I SA/Wa 1187/21

I SA/Wa 1187/21 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2022-06-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-06-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Iwona Ścieszka
Łukasz Trochym /przewodniczący sprawozdawca/
Małgorzata Boniecka-Płaczkowska
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 1918/22 - Wyrok NSA z 2023-09-06
I OZ 3/22 - Postanowienie NSA z 2022-01-28
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję w części
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym (spr.), sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska, asesor WSA Iwona Ścieszka, , po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skarg Miasta [...] i Skarbu Państwa – Starosty [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla pkt 3 zaskarżonej decyzji; 2. uchyla pkt 5 zaskarżonej decyzji w zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia o części działki nr [...] o pow. [...] ha; 3. oddala skargi w pozostałych częściach; 4. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Miasta [...] kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 5. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Skarbu Państwa – Starosty [...] kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej jako "Minister/organ") decyzją z [...] marca 2021 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania J. P. – uchylił rozstrzygnięcie zawarte w tiret pierwszym decyzji Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda/organ I instancji") z [...] lipca 2019 r., nr [...], i w tej części orzekł co do istoty sprawy.
Zaskarżona decyzja Ministra wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Pierwotnie J. P. wniosła (w piśmie z 30 sierpnia 2011 r.) o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość składająca się z aktualnych działek ewidencyjnych o numerach: [...], położona na terenie [...] (województwo [...]), znana pod nazwą pałac i park [...], nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm., dalej jako "dekret").
Następstwo prawne po dawnych współwłaścicielach ww. majątku ( T. D. oraz J. D.) J. P. wykazała przedstawiając przy pismach z 22 grudnia 2011 r. oraz 18 stycznia 2017 r. odpisy postanowień spadkowych.
Decyzją z [...] czerwca 2017 r., nr [...], Wojewoda stwierdził, że nieruchomość obejmująca działki ewidencyjne nr [...], wszystkie z obrębu [...], o łącznej powierzchni [...]ha, stanowiąca zespół pałacowo-parkowy w [...], znana pod nazwą pałac i park [...], podlegała działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. W części dotyczącej stwierdzenia, że nieruchomość obejmująca działki ewidencyjne nr [...], wszystkie z obrębu [...], o powierzchni [...]ha, stanowiąca zespół pałacowo-parkowy w [...], znana pod nazwą pałac i park [...], podlegała działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu – Wojewoda umorzył postępowanie.
Odwołanie od powyższej decyzji organu I instancji wniosła J. P..
Po jego rozpatrzeniu, decyzją z [...] września 2018 r., nr [...], Minister uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę Wojewodzie do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu swojej decyzji Minister wyjaśnił, że organ I instancji bezpodstawnie umorzył postępowanie w zakresie działek o nr: [...] (błędnie przywołanej przez wnioskodawczynię jako działka nr [...], pochodzących z dawnego majątku [...], ponieważ w tym zakresie J. P. nie wycofała swojego żądania.
Następnie, pismem z 29 maja 2019 r., J. P. sprecyzowała żądanie wniosku w ten sposób, że podtrzymała swój wniosek co do działek nr: [...], rozszerzając go wobec działek o nr: [...] oraz [...].
Decyzją z [...] lipca 2019 r., nr [...], Wojewoda:
- stwierdził, że nieruchomość obejmująca działki ewidencyjne nr [...], wszystkie z obrębu [...], o łącznej powierzchni [...] ha, stanowiąca zespół pałacowo-parkowy w [...], znana pod nazwą pałac i park [...], podlegała działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;
- umorzył postępowanie administracyjne w części dotyczącej stwierdzenia, że nieruchomość obejmująca działki ewidencyjne nr [...], wszystkie z obrębu [...], o powierzchni [...]ha, stanowiąca zespół pałacowo-parkowy w [...], znana pod nazwą pałac i park [...], podlegała działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
W uzasadnieniu swojej decyzji Wojewoda wskazał, że kompleks pałacowo-parkowy w [...] był funkcjonalnie związany z częścią rolną majątku rodziny D. Ponadto, na skutek zniszczeń wojennych (ubytek 50 % drzewostanu) oraz powojennej dewastacji park utracił swój pierwotny charakter. Dodatkowo na terenie kompleksu pałacowo-parkowego, zdaniem Wojewody, znajdował się sad z ogrodem warzywnym, który bezsprzecznie służył produkcji rolnej z uwagi na swoją powierzchnię oraz ilość uzyskiwanych z niego płodów rolnych. Wojewoda zauważył także, że teren kompleksu pałacowo-parkowe w [...] jest dość zwarty, a przebieg jego granic przedstawiony na mapie autorstwa biegłego S. K., szkicu autorstwa inż. R. K. oraz załączniku graficznym do decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z [...] grudnia 2003 r., pokrywa się. Wobec powyższych, Wojewoda nie podzielił stanowiska wnioskodawczyni, iż nieruchomość stanowiąca obecne działki ewidencyjnej wymienione w tiret pierwszym decyzji Wojewody, stanowiąca zespół parkowo-pałacowy w [...], nie miała charakteru rolnego, ani nie pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą resztą majątku rodziny D. i z tych przyczyn nie powinna być objęta działaniem dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Odwołanie od powyższej decyzji Wojewody wniosła J. P., wskazując, że zaskarża jedynie rozstrzygnięcie zawarte w tiret pierwszym decyzji Wojewody z [...] lipca 2019 r., dotyczące działek nr: [...]. Odwołująca się J. P. nie zaskarżyła natomiast rozstrzygnięcia Wojewody zawartego w tiret drugim powyższej decyzji obejmującym umorzenie postępowania w części dotyczącej działek nr: [...].
Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, Minister decyzją z [...] marca 2021 r., nr [...], uchylił tiret pierwsze decyzji Wojewody z [...] lipca 2019 r. i orzekł:
1. że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca zespół pałacowo-parkowy, obejmująca aktualnie: działkę nr [...] o pow. [...]ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...]o pow. [...] ha, działkę nr [...]o pow. [...] ha, część działki nr [...] o pow. [...] ha, część działki nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...]ha, działkę nr [...] o pow. [...]ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, część działki nr [...] o pow. [...] ha, zaznaczona na mapie załączonej do decyzji kolorem czerwonym, której łączna powierzchnia to [...]ha - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;
2. że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca sad z ogrodem warzywnym, obejmująca aktualnie działkę nr [...] o pow. [...]ha oraz część działki nr [...] o pow. [...] ha, zaznaczona na mapie załączonej do decyzji kolorem zielonym, której łączna powierzchnia to [...] ha - podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;
3. że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca grunt pod wodami płynącymi rzeką [...], obejmująca aktualnie działkę nr [...] o pow. [...]ha - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;
4. że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca grunty o charakterze gospodarczym, obejmująca aktualnie działkę nr [...] o pow. [...] ha oraz część działki nr [...] o pow. [...] ha - podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;
5. że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca grunty niezwiązane z działalnością rolniczą, obejmująca aktualnie działkę nr [...] o pow. [...] ha oraz część działki nr [...] o pow. [...] ha - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;
6. o umorzeniu postępowania przed organem pierwszej instancji w części dotyczącej działki nr [...]o pow. [...] ha oraz działki nr [...] o pow. [...] ha.
W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Minister wyjaśnił, że aby ocenić, czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu należy zbadać, czy była to nieruchomość ziemska, jaki miała obszar ogólny oraz jaki był obszar jej użytków rolnych, ewentualnie - w przypadku nieruchomości zabudowanej budynkami nierolniczymi (np. dworem/pałacem), należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa. Mając na uwadze powyższe, organ wskazał, co należy rozumieć pod pojęciem "związku funkcjonalnego" w przypadku zespołu dworsko-parkowego z gospodarstwem rolnym oraz wyjaśnił, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu dworsko-parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu dworsko-parkowego.
Organ wskazał następnie, że nieruchomość ziemska, dla której prowadzono księgę hipoteczną "[...]", zawierała powierzchni [...] ha [...] m2, co wynika z ostatniego przed wojną wpisu z 26 maja 1939 r. W chwili wejścia w życie dekretu, tj. w dniu 13 września 1944 r., wpisanymi właścicielami ww. nieruchomości byli T. D. i J. D. w częściach równych niepodzielnie "z mocy aktu działowego zeznanego przed A. M. Notarjuszem w [...] w dniu [...] maja 1928 roku za N [...]", na co wskazują znajdujące się w aktach sprawy odpisy z Działu II księgi hipotecznej. Skarb Państwa wpisał się jako właściciel majątku "stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia [...].1944r", na mocy zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] września 1946 r. Rp. [...] oraz na wniosek z [...] października 1946 r. za Nr [...].
Organ uznał również, że jedynym następcą prawnym byłych właścicieli omawianego majątku jest J. P., wnioskodawczyni w tej sprawie. Natomiast zakresem niniejszego postępowania objęta jest część majątku T. D. i J. D. , znana pod nazwą pałac i park [...], wedle wskazania J. P., obejmująca działki oznaczone aktualnie następującymi nr ewidencyjnymi: [...] - wszystkie z obrębu [...].
Minister wyjaśnił, że historia pałacu w [...] sięga II poł. XVII wieku, kiedy to za sprawą S. W. przebudowano miejscowy dwór na alkierzowy pałac. W 1870 r. pałac wraz z dobrami ziemskimi o powierzchni [...] ha przeszedł na własność rodziny D., którzy byli ich właścicielami do 1944 r. do momentu przejęcia majątku przez Państwo w ramach reformy rolnej.
Organ ustalił, że W "Opracowaniu technicznym zespołu pałacowo-parkowego
....", sporządzonym przez geodetę uprawnionego inż. S. K. w dniu 19 września 2011 r., znajduje się załącznik oznaczony nr 10b, który wskazuje, że "park założono zapewne w pocz. w. XVII współcześnie z budową pałacu jako ogród włoski. Przekształcono go w I poł. w. XIX dla [...], w stylu romantycznym (włączenie w kompozycję systemu wodnego, utworzenie osi widokowych). Ponownie został przekształcony po 1874 dla D. (ujęcie przepływu rzeki [...] w dwa równoległe kanały, spiętrzenie stawów, budowa kaskad). Otoczony jest on z trzech stron ciągiem stawów połączonych jazami. Od zach. na dziedziniec wiedzie most. Przed pałacem od pd-wsch. kanał rozszerza się w prostokątny staw". W ocenie organu, zbieżne dane historyczne ujęto w znajdującej się w aktach sprawy "Karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa: pałac", sporządzonej przez Ośrodek Dokumentacji Zabytków w [...] w 1995 r.
Po przejściu majątku ziemskiego pn. [...] na własność Skarbu Państwa w związku z przeprowadzoną reformą rolną, ośrodek majątku został przydzielony Miejskiej Radzie Narodowej w [...] do dyspozycji. Zgodnie z pismem z 5 lutego 1945 r. (L.dz. 486) Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...], obszar ośrodka wynosił około [...] ha. Rada Miejska przyjęła następnie ośrodek na własność na mocy uchwały Nr 18 z 5 marca 1945 r. Jak wskazano w piśmie Prezydium MRN w [...] z 13 czerwca 1945 r. "ośrodek składa się z pałacu wraz z parkiem i ogrodem warzywno-owocowym, budynków mieszkalnych i gospodarczych oraz terenu gruntowego". Zgodnie ze sporządzonym przez mierniczego przysięgłego inż. R. K. wykazem na nierozparcelowaną części majątku o obszarze ogólnym [...] ha składały się następujące użytki: rola [...] ha, pastwisko [...]ha, wody [...] ha, park [...] ha, ogród owocowy [...] ha, drogi [...] ha. Minister zwrócił uwagę także na szkice polowe inż. K. o nr [...], które datowane są na maj 1946 r., oraz na "Szkic sytuacyjny nierozparcelowanej części nier. ziemskiej [...]", który został sporządzony przez inż. K., na podstawie jego pomiarów, w dniu 5 lutego 1947 r.
