożliwiających ustalenie stanu faktycznego, dokona analizy zgromadzonych dowodów, prawidłowo je oceni i wyczerpująco rozstrzygnięcie uzasadni, zgodnie z treścią art. 107 § 3 kpa.
Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.