Organ podniósł także, że w dniu 22 czerwca 1948 r. sporządzono protokół, z którego wynika, że przekazana nieruchomość ziemska "[...]" o ogólnym obszarze [...]ha zawierała: ziemi ornej [...]ha, łąk [...]ha, pastwisk [...] ha, sadu owocowego i ogrodu warzywnego [...]ha, pod zabudowaniami [...]ha, parku [...]ha, wód [...]ha, dróg, rowów i innych nieużytków [...]ha. Sad owocowy i ogród warzywny - 322 szt. drzew owocowych, w tym jabłoni powyżej 20 lat 260 szt., czereśni 5-letnich 62 szt. Park o obszarze [...] ha składał się z drzew liściastych i iglastych w wieku do 100 lat. Budynki - dom mieszkalny b. pałac o wym. 42x13 m, murowany, kryty blachą, stan używalny (szkoła podstawowa), dom mieszkalny 4-izbowy o wym. 16,8x10x9 m, murowany, kryty papą, używalny (zarządzający majątkiem), dom mieszkalny 4-izbowy o wym. 11,2x6,83 m, murowany, kryty blachą, używalny (2 izby fornal, 1 izba kuchnia, 1 izba biuro majątku), stodoła drewniana, stajnia ze spichlerzem, obora, szopa na narzędzia, ustęp, chlew, piwnica, 2 studnie. Z kolei w protokole zdawczo-odbiorczym części nieruchomości ziemskiej "[...]" o obszarze [...] ha, sporządzonym w dniu 14 maja 1949 r., wskazano jak wskazał organ, że w jej skład wchodzą: park zadrzewiony [...] ha, grunty orne [...]ha, wody ca [...]ha, budynki: dom mieszkalny b. pałac murowany, kryty blachą, używalny i zajęty przez szkołę powszechną oraz dwa baraki drewniane, stanowiące własność Okręgowego Urzędu [...].
Z kolei, decyzją z [...] lutego 1957 r. Konserwator Zabytków Województwa [...] wpisał zespół pałacowo-parkowy w [...]do rejestru zabytków pod nr [...]. Ponieważ decyzja ta nie precyzowała zasięgu ochrony konserwatorskiej, Wojewódzki Konserwator Zabytków, decyzją z [...] maja 2001 r. ([...]), określił granice ochrony konserwatorskiej zespołu pałacowo-parkowego jako obejmujące działki nr: [...] o pow. [...] ha, zgodnie z ewidencją parku wykonaną w 1979 r.
Minister wyjaśnił, że dopuścił dowód z opinii biegłego w przedmiocie sporządzenia opinii obejmującej wykaz synchronizacyjny zespołu pałacowo-parkowego w [...], naniesienia granic zespołu pałacowo-parkowego na aktualną mapę ewidencji gruntów oraz rozliczenia powierzchni działek znajdujących się w granicach zespołu, wskazania na aktualnej mapie ewidencji gruntów granic sadu wraz z ogrodem warzywnym, które na rok 1944 r. zaliczały się do zespołu oraz rozliczenie powierzchni działek, zidentyfikowanych jako dawny sad z ogrodem warzywnym. W tym celu została sporządzona następnie opinia geodety uprawnionego A. W. z 25 listopada 2020 r.
Po analizie całości materiału dowodowego sprawy Minister doszedł do przekonania, że myli się organ pierwszej instancji, uznając, że zespół pałacowo-parkowy w [...] w granicach działek opisanych w tiret pierwsze decyzji z [...] lipca 2019 r., zawierający powierzchni [...] ha, jako całość stanowił nieruchomość ziemską. Minister podniósł bowiem, że na ten obszar składa się zarówno kompleks parkowy z pałacem, grunty pod rzeką [...], ale też dawny sad z ogrodem warzywnym, dawne grunty wykorzystywane rolniczo i takie, które nie były związane z działalnością rolniczą. W związku z czym organ doszedł do wniosku, że błędny jest pogląd Wojewody, że cały obszar o powierzchni [...]ha, nadawał się do przejęcia na cele reformy rolnej.
Przechodząc do oceny zespołu pałacowo-parkowego (pkt 1 decyzji) organ wyjaśnił, że według różnych źródeł park zajmował około [...]ha (wykaz inż. K. z 1947 r.), 11,04 ha (protokół zdawczo-odbiorczy z 14 maja 1949 r.), [...]ha (protokół z 22 czerwca 1948 r.). Przyjmując, że szkice inż. . przedstawiają sytuację na gruncie bliską dacie 13 września 1944r., powołany w sprawie biegły geodeta A. W., wykonał synchronizację aktualnej mapy ewidencyjnej ze szkicami pomiarowymi inż. [...] i oznaczył na mapie, która stanowi załącznik do niniejszej decyzji, linią przerywaną koloru czerwonego przybliżony przebieg granicy zespołu pałacowo-parkowego. Dodatkowo biegły dokonał synchronizacji aktualnej mapy ewidencyjnej z "Mapą nierozparcelowanej części nier. ziemskiej" z 1946 r. inż. [...], powstałą na podstawie jego pomiarów. Biegły kolejno synchronizował przyjęty model granicy zespołu z mapą topograficzną z 1935 r., zdjęciami lotniczymi z 1947 r. i 1953 r., planem ogrodu pałacowego, planem parku z 1979 r. i aktualną mapą zasadniczą. Na tej podstawie biegły uznał, że łączną powierzchnia zespołu wynosiła [...] ha. Teren parku dla większej czytelności biegły podzielił na trzy obszary (I,II oraz III), których granice szczegółowo opisał w treści opinii oraz oznaczył kolorem czerwonym na mapie załączonej do decyzji.
Mając na uwadze powyższe organ wskazał, że nie sposób wykazać różnic w przebiegu granic założenia pałacowo-parkowego, przedstawionych przez geodetę uprawnionego inż. S. K.. Organ przywołał również w tym zakresie oświadczenie z 21 września 2010 r., złożone do akt sprawy, S. K., który wskazał, że mieszkał w [...] w latach 1931-1947 i pamięta pałac z czasów, gdy stanowił własność rodziny D.. W ocenie organu, powyższe okoliczności dowodzą, że do czasu przejęcia majątku T. D. i J. D. na cele reformy rolnej, założenie parkowe funkcjonowało jako zwarta całość. Park był wydzielony terytorialnie i przestrzennie od innych gruntów. Wprawdzie podczas działań wojennych uszkodzeniu uległy drzewa w parku, niemniej nie mogło to doprowadzić do zmiany charakteru założenia pałacowo-parkowego. W późniejszym okresie doszło do zmniejszenia powierzchni parku na rzecz użytków rolnych, na co wskazuje "Szkic sytuacyjny nierozparcelowanej części nier. ziemskiej [...]", sporządzony przez inż. K. w 1947 r. Ponadto, część parku została zniszczona na skutek działalności rabunkowej prowadzonej przynajmniej od listopada 1944 r., a pozyskany grunt wykorzystany pod uprawy bądź pastwisko. Nieprzypadkowo dotyczyło to fragmentu założenia, do którego był swobodny dostęp od północny, tj. od strony gruntów ornych, leżących już poza granicami miasta. Stąd w dokumentach wytworzonych po wojnie, obszar parku szacowano na [...] ha - [...] ha - [...] ha. Jednak na dzień 13 września 1944r. zespół parkowy z pałacem D., w opinii biegłego, powołanego w sprawie, zawierał się w granicach działek, których łączna powierzchnia to [...]ha, czemu organ dał wiarę.
Minister wyjaśnił następnie, przed wojną pałac D. stał samotnie w parku, a jedyną budowlą, która mu towarzyszyła, były ruiny oranżerii w głębi parku (już przed 1939 r. budynek oranżerii był niezdatny do użytku). Natomiast dwa baraki drewniane postawione przez Niemców w czasie wojny zostały rozebrane w 1949 r. Organ podniósł, że z oświadczenia J. P. wynika, że głównym miejscem zamieszkania T. D. i j. D. był dwór w [...] koło [...], gdzie m.in. mieszkała ich matka, W.. Było to spowodowane tym, że [...] pałac miała w dożywociu J. D. (ciotka). Mieszkała ona w pałacu na stałe przez kilkadziesiąt lat aż do swojej śmierci w 1938 r. Pałac w [...] był wykorzystywany wyłącznie na cele mieszkalne. J. D. zajmowała wiele pomieszczeń, część z nich służyła jej jako pracownia rzeźbiarska i prywatna galeria z pracami. Pozostałe pokoje przeważnie pozostawały puste. Przy okazji spotkań rodzinnych i różnych uroczystości zatrzymywali się tam krewni i goście. Śmierć J. D. niewiele zmieniła w sposobie użytkowania pałacu przez właścicieli. Nie zdążyli oni się tam przeprowadzić. Zdaniem J. P., budynek mieszczący zarząd nad wszystkimi dobrami należącymi do T. i J. D., znajdował się w [...], który był największym majątkiem rodzinnym. Tam była specjalna kancelaria, w której m.in. przechowywane były wszystkie dokumenty majątkowe. W pałacu w [...]nie było żadnych pomieszczeń wykorzystywanych do załatwiania spraw gospodarczych majątku, co nie może dziwić, gdyż J. D. nie miała nic wspólnego z prowadzeniem majątku [...]. Sprawy majątkowe [...] prowadzone były z terenu folwarcznego, położonego po drugiej stronie stawów względem pałacu i parku.
Powyższe znajduję potwierdzenie, zdaniem organu, także w treści oświadczenia S. K. który oświadczył, że osobą, która władała pałacem i w nim mieszkała, niemalże do wybuchu wojny, była J. D., ciotka właścicieli pałacu i majątku [...]. W tych czasach pałac pełnił funkcję mieszkalną. Nie było w nim żadnych pomieszczeń przeznaczonych dla administracji. Przy pałacu przed wojną nie było żadnych budowli, tylko w parku znajdowały się ruiny jednego z pawilonów. Dopiero Niemcy w czasie wojny postawili nieopodal pałacu drewniany barak.
Organ wskazał w tym miejscu, że również inż. S. K. podniósł, że osoba kierująca interesami D. w [...], mieszkała w folwarku, na terenie którego znajdowały się dwa budynki mieszkalne 4-izbowe. Wzmianka o tego typu budynkach znajduje się ponadto w protokole z 22 czerwca 1948 r., w którym przypisano im odpowiednio przeznaczenie "(domu) zarządzającego majątkiem" i "biura majątku". W protokole zdawczo-odbiorczym części majątku o obszarze [...] ha z 14 maja 1949 r., budynki takie nie zostały wymienione. Stąd zdaniem organu wniosek, że zlokalizowane były poza terenem założenia, którego obszar wówczas określono na [...] ha.
Na podstawie powyższych ustaleń organ doszedł do wniosku, że zespół pałacowo-parkowy w [...] (obszar zaznaczony kolorem czerwonym na mapie załączonej do zaskarżonej decyzji) na dzień przejęcie na cele reformy rolnej stanowił część wyodrębnioną od folwarku i sadu z ogrodem warzywnym. Granice parku były czytelne w terenie. Natomiast żaden ze zgromadzonych w sprawie dokumentów nie wskazuje, aby na dzień wejścia w życie dekretu, założenie pałacowo-parkowe było w jakikolwiek sposób wykorzystywane do celów działalności rolniczej. Zabudowania gospodarcze oraz domy mieszkalne przeznaczone dla pracowników gospodarstwa zostały zlokalizowane poza kompleksem parkowym. Na terenie zespołu brak było również budynków administrujących majątkiem "[...]".
Organ przyjął także, że pozyskany materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że zlokalizowane na terenie parku stawy służyły produkcji wytwórczej w rolnictwie w zakresie hodowli ryb. Znajdujące się w aktach sprawy dokumenty archiwalne, w szczególności protokoły zdawczo-odbiorcze, nie potwierdzają produkcyjnego charakteru stawów. Wśród inwentarza martwego nie wymieniono narzędzi potrzebnych do zarybiania czy łowienia ryb. Poza tym dostęp do nich był utrudniony, stąd wniosek, że nielogicznym byłoby zakładanie w tym miejscu stawów hodowlanych. Zdaniem organu, stawy wkomponowano w założenie parkowe, nadając im funkcję dekoracyjną, jako uzupełnienie krajobrazu.
W zakresie sadu i ogrodu warzywnego (pkt 2 decyzji) Minister uznał, że z uwagi na zakres odwołania, które było złożone jedynie od tiret pierwszego decyzji Wojewody, to w postępowaniu odwoławczym ocenie podlega charakter nieruchomości opisanych aktualnie jako działki nr [...] i część nr [...], których łączna powierzchnia to [...]ha (działki oznaczone nr [...]i [...]pozostają poza rozpoznaniem - ujęto je bowiem w tiret drugie umarzającym postępowanie, które to rozstrzygnięcie stało się ostateczne). Organ wyjaśnił, że opinia biegłego A. W. wykazuje dużą zbieżność z danymi, ujętymi wykazem inż. [...], który powierzchnię całkowitą ogrodów owocowych opisał jako [...] ha. Na tej podstawie organ przyjął, że duża powierzchnia tego użytku nie pozwala przyjąć, że stanowił on wyłącznie zaplecze rezydencji. Bez wątpienia więc sad i ogrody warzywne, zlokalizowane na północ od założenia parkowego w [...] miały charakter rolniczy. Ponadto, jak wynika z przeprowadzonej kontroli gospodarki w Miejskim Ośrodku Gospodarczym w [...] (sprawozdanie z 16 sierpnia 1945 r.), w sadzie owocowym znajdowało się 297 drzew dużych, z czego odeszło 54 szt. spalone przez byłego ogrodnika i 13 drzew, z których owoce oberwano i sprzedano. Pozostało 230 drzew, a ilość owoców oszacowano wówczas na 12.454 kg. Dodatkowo, usytuowanie sadu z ogrodem warzywnym w kierunku gruntów rolniczych, z dostępem od drogi publicznej kwalifikuje je do nieruchomości ziemskich podlegających przejęciu na cele związane z przeprowadzeniem reformy rolnej.
W zakresie gruntów pod wodami płynącymi (rzeką [...] – pkt 3 decyzji) organ ustalił, że na mapie aktualizowanej w 1935 r. i dołączonej do opinii biegłego A. W. widać, że koryto rzeki rozdziela się na dwa koryta i tworzy wyspę. Plan miasta z 1930 r. i szkice inż. K. dowodzą, że przed 1930 r. zmieniony został przebieg wschodniego koryta rzeki [...] (aktualna działka nr [...]), w południowej wykonano przekop, zbliżając koryto rzeki w stronę ulicy [...]. W protokołach z 22 czerwca 1948 r. i 14 maja 1949 r. dla nieruchomości ziemskiej "[...]" wskazano na powierzchnię wód odpowiednio [...]ha i ok. [...]ha. Zsumowanie powierzchni stawów parkowych (niecałe [...]ha) prowadzi do wniosku, zdaniem organu, że fragment rzeki [...] również został przejęty na cele reformy rolnej. Ciek wodny w postaci wody płynącej w granicach kompleksu parkowego, w ocenie organu, nie stanowił nieruchomości, która mogła być przydatna do realizacji celów przeprowadzanej reformy rolnej. Rzeka [...], przebiegając przez park w [...], nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, stąd należało stwierdzić, że wnioskowany fragment rzeki (koryto wschodnie), opisany aktualnie w ewidencji gruntów jako działka nr [...], nie podlegał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Z kolei do nieruchomości, które na dzień wejścia w życie dekretu odpowiadały celom gospodarczym organ zaliczył działkę nr [...] o pow. [...]ha oraz część działki [...] o pow. [...] ha (pkt 4 decyzji). Organ wyjaśnił przy tym, że pozostała część działki o pow. [...] ha wchodziła w skład parku. Materiał archiwalny dowodzi, zdaniem organu, że nieruchomości te miały przeznaczenie gospodarcze, stanowiły bowiem drogi dojazdowe na teren folwarczny majątku (obecne działki o numerach od [...] do [...]), stanowiącego wówczas własność poprzedników prawnych J. P.. Były więc podporządkowane działalności rolniczej, dlatego brak jest podstaw prawnych do wyłączenia tych nieruchomości z zakresu działania dekretu. Sam zaś folwark w 1944 r. położony był na północny-zachód od zespołu pałacowo-parkowego i oddzielony był od terenu parku kanałami i stawami (działki nr [...], które w 1944 r., łącznie z działką [...] tworzyły jeden staw), a więc znajdował się poza terenem pałacowo-parkowym.
Uzasadniając natomiast rozstrzygnięcie zawarte w pkt 5 zaskarżonej decyzji Minister wyjaśnił, że w opinii biegłego A. W., granica parku w jego południowo-wschodnim narożniku (przy zbiegu ulicy [...] oraz ulicy [...]), biegła brzegiem istniejącego wówczas rowu. Rów ten został opisany na szkicu nr [...] inż. K., co pozwoliło biegłemu na określenie współrzędnych punktów załamania granicy parku przy pomocy digitalizacji szkiców inż. K.. W efekcie biegły stwierdził, że teren na południe od linii biegnącej od punktów N do E1 oraz od punktów I do M (na mapie załączonej do decyzji), nie obejmował już parku. Aktualnie nieruchomość ta stanowi część działki o nr [...] o pow. [...]ha. W tej części nieruchomości, jak pokazuje reprodukcja pocztówki z 1930 r. oraz fragment planu miasta z tegoż roku, załączony do opinii biegłego A. W., istniała zabudowa mieszkalno-usługowa. Analogicznie, zdaniem organu, przedstawia się sytuacja nieruchomości, oznaczonej obecnej nr działki nr [...] o pow. [...]ha, leżącej w południowo-zachodnim narożniku, przy zbiegu ulic [...] i [...]. W chwili wejścia w życie dekretu ta część była niezabudowana. Oba narożniki, jak wynika ze zgromadzonych map, zdjęć lotniczych i szkiców, były oddzielone od parku ciekami wodnymi (stawami bądź rzeką [...]). Na działce o nr [...] założono tuż po wojnie cmentarz żołnierzy sowieckich, co inż. K. opisał na szkicu sytuacyjnym z 1947r. Trudno zatem przyjąć, zdaniem organu, by powyższe nieruchomości nadawały się na cele wynikające z przeprowadzanej reformy rolnej.
Końcowo Minister wyjaśnił, że "Szkic sytuacyjny nierozparcelowanej części nier. ziemskiej [...]", sporządzony przez inż. K., potwierdza, że w części folwarcznej, tuż przy stawie, będącym zachodnią granicą parku, zlokalizowany był grunt opisany jako " K. J. , [...]ha". Analizując materiał kartograficzny, organ doszedł do przekonania, że na dzień 13 września 1944 r. w skład parceli J. K. wchodziły działki o aktualnych numerach [...]i [...]. Skoro J. P. nie przedstawiła dowodu przeciwnego, tzn. nie wykazała, że w dniu wejścia w życie dekretu grunt ten należał do T. D. i J. D., to organ przyjął, że J. P. nie ma interesu prawnego w żądaniu wydania decyzji w trybie § 5 rozporządzenia w odniesieniu do obecnych działek nr [...] i [...]. Wobec tego, Minister doszedł do wniosku, że w tym zakresie decyzja Wojewody winna być uchylona, a postępowanie przed tym organem umorzone, o czym orzeczono w pkt 6 zaskarżonej decyzji.
Skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra złożyli: Skarb Państwa – Starosta [...] (sprawa zarejestrowana pod sygn. akt I SA/Wa 1187/21) oraz Miasto [...] (sprawa zarejestrowana pod sygn. akt I SA/Wa 1188/21).
W piśmie z 5 maja 2021 r. Skarb Państwa-Starosta [...] wywiódł skargę na decyzję Ministra z [...] marca 2021 r. w części tj. w zakresie pkt 1, 3 i 5 zaskarżonej decyzji, i wniósł o jej uchylenie w tej części. Zaskarżonej decyzji zarzucił natomiast:
1) naruszanie przepisów postępowania, a w szczególności art. 7, art. 75 i art. 77 k.p.a., polegających na niewyjaśnieniu wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności a w szczególności wyczerpującego zbadania okoliczności posiadania przez wnioskodawczynię interesu prawnego uprawniającego do żądania wszczęcia postępowania a także art. 28 k.p.a. poprzez brak zapewnienia należytej reprezentacji Skarbu Państwa w stosunku do nieruchomości stanowiących wody płynące, wykonywanej przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie;
2) przyjęcie jako dowodu dla rozstrzygnięcia sprawy przybliżonych granic nieruchomości na podstawie "załącznika mapowego granic zespołu pałacowo-parkowego w [...] stan na dzień 6 września 1944 r." sporządzonej przez geodetę A. W. bez wskazania skali sporządzonego dokumentu;
3) naruszenie przepisów prawa materialnego w szczególności poprzez przyjęcie, że położona w miejscowości [...], działka ewidencyjna [...] wchodziła w skład zespołu pałacowo-parkowego w granicach oznaczonych kolorem czerwonym na "Mapie granic obszaru zespołu pałacowo-parkowego w [...] na dzień 6 września 1944 roku", stanowiącej załącznik do decyzji, i nie podlegała przejęciu na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Pismem z 30 kwietnia 2021 r. Miasto [...] wywiodło skargę na decyzję Ministra z [...] marca 2021 r. zaskarżając ją w części tj.: w zakresie pkt 1, 3 i 5 zaskarżonej decyzji; pkt 2 w odniesieniu do rozstrzygnięcia dotyczącego części działki nr [...] o pow. [...] ha; oraz pkt 4 w odniesieniu do rozstrzygnięcia o części działki nr [...] o pow. [...] ha. W uzasadnieniu skargi skarżący doprecyzował, że zaskarżenie decyzji w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w pkt 2 w odniesieniu do "części działki nr [...] o pow. [...] ha" i w pkt 4 w odniesieniu do "części działki nr [...] o pow. [...]ha" wynika wyłącznie z zarzutu w zakresie błędnego sposobu przedstawienia rozstrzygnięcia, powodującego brak możliwości określenia skutków decyzji (zarzut z pkt 1 lit. b skargi, tj. naruszenie art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a.).
Skarżący wniósł natomiast o stwierdzenie nieważności decyzji Ministra z [...] marca 2021 r., ewentualnie o jej uchylenie w zaskarżonej części. Skarżący sformułował w skardze również wniosek o zasądzenie zwrotu poniesionych kosztów postępowania sądowego oraz wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Zaskarżonej decyzji zarzucono natomiast:
1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 15 k.p.a. w zw. art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 136 § 1 ustawy z dnia z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735) - dalej jako: "k.p.a." poprzez uchylenie w zaskarżonej części (w zakresie tiret pierwszego) decyzji Wojewody z [...] lipca 2019 r. i orzeczenie co do istoty sprawy, w sytuacji uznania przez organ II instancji, że zachodzi potrzeba przeprowadzenia mających zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia dowodów, w tym dowodu z opinii biegłego, a także w sytuacji, gdy przeprowadzony przez organ II instancji dowód z opinii biegłego wprost dostarczył organowi wiedzy co do potrzeby dalszego uzupełnienia materiału dowodowego w sprawie, co doprowadziło do naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego i pozbawienia stron prawa do merytorycznego rozpoznania sprawy przez dwa niezależne ograny administracji;
b) art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a. poprzez określenie w rozstrzygnięciu decyzji granic obszarów niepodlegających pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu częściowo inaczej niż aktualnie przebiegają granice ewidencyjne działek, przy jednoczesnym odesłaniu do załącznika mapowego do decyzji, który to załącznik nie jest mapą geodezyjną, nie został sporządzony z zachowaniem skali i zgodnie ze stwierdzeniem biegłego geodety uprawnionego określa przybliżone współrzędne punktów, co powoduje, że rozstrzygnięcie nie jest precyzyjne i jednoznaczne, nie pozwala na odtworzenie geodezyjne granic obszarów wyznaczonych w decyzji i tym samym jest niewykonalne;
c) art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego zbadania okoliczności posiadania przez wnioskodawczynię interesu prawnego uprawniającego do żądania wszczęcia postępowania w niniejszej sprawie, tj. braku ustalenia czy grunty opisane aktualnymi numerami działek ewidencyjnych objęte postępowaniem wchodziły w skład majątku ziemskiego, dla którego prowadzona była księga hipoteczna "[...]", podczas gdy brak interesu prawnego wnioskodawczyni stanowi postawę umorzenia postępowania w sprawie jako bezprzedmiotowego, w związku z czym wyjaśnienie tej kwestii powinno nastąpić przed przystąpieniem do merytorycznego badania żądania;
d) art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 84 § 1 k.p.a. oraz art. 107 § 1 pkt 6 w zw. z § 3 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego zbadania okoliczności faktycznych sprawy i dokonanie ustaleń faktycznych z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów, w szczególności poprzez oparcie się w ustaleniach dotyczących granic obszarów niepodlegających działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na wybranych dowodach, zaniechanie wyjaśnienia sprzeczności występujących pomiędzy ustaleniami powołanego biegłego a pozostałym materiałem dowodowych, pominięcie w końcowej ocenie materiału dowodowego wniosków opinii biegłego, który wskazał, że podane przez niego granice obszarów są oparte na wyznaczeniu "przybliżonych" współrzędnych i granic obszarów oraz brak w uzasadnieniu decyzji oceny wiarygodności większości dowodów, co miało oczywisty wpływ na wynik sprawy, bowiem doprowadziło do uznania, że obszar objęty postępowaniem nie podlegał działaniu dekretu;
e) art. 28 k.p.a. w zw. z art. 61 § 4 k.p.a. w związku z art. 216 ust. 3 w zw. z art. 216 ust. 1 i art. 212 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne (Dz. U. z 2021 r. poz. 624) poprzez przeprowadzenie postępowania w sprawie bez zapewnienia właściwego udziału Skarbowi Państwa, którego uprawnienia w zakresie praw właścicielskich do gruntów pokrytych śródlądowymi wodami płynącymi wykonuje państwowa osoba prawna - Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, a grunty takie są przedmiotem sprawy;
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10 poz. 51) w zw. z § 4 tego rozporządzenia oraz w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e i art. 1 ust. 2 lit. c, d i e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 Nr 3 poz. 13, z późn. zm.) przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że obszary określone w pkt 1, 3 i 5 zaskarżonej decyzji nie podlegały działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu podczas, gdy stanowiły one w dacie wejścia w życie dekretu użytki rolne i tereny funkcjonalnie nierozerwalnie związane z prowadzoną w majątku gospodarka rolną i w całości były przydatne na cele reformy rolnej.
W bardzo obszernym uzasadnieniu skargi przedstawiono argumenty mające przemawiać za słusznością zarzutów skargi. W szczególności wskazano, że opinia biegłego A. W. stała się podstawowym dla rozstrzygnięcia dowodem, a jej ustalenia nie zostały skonfrontowane przez organ z pozostałym materiałem dowodowym. Poza tym, sam biegły A. W. wskazał wprost w opinii z 25 listopada 2020 r., że w celu określenia dokładnych granic historycznych i powierzchni zespołu pałacowo-parkowego oraz rozliczenia go w aktualnych działkach ewidencyjnych dla celów rozstrzygnięcia sprawy należy wykonać czynności ustalenia granic i operat pomiarowy. Biegły zatem wprost wskazał na niekompletność materiału dowodowego i potrzebę jego dalszego uzupełnienia w sprawie, co organ pominął, przyjmując, że opinia jest w pełni wiarygodnym dowodem. Skarżący podniósł, że załącznik do decyzji - "mapa granic zespołu pałacowo-parkowego w [...]", sporządzony na bazie szkicu załączonego przez geodetę uprawnionego A. W. do opinii z [...] listopada 2020 r. nie precyzuje granic obszaru, który został uznany za niepodpadający pod działanie dekretu, bowiem nie ma cech mapy geodezyjnej. Załącznik do decyzji został sporządzony bez zachowania skali - nie zawiera przedstawienia skali, co jest podstawową cechą każdej mapy i dyskwalifikuje ten materiał w funkcji doprecyzowania opisowej części rozstrzygnięcia decyzji w zakresie określenia obszaru nieruchomości.
Skarżący wskazał również, że organ błędnie ustalił grunty wchodzące w skład majątku "[...]", należącego do braci T. i J. D., w tym działki o nr [...], [...] czy [...]. Brak jest bowiem dowodu, że grunty zajęte przez wody płynące rzeki [...] (obecna działka nr [...] oraz [...]) stanowiły przed II wojną światową własność prywatną. Organ powinien był przyjąć, że grunty zajęte przez wody płynące stanowiły w dacie wejścia w życie dekretu własność publiczną, a zatem nie należały do rodziny D., a w konsekwencji J. P. nie ma interesu prawnego w żądaniu stwierdzenia niepodlegania tych gruntów reformie rolnej. Z kolei, działka o nr [...] była przed 1 września 1939 r. wykorzystywana jako teren publiczny (plac miejski) co wskazuje na to, że nie należała w 1944 r. do majątku ziemskiego rodziny D.
Skarżący podniósł także, że organ dopuścił się liczny błędów w ustaleniach faktycznych polegający m.in na zaliczeniu części działki o aktualnym numerze ewidencyjnym [...] do "obszaru I" uznanego za część założenia parkowego nie podlegającą przejęciu na cele reformy rolnej. Błąd w ustaleniach faktycznych miał również polegać na zaliczeniu działek oznaczonych aktualnie numerami ewidencyjnymi: [...] do terenów nieprzydatnych do celów reformy rolnej. Błędem organu było również ustalenie, że zaznaczony kolorem czerwonym w załączniku do decyzji teren, obejmujący działki wymienione w pkt 1 rozstrzygnięcia decyzji, stanowił na dzień 13 września 1944 r. całość funkcjonującą jako teren "parku krajobrazowego z pałacem". Skarżący wyjaśnił przy tym, że obecne stawy, stanowiły przed wejściem w życie dekretu jeden zbiornik, czy też system powiązanych zbiorników (dawna parcela [...]), który był powiązany z rowami odwadniającymi tereny użytków rolnych folwarku [...], w tym sad i ogród warzywny, który jest przedmiotem decyzji oraz grunty orne i pastwiska położone na północ od terenu folwarcznego poprzez rów stanowiący dawną parcelę nr [...]. Powyższe oznacza, zdaniem Skarżącego, że stawy pełniły istotną funkcję dla gospodarki rolnej na terenie folwarku. Skarżący zaznaczył również, że w aktach nie ma żadnego dowodu, z którego wynikałoby, że przed 1 września 1939 r. obszar parku przekraczał [...] ha. Organ nie podjął nawet próby ustalenia jak przed tą datą kształtowały się użytki w obszarze będącym przedmiotem sprawy. Ponadto, organy nie zawiadomiły o postępowaniu i nie zapewniły możliwości udziału podmiotu uprawnionego do reprezentowania Skarbu Państwa, co ma istotne znaczenie dla sprawy także ze względu na ulokowanie na fragmentach aktualnych działki nr [...] i [...] urządzeń wodnych należących do Państwowego Gospodarstwa Wodnego - jazu służącego piętrzeniu wód rzeki [...].
Minister w odpowiedzi na skargi wniósł o ich oddalenie, przedstawiając szeroką argumentacje na poparcie stanowiska o zasadności zaskarżonej decyzji. Wyjaśnił w szczególności, że nie zgadza się z zarzutem dotyczącym naruszenia zasady czynnego udziału strony w postępowaniu, co skarżący wiąże z kwestią własności działki nr [...], stanowiącej wody płynące rzeki [...], którą jest własnością Skarbu Państwa. W ocenie Ministra, to nie Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie powinno występować tutaj w charakterze strony ale właśnie Starosta Miński jako statio fisci Skarbu Państwa. Organ wyjaśnił, że bazował w tym zakresie na rejestrze urzędowym, jakim jest ewidencja gruntów i budynków, a następnie na podstawie pochodzącej z niej informacji z dnia 22 września 2020 r., w odniesieniu do działki nr [...], doręczył decyzję Skarbowi Państwa, reprezentowanemu przez Starostę [...]. Nieruchomość ta, w odróżnieniu od działki nr [...] (również przebiegającej przez park pałacowy w [...]), nie jest oddana w trwały zarząd. Wobec tego organ nie znalazł powodów (dowodów), dla których miałby informować podmiot inny niż Starostę [...].
Dodatkowo Minister wskazał, że w piśmie wyjaśniającym z [...] maja 2021 r., biegły zastrzegł, że użycie zwrotu "przybliżone współrzędne punktów" daje wyłącznie informację geodecie, który będzie wykonywał mapę prawną nieruchomości przeznaczonych do zwrotu, jakie czynności ma wykonać. Ponadto, integralną częścią decyzji Ministra jest "Mapa granic zespołu pałacowo-parkowego w [...] na dzień 6 września 1944 r.", która posługuje się dwoma kolorami – czerwonym i zielonym. W sentencji decyzji organ wskazał dodatkowo powierzchnię fragmentów tych działek, aby porównując te dane z mapą, można było określić położenie nieruchomości. Zdaniem Ministra, zlokalizowanie na załączniku graficznym do decyzji aktualnych działek ewidencyjnych bądź ich części nie wymaga - wbrew temu co twierdzą skarżący - znajomości skali mapy.
Postanowieniem z 22 lipca 2021 r., na podstawie art. 111 § 1 p.p.s.a., Sąd postanowił sprawy o sygn. akt I SA/Wa 1187/20 oraz I SA/Wa 1188/20 połączyć do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia i prowadzić pod sygn. akt I SA/Wa 1187/21.
Postanowieniem z 5 sierpnia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 1187/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji Ministra z [...] marca 2021 r. Zażalenie na ww. postanowienie wniosło Miasto [...]. Naczelny Sąd Administracyjny, postanowieniem z 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OZ 3/22, oddalił zażalenie Miasta [...].
Pismem procesowym z 31 sierpnia 2021 r. Miasto [...]poparło skargę oraz wniosło o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów załączonych do niniejszego pisma na okoliczności szczegółowo opisane w uzasadnieniu tego pisma (plik 19 dokumentów uzyskanych z państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego, Archiwum Państwowego w [...] oraz Archiwum Państwowego w [...]).
Pismem z 28 grudnia 2021 r. Miasto [...]wniosło o dopuszczenie i przeprowadzenie kolejnych dowodów uzupełniających z dokumentów załączonych do niniejszego pisma na okoliczności w nim wskazane (szkic polowy nr [...]z 1928 r.; wypis z książki A. L. "[...]– Jedno Miasto? Studium, historyczno-urbanistyczne [...]"; wyciągi z protokołów posiedzeń Rady Miejskiej w [...]uzyskane z Archiwum Państwowego w [...]).
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 kwietnia 2022 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, o czym strony zostały poinformowane.
Pismem z 2 maja 2022 r. Miasto [...] podtrzymało stanowisko zawarte w skardze oraz wnioski dowodowe przedstawione w pismach procesowych z 31 sierpnia 2021 r. oraz 28 grudnia 2021 r. Skarżący wskazał, że z uwagi na odmowę wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji podjął zawieszone postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji komunalizacyjnych, na podstawie których Miasto [...] nabyło własność działek nr [...]oraz [...]. Z uwagi na powyższe skarżący wniósł o jak najszybsze rozpoznanie przez Sąd niniejszej sprawy, jako mającej znaczenie dla wspomnianych postępowań nadzorczych.
W piśmie procesowym z 18 maja 2022 r. pełnomocnik uczestniczki postępowania J. P. wniósł o oddalenie skarg, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji jedynie w niezbędnym zakresie, w sytuacji uznania części zarzutów za zasadne – dotyczących działki nr [...] z pkt 3 decyzji oraz części działki nr [...] z pkt 5 decyzji. W uzasadnieniu tego pisma przedstawiono obszerną argumentacje na poparcie stanowiska uczestniczki.
Postanowieniem z 13 czerwca 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), dopuścił dowody z dokumentów załączonych do pism procesowych Miasta [...] z 31 sierpnia 2021 r. oraz 28 grudnia 2021 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w związku art. 3 § 1 i § 2 p.p.s.a., kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 p.p.s.a., sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonej decyzji niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra z [...] marca 2021 r., nr [...], na podstawie której Minister uchylił tiret pierwsze decyzji Wojewody z [...] lipca 2019 r. i w tym zakresie, po pierwsze orzekł merytorycznie (pkt 1-5 decyzji), tj.:
- w pkt 1 decyzji, że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca zespół pałacowo-parkowy, obejmująca aktualnie: działkę nr [...] o pow. [...]ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...]ha, część działki nr [...]o pow. [...] ha, część działki nr [...] o pow. [...]ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, działkę nr [...] o pow. [...]ha, działkę nr [...] o pow. [...] ha, część działki nr [...] o pow. [...] ha zaznaczona na mapie załączonej do decyzji kolorem czerwonym, której łączna powierzchnia to [...]ha;
- w pkt 3 decyzji, że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca grunt pod wodami płynącymi rzeką [...], obejmująca aktualnie działkę nr [...] o pow. [...]ha;
- w pkt 5 decyzji, że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca grunty niezwiązane z działalnością rolniczą, obejmująca aktualnie działkę nr [...] o pow. [...]ha oraz część działki nr [...] o pow. [...] ha,
nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Z kolei w pkt 2 decyzji, organ orzekł, że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca sad z ogrodem warzywnym, obejmująca aktualnie działkę nr [...] o pow. [...] ha oraz część działki nr [...]o pow. [...] ha, zaznaczona na mapie załączonej do decyzji kolorem zielonym, której łączna powierzchnia to [...] ha - podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Podobnie w pkt 4 decyzji, organ orzekł, że część majątku ziemskiego pod nazwą [...], stanowiąca grunty o charakterze gospodarczym, obejmująca aktualnie działkę nr [...] o pow. [...] ha oraz część działki nr [...] o pow. [...] ha – podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Rozstrzygnięcia zawarte w pkt 1-5 decyzji Ministra z 26 marca 2021 r. stały się następnie przedmiotem zaskarżenia do tutejszego Sądu. Skarb Państwa – Starosta [...] zaskarżył bowiem pkt 1, 3 oraz 5 decyzji Ministra w tym też zakresie wniósł o jej uchylenie.
Natomiast Miasto [...] wniosło skargę na pkt 1, 3, 5 oraz pkt 2 w zakresie rozstrzygnięcia dotyczącego części działki nr [...] o pow. [...] ha, oraz pkt 4 w zakresie rozstrzygnięcia o części działki nr [...] o pow. [...] ha. W uzasadnieniu skargi skarżący doprecyzował, że zaskarżenie decyzji w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w pkt 2 w odniesieniu do "części działki nr [...] o pow. [...]ha" i w pkt 4 w odniesieniu do "części działki nr [...] o pow. [...] ha" wynika wyłącznie z zarzutu w zakresie błędnego sposobu przedstawienia rozstrzygnięcia, powodującego brak możliwości określenia skutków decyzji (zarzut z pkt 1 lit. b skargi, tj. naruszenie art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a.).
Wobec powyższe Sąd stwierdza, że nie są przedmiotem kontroli w niniejszym postępowaniu rozstrzygnięcia zawarte:
- w pkt 6 decyzji Ministra (umorzenie postępowania w części dotyczącej działki nr [...]o pow. [...] ha oraz działki nr [...] o pow. [...]ha);
- pkt 2 ww. decyzji w zakresie dotyczącym części działki nr [...] o pow. [...] ha;
- oraz w jej pkt 4 w zakresie dotyczącym części działki nr [...] o pow. [...] ha.
W powyższej części decyzja Ministra z [...] marca 2021 r. nie została bowiem przez nikogo zaskarżona.
W tym miejscu Sąd wyjaśnia, że postanowił dopuścić zgłoszone przez Miasto [...] dowody uzupełniające z dokumentów. Jak wskazuje orzecznictwo sadów administracyjnych, przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów jest możliwe, w świetle art. 106 § 3 p.p.s.a., jeżeli łącznie spełnione są dwa warunki, tj. jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości oraz nie spowoduje to nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Dopuszczalność wyjaśnienia istotnych wątpliwości musi być oceniana na tle konkretnej, rozpatrywanej sprawy i w aspekcie okoliczności, które mają wpływ na treść jej rozstrzygnięcia. Postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym i w konsekwencji dokonywanie przez ten sąd ustaleń faktycznych jest dopuszczalne w zakresie uzasadnionym celami postępowania administracyjnego i powinno umożliwiać sądowi dokonywanie ustaleń, które będą stanowiły podstawę oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt I FSK 2260/19). Wobec powyższego Sąd uznał, że przedstawione przez skarżącego dowody nie były przeprowadzone w postępowaniu administracyjnym, a ich uwzględnienie w postępowaniu sądowym nie spowoduje jego przedłużenia (zostały złożone kilka miesięcy zanim został wyznaczony termin posiedzenia w tej sprawie). Z uwagi zaś na skomplikowany charakter niniejszej sprawy oraz wielość zagadnień z nią związanych, dopuszczenie przedmiotowych dowodów pozwoli Sądowi dokonać wszechstronnej oceny zgodności z prawem stanu faktycznego ustalonego przez organ.
Wyjaśnić następnie należy, że organy administracji publicznej orzekając na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51, dalej jako "rozporządzenie"), powinny zbadać czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze, czy stanowiła własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych i jaki obejmowała obszar. Z kolei przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył więc wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju – nieruchomości ziemskich. Wobec braku definicji legalnej pojęcia "nieruchomość ziemska" należy w tym zakresie odwołać się rozumienia tego pojęcia jakie zaprezentował Trybunał Konstytucyjny m.in. w uzasadnieniu uchwały z 19 września 1990 r., sygn. akt. W 3/89 (OTK 1990, nr 1, poz. 26), przyjmując, że reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. W uchwale tej Trybunał wskazał, że poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Na uwagę zasługuje również § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51, dalej jako "rozporządzenie"), który wskazuje, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe.
W orzecznictwie sądowym podkreśla się, iż co do zasady zespoły dworsko-parkowe nie podlegały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Od tej reguły możliwe jest odstępstwo, w sytuacji gdy rezydencja nie pełniła wyłącznie funkcji mieszkalnych lecz stanowiła także centrum zarządcze i gospodarcze majątku. Sytuacja taka mogła zachodzić, jeżeli na terenie majątku ziemskiego nie było innego miejsca do zarządzania pracami rolnymi, a w dworze (pałacu) znajdowało się biuro, z którego wykonywany był zarząd pracami w części gospodarczej majątku, znajdowały się tam księgi rachunkowe lub dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom. Powyższe musi zatem prowadzić do wniosku, że cześć rezydencjalna majątku jest funkcjonalnie związana z częścią rolniczą majątku w takim znaczeniu, że nie może ona bez niej prawidłowo funkcjonować i na odwrót.
Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd uznał, że skargi podlegały jedynie częściowemu uwzględnieniu, o czym orzeczono w pkt 1 i 2 sentencji wyroku.
Rację należy bowiem przyznać skarżącym w kwestii błędnych rozstrzygnięć Ministra zawartych w pkt 3 i 5 (w zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia o części działki nr [...] o pow. [...] ha) zaskarżonej decyzji.
Organ przyjął, że zarówno działka nr [...] o pow. [...] ha (objęta pkt 3 decyzji), jak i część działki nr [...] o pow. [...] ha (objęta pkt 5 decyzji) nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Minister uzasadnił takie rozstrzygnięcia tym, że w przypadku aktualnej działki nr [...] na dzień wejścia w życie dekretu stanowiła ona ciek wodny w postaci wody płynącej (rzeka [...]) w granicach kompleksu parkowego, i w ocenie organu, nie stanowiła nieruchomości, która mogła być przydatna do realizacji celów przeprowadzanej reformy rolnej.
Natomiast odnośnie części aktualnej działki nr [...] o pow. [...] ha organ uznał, że w tej części nieruchomości, jak wskazuje na to reprodukcja pocztówki z 1930 r. oraz fragment planu miasta z tegoż roku, załączony do opinii biegłego A. W., istniała zabudowa mieszkalno-usługowa, co wykluczało przyjęcie, że była to cześć nieruchomości wykorzystywana rolniczo.
Uwzględniając zatem powyższe, jak też dopuszczone przez Sąd dowody uzupełniające z dokumentów, w szczególności załączone do pisma procesowego Miasta [...] z 31 sierpnia 2021 r. archiwalne szkice polowe z 1928 r. inż. Romana Kondrackiego (nr 46 i 47, wymienione w pkt I ppkt 1-2 petitum tego pisma) oraz wyciągi z ksiąg hipotecznych czy odpisy postanowień sądowych o zasiedzeniu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości w trybie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (wymienionych w pkt II ppkt 3-6 petitum tego pisma), Sąd doszedł do przekonania, że w tej części zaskarżona decyzja Ministra jest wadliwa, co skutkować musiało jej uchyleniem w tym zakresie, o czym Sąd orzekł w pkt 1 i 2 sentencji wyroku. Z uwagi na sposób sformułowania zaskarżonej decyzji, która zawiera odrębne rozstrzygnięcia co do poszczególnych działek ewidencyjnych (w formie oddzielnych punktów redakcyjnych), możliwym jest jej częściowe uchylenie przez Sąd – w zakresie konkretnych działek ewidencyjnych.
Zważyć bowiem należy, że dokumenty przedstawione przez Miasto [...] dotyczące sytuacji prawnej wskazanego obszaru części działki ew. nr [...] o pow. [...] ha, o którym rozstrzygnięto w pkt 5 decyzji (obszar przedstawiony na mapie stanowiącej załącznik do zaskarżonej decyzji zawierający pomiędzy ulicami [...] i [...] od południa i wschodu oraz linią wyznaczoną od punktu E1 do punktu I od zachodu i północy – poniżej obszaru II i III zakreślonego na czerwono), uprawdopodabniają, że cześć przedmiotowego obszaru nie mogła stanowić na dzień wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.) własności poprzedników prawnych J. P., ponieważ z dokumentów przedłożonych przez skarżącego jasno wynika, że najprawdopodobniej był on własnością osób trzecich (wskazanych w postanowieniach Sądu Rejonowego w [...] z lat 60-tych XX.). Skarżący przedstawił bowiem dla tej nieruchomości dowody wieczystoksięgowe oraz orzeczenia sądowe, uprawdopodabniając, że własność spornego obszaru należała do osób trzecich. Na powyższe wskazuje także materiał dowodowy zebrany przez organ w postaci reprodukcji pocztówki z 1930 r. oraz fragmentu planu miasta z tegoż roku, z których wynika, że istniała tam trwała zabudowa mieszkalno-usługowa.
Należy przy tym także pamiętać, że w obrębie tej części działki nr [...] o pow. [...] ha (w jej granicach opisanych powyżej) w 1944 r. istniał również rów rzeki [...] (wchodzący w dawną parcela nr [...] obejmująca rzekę [...]) - uwidoczniony na szkicach polowych inż. [...] z lat 1945-1948, najbliższych czasowo dacie 13 września 1944 r. Stosowanie do obowiązującej na dzień 13 września 1944 r. ustawy wodnej z dnia 19 września 1922 r. (Dz. U. z 1928 r. Nr 62, poz. 574 ze zm.), wszystkie wody są publiczne, o ile z mocy niniejszej ustawy (art. 4) albo wskutek szczególnych tytułów prawnych nie stanowią własności prywatnej (art. 2 pkt 1). Jednak woda, zawarta w znajdujących się w gruncie właściciela jeziorach, stawach, sadzawkach, studniach i innych zbiornikach, tudzież w wodociągach, kanałach i rowach, należą do właściciela gruntu z samego prawa, o ile temu nie stają na przeszkodzie prawa, nabyte przez inne osoby. Ówczesną zasadą była więc własność publiczna gruntów zajętych pod wodami płynącymi (rzekami). Niemniej jednak, jak wynika z operatu pomiarowego inż. [...] z lat 1945-1948 (str. 31-39 załącznika nr 3 do opinii [...] z 25 listopada 2020 r.) w rejestrze parcel miasta [...] (str. 34) zawarto informację, że parcela nr [...] stanowiła własność "Gminy miejskiej m. [...].". Jako rodzaj użytku podano – "rzeka" natomiast w uwagach – "[...]". Analogicznie sprawa wygląda w przypadku działki nr [...] o pow. [...]ha (objętej pkt 3 zaskarżonej decyzji), która zgodnie z przywołanymi powyżej dokumentami archiwalnymi także znajdowała się na relewantną datę w korycie rzeki Srebrnej stanowiącym dawną parcelę nr [...].
Wniosek jaki należy poczynić na tej podstawie, zdaniem Sądu jest taki, że na dzień wejścia w życie dekretu część aktualnej działki nr [...] o pow. [...] mogłaby potencjalnie stanowić własność osób trzecich oraz publiczną, natomiast odnośnie działki nr [...] o pow. [...] ha zachodzi prawdopodobieństwo własności publicznej. Wobec tego w przypadku obu wspomnianych działek wspólna powinna być ocena o błędnym rozstrzygnięciu Ministra w tym zakresie. Sąd stwierdza bowiem, że w sytuacji braku jednoznacznego wykazania przez J. P. tytułu prawnorzeczowego do przedmiotowych gruntów, merytoryczna decyzja Ministra w tym zakresie orzekającą o nie podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu - działki nr [...] o pow. [...] ha (pkt 3 decyzji), jak i części działki nr [...] o pow. [...] ha (pkt 5 decyzji), jawi się na obecnym etapie sprawy jako przedwczesna.
Pamiętać należy bowiem, że w ramach postępowania z § 5 ust. 1 rozporządzenia to wnioskodawcy mają wykazać własny interes prawny, wynikający z przedwojennego wpisu w księdze wieczystej lub dokumentu utrwalającego nabycie prawa własności określonych nieruchomości, np. aktu notarialnego albo orzeczenia sądowego. Jeżeli nie uda im się tego wykazać na dzień wejścia w życie dekretu, to postępowanie w stosunku do takich nieruchomości, ze względu na brak interesu prawnego wnioskodawcy, należy umorzyć. Zasadne okazały się zatem podniesione w tym zakresie w skargach zarzuty niewyjaśnienia przez organ w sposób wszechstronny sprawy oraz brak istotnych ustaleń w sprawie, co narusza dyspozycje art. 7, 77 oraz 80 k.p.a., w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
W odniesieniu natomiast do pozostałych zarzutów obu skarg, Sąd stwierdza, że nie zasługiwały one na uwzględnienie, co skutkowało oddaleniem skarg w pozostałych częściach (pkt 3 sentencji wyroku).
W pierwszej kolejności Sąd pragnie odnieść się do zarzutów skarżących, którzy twierdzą, że w postępowaniu przed organami administracji obu instancji nie zapewniono udziału właściwemu statio fisci Skarbu Państwa, mianowicie Państwowemu Gospodarstwu Wodnemu Wody Polskie. Skarżący wywodzą, że skoro działka nr [...], stanowiąca wody płynące rzeki [...], stanowi własność Skarbu Państwa, to winien on być w tym postępowaniu należycie reprezentowany, tzn. przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie.
Należy wskazać w tym zakresie na stosowne regulacji prawne, tj. ustawę z 20 lipca 2017 r. Prawo wodne (Dz. U. z 2021 r. poz. 2233 ze zm., dalej jako "Prawo wodne"). Stosownie do treści art. 526 Prawa wodnego, z dniem wejścia w życie ustawy (co miało miejsce 1 stycznia 2018 r.) Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie wykonują zadania dotychczasowego Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej, dotychczasowych dyrektorów regionalnych zarządów gospodarki wodnej oraz marszałków województw związane z utrzymaniem wód oraz pozostałego mienia Skarbu Państwa związanego z gospodarką wodną, a także inwestycjami w gospodarce wodnej. Następnie wskazać należy na przepis art. 528 ust. 1 pkt 2 Prawa wodnego, zgodnie z którym z dniem wejścia w życie ustawy Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie reprezentują Skarb Państwa oraz wykonują uprawnienia właścicielskie Skarbu Państwa w stosunku do stanowiących własność Skarbu Państwa nieruchomości gruntowych położonych w [...], nieruchomości pod wałami przeciwpowodziowymi oraz wałów przeciwpowodziowych wraz z urządzeniami wodnymi związanymi z nimi funkcjonalnie, przyległych do wód, o których mowa w art. 11 ust. 1 pkt 2 i 4 ustawy uchylanej w art. 573, a także położonych na tych nieruchomościach budynków oraz innych urządzeń. Zgodnie natomiast z art. 528 ust. 6 Prawa wodnego, reprezentację Skarbu Państwa w stosunku do danej nieruchomości potwierdza, w drodze decyzji, na wniosek właściwego dyrektora regionalnego zarządu gospodarki wodnej Wód Polskich, właściwy wojewoda. Zgodnie z ust. 9 ww. przepisu, na podstawie decyzji, o której mowa w ust. 6, dokonuje się wpisu w księdze wieczystej oraz w ewidencji gruntów i budynków.
Z powyższej regulacji ustawowej wynika zatem, że Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie od 1 stycznia 2018 r. reprezentują Skarb Państwa, oraz wykonują uprawnienia właścicielskie Skarbu Państwa w stosunku do stanowiących własność Skarbu Państwa gruntów pokrytych wodami. Natomiast decyzja wojewody, o której mowa w art. 528 ust. 6 Prawa wodnego, potwierdza jedynie tę reprezentację.
W odniesieniu do kwestii wskazanej w skargach a mianowicie ewentualnego naruszenia przepisów postępowania dających podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, czego skarżący upatrują w braku udziału wszystkich stron w obecnym postępowaniu, co miało nastąpić na skutek pominięcia przez organy – Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, Sąd wyjaśnia, że skarżący nie mają racji w tym zakresie. Wyjaśnić bowiem należy, za ugruntowanym już stanowiskiem judykatury, że przesłanka wznowieniowa z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. może stanowić podstawę uchylenia decyzji tylko wówczas, gdy powołuje się na nią podmiot uprawniony do skorzystania z tej przesłanki, to jest ten, który bez własnej winy nie został dopuszczony do udziału w postępowaniu, ewentualnie następca prawny takiego podmiotu. Inne podmioty nie mogą się skutecznie na tę okoliczność powoływać (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 maja 2019 r., sygn. akt II OSK 1647/17). Wywody skarżących w powyższej części są zatem całkowicie błędne, ponieważ nawet ewentualne, błędne pominięcie przez organ niektórych stron postępowania (w tym przypadku Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie) może być skutecznie podniesione jako zarzut wobec wydanej decyzji w takim postępowaniu tylko przez stronę, która została pominięta. Z taką sytuacją niewątpliwie nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Skarżący (Skarb Państwa-Starosta [...] oraz Miasto [...]) brali bowiem udział w postępowaniu przed organami, czego wyrazem są wszak złożone przez nich skargi.
Sąd zwraca uwagę, na zasada dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, określona w art. 15 k.p.a., stanowi, że organ odwoławczy obowiązany jest ponownie rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę rozstrzygniętą decyzją organu I instancji. Dla przyjęcia, że zasada dwuinstancyjności została przez organy zrealizowana konieczne jest aby rozstrzygnięcia organów w każdej instancji administracyjnej poprzedzone zostały przeprowadzeniem przez każdy z nich, postępowania umożliwiającego osiągnięcie celów, dla których jest prowadzone. Organ odwoławczy nie może zatem ograniczyć się tylko do kontroli decyzji organu I instancji, ale jest zobowiązany ponownie merytorycznie rozstrzygnąć sprawę, a więc rozpatrzyć także wszystkie żądania strony i ustosunkować się do nich w uzasadnieniu swojej decyzji. Wynika to z art. 138 k.p.a., przyznającemu organowi II instancji kompetencje do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, iż realizując konstytucyjną zasadę dwuinstancyjności postępowania przepis art. 138 k.p.a. ukształtował postępowanie przed organem odwoławczym – co do zasady jako postępowanie merytoryczne. Administracyjne postępowanie odwoławcze – w przeciwieństwie do postępowania przed sądem administracyjnym – ma bowiem charakter apelacyjny, a nie kasacyjny. Odwołanie uruchamiające administracyjny tok instancji nie ma jedynie charakteru zaskarżenia, ale jest wnioskiem o działanie merytoryczne (zob. J. Zimmerman, glosa do wyroku NSA z 2 lutego 1996 r., sygn. akt IV SA 846/95 - OSP 1997, z 4, poz. 83).
Warunkiem zatem zachowania tożsamości sprawy rozpatrywanej w obu instancjach jest rozstrzygnięcie sprawy przez organy obu instancji na podstawie tych samych przepisów prawa materialnego, bez zmiany kryteriów (przesłanek) merytorycznej oceny sprawy administracyjnej. Jakakolwiek zmiana w powyższym aspekcie stanowi natomiast naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego określonej w art. 15 k.p.a. W ocenie Sądu, wbrew zarzutom skarg, w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z taką sytuacją. Podstawa prawna orzekania przez organy obu instancji była ta sama (§ 5 ust. 1 rozporządzenia) i pod kątem tych samym przesłanek materialnoprawnych zostało w obu instancjach ocenione czy wskazane przez J. P. nieruchomości podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. To natomiast, że wynik tej oceny był różny (Minister zajął odmienne stanowisko względem Wojewody), nie świadczy jeszcze o naruszenie zasady dwuinstancyjności.
Choć zasadą jest skoncentrowanie postępowania dowodowego w ramach postępowania pierwszoinstancyjnego, to jednak mylą się skarżący twierdząc, że organ odwoławczy (w tym przypadku Minister) nie był uprawniony do uzupełnienia materiału dowodowego sprawy, w tym przypadku o opinie biegłego geodety A. W., który takową sporządził w dacie 25 listopada 2020 r. W niniejszej sprawie mając na uwadze stopień skomplikowania niniejszej sprawy, znaczny upływ czasu od chwili przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej oraz związana z tym trudność w odtworzeniu pierwotnego substratu spornej części majątku ziemskiego [...] (zespół pałacowo-parkowy oraz sad z ogrodem warzywnym), Minister podjął słuszną decyzje dokonania synchronizacji granic zespołu pałacowo-parkowego w [...] oraz sadu z ogrodem warzywnym względem granic aktualnych działek ewidencyjnych wraz z rozliczeniem ich powierzchni. Minister prawidłowo postanowił, korzystając z instytucji postępowania uzupełniającego z art. 136 k.p.a., dopuścić dowodów z opinii biegłego na okoliczność ustalenia powyższych faktów. Działanie organu w tym zakresie nie oznaczało przy tym, zdaniem Sądu, przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części, co z kolei stanowi przesłankę do uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. Taka sytuacja nie miała miejsca w tej sprawie.
Ponadto, analiza akt sprawy dowodzi, że zdecydowaną większość dokumentacji zgromadził organ I instancji. Miedzy innymi w oparciu o tą właśnie dokumentację biegły A. W. sporządził własną opinię z 25 listopada 2021 r., co jasno wynika z jej treści. Jak wskazał organ, przedmiotowa opinia została bowiem sporządzona na podstawie m.in.: oświadczenia S. K. zawierającego załącznik graficzny, fragmencie planu miasta z 1930 r. (z opracowania dr inż. A. M.), mapy topograficznej "[...]" z 1935 r. (PAS-40-SŁUP-33-B), zdjęcia archiwalnego - widok z około 1930 r. zdjęć lotniczych z 1944 r., 1947 r., 1953 r., fragmentu operatu pomiarowego inż. R. K. z lat 1945-1948, planu ogrodu pałacowego z 1867 r. i 1954 r., mapy "[...]- Plan parku, stan istniejący i analiza założenia" z 1979 r., oraz mapy geodety inż. S. K.. Jak podkreślił organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, skany map zostały skalibrowane przez biegłego do obecnej mapy ewidencyjnej, na której oznaczono granice i obszar zespołu pałacowo-parkowego, granice i obszar sadu z ogrodem warzywnym, numery ewidencyjne aktualnych działek hipotecznych, zidentyfikowano przy tym pałac i bieg rzeki [...]. Biegły dokonał rozliczenia powierzchni działek ewidencyjnych, ujawnionych w ewidencji gruntów. Współrzędne punktów załamania granicy parku biegły uzyskał w wyniku digitalizacji szkiców inż. [...]. Zgodzić się należy zatem z Ministrem, że opinia A. W. jest wiarygodnym dowodem w sprawie.
Sąd nie znajduje przy tym uzasadnionych przyczyn aby zakwestionować powyższą opinię. Wbrew stanowisku skarżących, uprawiony geodeta A. W. wywiązał się bowiem z nałożonych na niego obowiązków, gdyż wyjaśnił w sporządzonej opinii jasno i zrozumiale granice zespołu pałacowo-parkowego oraz sadu z ogrodem warzywnym na dzień 13 września 1944 r. Pomocna w tym zakresie jest również sporządzona przez niego mapa, która stanowi załącznik do zaskarżonej decyzji. W przejrzysty i czytelny sposób obrazuje ona zasięg terytorialny nieruchomości w przedmiocie których orzekał Minister. Na powyższą ocenę Sądu nie mogły mieć wpływu zarzuty skarg, ponieważ w sytuacji gdy biegły wyjaśnił w jakiej skali sporządził mapę stanowiącą załącznik do zaskarżonej decyzji z [...] marca 2021 r. – podał bowiem w piśmie z 28 maja 2021 r., że mapa została sporządzona w skali 1:2000, nie może budzić wątpliwości kwestia stosunku odległości na mapie do odpowiadającej jej odległości rzeczywistej (w terenie). To natomiast sprawia, że nie jest tak jak twierdzą skarżący, że nie jest możliwym precyzyjne ustalenie granic terenu podlegającego/niepodlegającego pod działanie dekretu. Powyższe świadczy, zdaniem sądu, że zarzut nieważności skierowany wobec kontrolowanej decyzji Ministra z powodu jej rzekomej niewykonalności jest niezasadny.
Co zaś się tyczy stwierdzenia biegłego dotyczącego przybliżonych współrzędnych punktów, to nie można tracić z pola widzenia, że opracowanie geodety zostało sporządzone po upływie prawie 80 lat od dnia wejścia w życie dekretu na podstawie istniejących jeszcze, aczkolwiek z powodu znacznego upływu czasu zapewne zdekompletowanych (co jest rzeczą normalną w tych okolicznościach) dokumentów archiwalnych, co należy wziąć pod uwagę, i co Sąd orzekający przy ocenie tego dowodu również uwzględnił.
Ponadto, opinia uprawionego geodety odpowiada w swej istocie opinii biegłego, który dysponuję wiadomościami specjalnymi, których z kolei nie posiada ani organ administracji, ani tym bardziej sąd administracyjny. Nie posiadają jej również skarżący. Z tego też powodu brak jest podstaw dla organów i sądu do ingerowania w merytoryczną warstwę opinii (mapy) uprawionego geodety. Fakt, że skarżący nie podzielają tego stanowiska, podnosząc w istocie argumenty natury jedynie polemicznej, nie może wpłynąć na ocenę Sądu w tym zakresie. Tym bardziej, że dla wykazania słuszności podnoszonych zarzutów w tym zakresie nie przedstawili nawet kontr-opinii innego biegłego.
Co warte podkreślenia to również to, że jak wynika z akt administracyjnych sprawy, pomimo faktu, że postępowanie w tej sprawie toczyło się 10 lat, to jednak zarówno Starosta [...] jak i Miasto [...], nie zajęli w nim ani jednego stanowiska merytorycznego odnośnie przedmiotu sprawy (nie zgłaszali również żadnych wniosków dowodowych, w tym co do dowodu z opinii biegłego), w szczególności nie zgłaszali żadnych zastrzeżeń odnośnie sposobu jego prowadzenia zarówno przez Wojewodę jak i przez Ministra, w tym zasadności dopuszczenia powyższego dowodu z opinii biegłego jak i jego prawidłowości. Podobnie nie była kwestionowana mapa uprawionego geodety S. K. z 2011 r., w oparciu o którą A. W. sporządził własne opracowanie geodezyjne. Starosta [...] przesłał do organów jedynie wypisy wydruków z ewidencji gruntów i budynków dotyczące spornych działek. Niewątpliwie zaś postanowienie z [...] września 2020 r. o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego (a więc i wspomniane tezy dowodowe) były stronom znane jeszcze przed wydaniem zaskarżonej decyzji (vide: zwrotne potwierdzenia odbioru ww. postanowienia), natomiast o tym, że materiał dowodowy został uzupełniony, i że istnieje możliwości zapoznania się z nim oraz przedstawienia stanowiska, organ zawiadomił strony w piśmie z 31 grudnia 2020 r., a więc prawie 3 miesiące przed wydaniem decyzji w sprawie. Przedstawiciel Miasta [...] zapoznał się z aktami sprawy dopiero w dacie 13 kwietnia 2021 r. (wcześniejsze zapoznania miały miejsca 24 maja 2017 r. oraz 18 lipca 2018 r.). Wobec takiego stanu rzeczy, obecne zastrzeżenia skarżących odnośnie prawidłowości postępowania dowodowego przeprowadzonego przez organ uznać należy, zdaniem Sądu, za zwykłą polemikę.
W świetle wszystkich powyższych okoliczności sprawy, zarzuty skarg dotyczące niezasadności przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego na etapie postępowania odwoławczego oraz jej wadliwości jako takiej, w ocenie Sądu, nie zasługiwały zatem na uwzględnienie.
Powyższe ma również ten skutek, że Sąd nie dopatrzył się podstaw do uwzględnienia skargi w zakresie zaskarżenia przez skarżące Miasto [...] rozstrzygnięcia zawartego w pkt 2 w odniesieniu do "części działki nr [...] o pow. [...] ha" i w pkt 4 w odniesieniu do "części działki nr [...] o pow. [...] ha" z uwagi – jak to określił skarżący – błędne przedstawienie rozstrzygnięcia, powodującego brak możliwości określenia skutków decyzji. Zdaniem Sądu, sposób sformułowania rozstrzygnięcia w tejże decyzji pozwala w sposób jednoznaczny zidentyfikować działki ewidencyjne (oraz ich powierzchnię) nią objęte, czemu służyć ma również załącznik mapowy, który jest integralną częścią decyzji. Ponadto wydanie zaskarżonej decyzji nie niesie dla właścicieli spornych gruntów, w tym Miasta [...], żadnych skutków prawnorzeczowych. Skutki te określa dopiero decyzja komunalizacyjna wydana na rzecz Miasta [...], które nadal pozostaje w obrocie prawnym.
W kwestii zaś materii rozstrzygniętej w pkt 2 i 4 zaskarżonej decyzji, w części objętej skargą Miasta [...], Sąd nie stwierdził jakichkolwiek wadliwości. Skarżący w istocie również nie podnosi tego rodzaju argumentów. Skoro z akt sprawy wynika, że tereny zajęte przez sad oraz ogród warzywny (w tym cześć działki nr [...] o pow. [...]ha) wchodziły w skład majątku ziemskiego [...] i służyły m.in. działalności warzywniczej i sadowniczej to oznacza, że stanowiły one część nieruchomości ziemskiej przydatnej rolniczo, a więc podlegała ona przejęciu na reformę rolną. Mając powyższe na uwadze uznać należało, że przedmiotowy sad wraz z ogrodem warzywnym stanowił część nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i dlatego podlegał przejęciu, o czym organ prawidłowo orzekł w pkt 2 decyzji z [...] marca 2021 r. Analogiczny wniosek należało poczynić względem części działki nr [...] o pow. [...] ha, która niewątpliwie miała przeznaczenie gospodarcze (stanowiła na tym odcinku drogę dojazdową na teren folwarku rodziny D. zlokalizowanego na północ i zachód od parku), służyła więc realizacji celów prowadzonej w majątku działalności rolniczej. Brak jest zatem podstaw do jej wyłączenia z zakresu działania dekretu, o czym słusznie orzekł organ w pkt 4 zaskarżonej decyzji.
Odnosząc się do zarzutów skarżących dotyczącego nie wykazania przez J. P. interesu prawnego w niniejszej sprawie poprzez brak dowodu z ksiąg hipotecznych, co uniemożliwiło stwierdzenie, że przedmiotem rozstrzygnięcia organu są działki pochodzące z dawnego majątku rodziny D., Sąd stwierdza, że jest on niezasadny. Abstrahując od kwestii, że nie było to do tej pory kontestowane przez skarżących, zauważyć należy, że w aktach sprawy znajduje się reprodukcje księgi hipotecznej prowadzonej dla nieruchomości ziemskiej poprzedników prawnych J. P. (księga hipoteczna "[...]"), której ostatni wpis w dziale I pochodzi z 26 maja 1939 r. dowodzi na powierzchnię ogólną [...] ha [...] m2. Ponadto w opracowaniu S. K., zawarto wzmiankę o protokole badania ksiąg wieczystych, prowadzonych dla byłego majątku [...], z którego wynika, że pochodzącymi z dawnego majątku [...] są aktualne działki ewidencyjne nr: [...]. Powyższe znajduje również potwierdzenie w materiale zebranym przez biegłego A. W., który jako załącznik do swojej opinii przedstawił rejestr parcel miasta [...] (str. 31-39 załącznika nr 3 do opinii A. W. z 25 listopada 2020 r.), co w konfrontacji ze szkicem polowym nr 42 autorstwa inż. R. K. prowadzi do wniosku, że według ww. rejestru całość zespołu pałacowo-parkowego wraz z sadem i ogrodem warzywnym należała do "[...]". Dlatego też, poza wspomnianymi już obszarami (działka nr [...] oraz część działki nr [...]), w przypadku których Miastu [...] udało się podważyć w tym zakresie dokumenty archiwalne, to jednak co do obszarów zaznaczonych na załączonej do decyzji Ministra mapie kolorem zielonym (sad z ogrodem warzywnym o pow. [...]ha) oraz czerwonym (zespół pałacowo-parkowy o pow. [...] ha), interes prawnym J. P. w niniejszej sprawie nie może budzić wątpliwości.
Przechodząc następnie co kwestii czy wskazane przez organ obszary majątku [...] nadawały się do przejęcia na cele reformy rolnej, Sąd stwierdza, że organ prawidłowo wskazał na konieczność przeprowadzenia analizy czy pomiędzy częścią parkowo-pałacową tego majątku a jego częścią gospodarczą zachodził wspomniany powyżej związek funkcjonalny.
W tym miejscu Sąd przychyla się do stanowiska organu, który w odpowiedzi na skargę tłumaczy, że biegły geodeta A. W. stwierdził w swojej opinii, że dokonał synchronizacji aktualnych map z mapami historycznymi tego terenu oraz dokumentacją zdjęciową z lat 1947-1953 i na tej podstawie wyszczególnił trzy obszary (zaznaczone kolorem czerwonym na mapie) jako zespół pałacowo-parkowy w [...], o łącznej powierzchni [...]ha. Sąd ustalenia biegłego uznaje w tym zakresie za wiarygodne. Biegły szczegółowo bowiem wytłumaczył w jaki sposób ustalił powyższą powierzchnię (str. 4 opracowania), a jego wyjaśnienia są logiczne i spójne. Ponadto, przebieg granic zespołu pałacowo-parkowego na licznie zgromadzonych w aktach sprawy mapach (w tym sporządzonych przez konserwatora zabytków) pochodzących z różnych okresów - jest zbieżny i na przestrzeni wielu lat nie doznaje istotnych zmian (obejmując również teren dawnych parcel nr [...] i [...]). Przy czym fakt, że część gruntów, która była w latach powojennych czasowo użytkowana niezgodnie ze swym charakterem (np. pastwiska dla zwierząt hodowlanych lub w skutek rabunkowej wycinki drzew), nie świadczy o tym, że teren parku na trwałe utracił swoje pierwotne przeznaczenie. Powyższe mogło mieć jednak wpływ na sposób opisu niektórych obszarów parku w dokumentacji powojennej. Tym bardziej, że jak podnosi pełnomocnik uczestniczki w piśmie procesowym z 18 maja 2022 r., zarówno przedwojenne jaki powojenne przepisy dotyczące kwalifikacji gruntów nie posługiwały się normatywną definicją terminu "park", zaś poszczególne użytki parkowe terenów rezydencjonalnych były kwalifikowane do użytków im pokrewnych. Przykładowo, zgodnie z par. 29 ust. 2 rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 12 lipca 1935 r. wydane w porozumieniu z Ministrami: Rolnictwa i Reform Rolnych oraz Spraw Wewnętrznych w sprawie wykonania ustawy o klasyfikacji gruntów dla podatku gruntowego (Dz.U. 1935 nr 52 poz. 340), parki miały być traktowane jako łąki, lub też jako pastwiska albo też jako grunty pod lasami. W związku z powyższym, do danych zawartych w rejestrach pomiarowych należy podchodzić ostrożnie, a fakty z nich wynikającą badać z uwzględnieniem całości dostępnego materiału sprawy. Niemiej jednak, zdaniem Sądu, zasadniczo park funkcjonował w niezmienionych granicach (ustalonych przez biegłego A. W.), czego najlepszym potwierdzeniem jest okoliczność jego odtworzenia w obszarach wcześniej, czasowo użytkowanych rolniczo – celem przywrócenia im pierwotnej funkcji parkowej.
Zdaniem Sądu, zebrany w toku całego postępowania materiał dowodowy uprawniał organ również do przyjęcia tezy, że teren zespołu pałacowo-parkowego w [...] (obszar I-III zaznaczony kolorem czerwonym na mapie stanowiącej załącznik do zaskarżonej decyzji, o którym organ rozstrzygnął w pkt 1 decyzji) nie był związany z produkcją rolniczą, zatem brak jest podstaw do uznania, że jakaś jego część podlegała przejęciu na cele reformy rolnej w oparciu o przepisy dekretu.
Prawidłowe jest ustalenie organu, że zarząd nad majątkiem sprawowali jego współwłaściciele T. D. oraz J. D., którzy mieszkali we dworze w [...] niedaleko [...]. Z tego też miejsca zarządzali całym majątkiem. Ponadto, logiczne jest przyjęcia przez organ, że osoba kierująca interesami D. w [...], mieszkała w folwarku (poza terenem parku), na terenie którego znajdowały się dwa budynki mieszkalne 4-izbowe. Wspomina o nich protokół z 22 czerwca 1948 r. przekazania nieruchomości ziemskiej [...] o łącznej powierzchni [...] ha, jako "(domu) zarządzającego majątkiem" i "biura majątku". Z kolei protokół zdawczo-odbiorczym części ww. majątku o obszarze [...] ha z [...] maja 1949 r., nie wymienia przedmiotowych budynków stąd słuszny wniosek organu, że były one umiejscowione poza zespołem pałacowo-parkowym, którego obszar wówczas określono na [...] ha. A zatem budynek pałacu pełnił jedynie funkcję mieszkalną (co potwierdziła w swoim oświadczeniu z [...] września 2010 r. S. K.), był bowiem w dożywociu J. D. (ciotki współwłaścicieli majątku, zmarła w 1938 r.), która w ogóle nie zajmowała się sprawami zarządu majątkiem. Bezsprzecznie prowadzili je T. D. oraz J. D., ewentualnie ustanowiony przez nich zarządca, który miał swoją siedzibę na terenie folwarku, znajdującego na północ i zachód od parku. Brak jest przy tym jakichkolwiek dowodów na to (skarżący też ich nie przedstawili), że po śmierci J. D. powyższa sytuacja uległa jakimkolwiek zmianom. Tym bardziej, że wydaje się to mało prawdopodobne z uwagi na bliskość daty śmierci ww. osoby z momentem wybuchu II wojny światowej, w trakcie której przedmiotowym terenem zarządzali Niemcy z wyłączeniem prawowitych właścicieli.
Sąd zgadza się także z ustaleniami organu dotyczącymi tego, że znajdujące się na terenie stawy (odpowiadające aktualnym działkom nr [...]) były elementem kompozycji systemu wodnego parku i miały jedynie reprezentacyjny charakter. W aktach sprawy brak jest dowodów na to, że charakter przedmiotowych stawów był również hodowlany. Powojenna inwentaryzacja mienia byłego ośrodka majątku nie wykazała bowiem aby na stanie majątku znajdowały się chociażby narzędzia potrzebne do zarybiania czy łowienia ryb. Brak jest również informacji o jakichkolwiek dochodach, jakie mieliby osiągać D. z tego tytułu. Skarżący nie przedstawiali dowodów aby było inaczej.
Odnosząc się natomiast do charakteru nieruchomości odpowiadającej obecnie części działki nr [...] o pow. [...] ha, to na podstawie zebranej w sprawie dokumentacji Sąd doszedł do wniosku, że w dacie relewantnej dla sprawy stanowiła ona we wskazanej powyższej części drogę biegnącą pomiędzy sadem a parkiem. Myli się jednak skarżące Miasto [...] twierdząc, że droga ta służyła obsłudze sadu. Gdyby miało tak być to, zdaniem Sądu, sad nie byłby odgrodzony płotem od parku, który wszak był własnością tych samych właścicieli. O istnieniu takiego ogrodzenia wspomina S. K., jest też ono widoczne na szkicach polowych inż. R. K., w tym szkicu nr 47 załączonym do pisma procesowego skarżącego z 31 sierpnia 2021 r. Szkic polowy nr 47 z 1928 r. dowodzi, że obiekt opisany nr [...] jest oddzielony od sadu ogrodzeniem na słupkach, które otacza sad. Droga znajduję się przed tym ogrodzeniem m.in. na obszarze dawnej parceli nr [...], po stronie parku. Prowadzi to do wniosku, że przedmiotowa droga służyć musiała dotarciu do parku celem wykonania tam niezbędnych prac pielęgnacyjnych. Droga ta, zdaniem Sądu, była zatem związana funkcjonalnie z obsługą parku, a nie sadu. To dodatkowo potwierdza, że droga nie była niezbędna do obsługi sadu skoro nie została włączona w jego wygrodzony obszar. Z uwagi na swe przeznaczenie nie była więc nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym.
Przedstawione z kolei przez Miasto [...] dokumenty, szczegółowo opisane w pkt III ppkt 7-11, pkt IV ppkt 12-15 oraz pkt V ppkt 16-19 petitum pisma procesowego z 31 sierpnia 2021 r., zdaniem Sądu, nie dowodzą okoliczności na wykazanie których zostały przywołane. Nie sposób z nich bowiem ustalić, że dotyczą konkretnie dzierżawy obszarów wchodzących w skład zespołu pałacowo-parkowego w [...]. Zawierając one jedynie ogólną informację o dzierżawieniu majątku ziemskiego [...] bez sprecyzowania czy przedmiotem dzierżawy był także zespół pałacowo-parkowy, oraz jakie w ogóle grunty majątku podlegały wydzierżawieniu. Nie dowodzą także istnienie związku funkcjonalnego między zespołem pałacowo-parkowym a częścią rolną majątku ziemskiego [...].
Odnosząc się natomiast do stanowiska skarżącego, że późniejsze (po jego przejęciu na cele reformy) wydzierżawienie gruntów majątku ziemskiego [...] w celu prowadzenie produkcji rolnej świadczy o rolnym charakterze wszystkich nieruchomości przedmiotowego majątku, Sąd wyjaśnia, że przede wszystkim przedstawione dokumenty nie określają precyzyjnie przedmiotu dzierżawy (konkretnych działek gruntu podlegających wydzierżawieniu). Ponadto, w postępowaniu o niepodpadanie nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu istotna jest potencjalna przydatność rolna albo związek funkcjonalny z częścią rolną majątku na dzień 13 września 1944 r. Nie mają natomiast znaczenia okoliczności związane z późniejszymi losami znacjonalizowanej nieruchomości, tj. czy faktycznie została rozparcelowana pomiędzy rolników. Przejęcie gruntów na mocy dekretu było bowiem bezwarunkowe oraz następowało z mocy prawa. A zatem nie może tutaj mówić o badaniu kwestii faktycznego wykorzystania przejętych gruntów na cele związane z realizacją reformy rolnej zrealizowania celu przejęcia. W niniejszej sprawie jest to zagadnienie prawnie irrelewantne.
Sąd nie podzielił także argumentów skarżącego Miasta [...] dotyczących przechowania ziemniaków w piwnicach pałacu D. w ramach akcji pomocy zimowej bezrobotnym i ich rodzinom na przełomie 1938/1939 (vide: protokół Nr 70/7 z posiedzenia Rady Miejskiej w [...] w dniu [...] maja 1939 r. – załącznik z pkt 4 pisma procesowego skarżącego z 28 grudnia 2021 r.). O rolnym przeznaczeniu budynku pałacu nie może bowiem świadczyć incydentalna okoliczność przechowania ziemniaków przez Zarząd Miejski dla osób potrzebujących, które jak się później okazało w części uległy przemarznięciu z uwagi na niedostosowanie piwnic pałacu do tego celu. Potwierdza to zatem tezę, że budynek pałacu (jego piwnice) nie były przystosowane do prowadzenia działalności rolniczej. Poza tym, ziemniaki, które były tam składowane nie były własnością rodziny D..
Z powyższych względów Sąd uznał rozstrzygniecie organu zawarte w pkt 1 zaskarżonej decyzji za prawidłowe. Nie mogły zatem odnieść zamierzonego skutku zarzuty obu skarg ukierunkowane na wykazanie wadliwości tej części decyzji z 26 marca 2021.
W piśmie procesowym z 28 grudnia 2021 r. Miasto [...] przedstawiło kolejne dokumenty (opisanej w pkt 1-3 petitum tego pisma) mające w jego ocenie wykazać, że w zakresie części gruntów obszar zbliżony do obecnych działek ewidencyjnych nr [...] stanowi część historycznego układu traktu brzeskiego oraz rynku historycznego miasta [...], a w momencie wybuchu II wojny światowej stanowił plac nienależący do majątku rodziny D., co stanowi okoliczność istotną dla sprawy rozstrzyganej zaskarżoną decyzją, a pominiętą przy wydaniu zaskarżonej decyzji.
Rozstrzygnięcie organu dotyczące działki nr [...] o pow. [...] ha zawiera się w pkt 5 decyzji organu, natomiast dotyczące działek nr [...] o pow. [...] ha i [...] o pow. [...] ha - w pkt 1 decyzji z [...] marca 2021 r. Analiza akt sprawy oraz przedstawionych przez skarżącego dokumentów wskazuje, że aktualna działka nr [...] odpowiada dawnym parcelom nr [...] i [...], które zgodnie z rejestrem parcel dla pomiarów wykonanych w 1928 r., były własnością "Straży Pożarnej Tow." (dla parceli nr 272), oraz "Majątku [...]" (dla parceli nr [...]). W zakresie przedmiotowego obszaru, w szczególności parceli nr [...], Skarżący nie zaoferował jednak takich dowodów jak w przypadku części działki nr [...] będącej przedmiotem rozstrzygnięcia z pkt 5 zaskarżonej decyzji, mianowicie wyciągów z ksiąg hipotecznych czy odpisów postanowień sądowych, na podstawie których udałoby się skutecznie podważyć zapis rejestru parcel do operatu pomiarowego z 1928 r. dotyczący parceli [...] figurującej w tym rejestrze jako własność "Straży Pożarnej Tow.". Ma to o tyle istotne znacznie, gdyż w kolejnym rejestrze parcel do operatu pomiarowego inż. R. K. z lat 1946-1948, jako odpowiednik dzisiejszej działki nr [...] wskazano dawną parcele nr [...] z adnotacją, że jest to grunt zajęty przez cmentarz wojenny żołnierzy sowieckich, stanowiący własność "[...]". Z powyższych powodów do przedstawionego przez skarżącego rejestru parcel z 1928 r. jako dowodu na prawo własności należy podchodzić z dużą ostrożnością. Ponadto, tymczasowo założony w tym miejscu, po przejściu frontu w 1944 r., cmentarz wojenny (następnie przeniesiony w inne miejsce) nie może świadczyć o jakiejkolwiek zmianie w sferze własnościowej. Z kolei, w zakresie dawnej parceli nr [...] należy zauważyć, że choć w rejestrze parcel z 1928 r. użytek ten opisany został jako "uliczka" bez ujawnienia w nim osoby właściciela, to jednak w szkicu nr 42 inż. R. K. (załącznik do opinii A. W.) teren ten został określony jako "droga do majątku", co może świadczyć, że parcela ta jednak stanowiła część majątku ziemskiego [...]. Zadaniem Sądu, do przedmiotowej materii nie wnosi nic nowego również złożony do akt sprawy protokół nr [...] z posiedzenia Rady Miejskiej w [...] w dniu 23 maja 1939 r. odnoszący się m.in. do urządzenia skweru miejskiego przy ul. [...], który zdaniem skarżącego, miał być zlokalizowany na aktualnej działce nr [...]. Przede wszystkim należy stwierdzić, że powyższa okoliczność w żaden sposób nie wynika z treści tego dokumentu. A ponadto, jak sam skarżący przyznał w piśmie z 28 grudnia 2021 r.: "Wedle ustnych przekazów teren dawnego rynku maślanego odpowiada w przybliżeniu obecnej działce ewidencyjnej nr [...].", co w istocie sprowadza się do zwykłej polemiki z prawidłowymi ustaleniami organu.
Wobec powyższego Sąd uznał, że ustalenia organu, które legły u podstaw rozstrzygnięć sformułowanych w pkt 1, 2, 4, a także częściowo w pkt 5 (w zakresie działki nr [...]) zaskarżonej decyzji zostały poczynione w oparciu o dowody, które organ ocenił zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów sformułowaną w art. 80 k.p.a. Z kolei, podniesione w tej części zarzuty skarg, nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym, w tym również dopuszczonym przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie. W tym zakresie skargi sprowadzały się jedynie do polemiki z niewadliwą oceną dowodów dokonaną przez organ. Skarżący przedstawili własną ocenę dowodów oraz ocenę prawną, ale są one zdaniem Sądu zupełnie dowolne, gdyż nie znajdują potwierdzenia zarówno w obiektywnych dowodach jakimi w rozpoznawanej sprawie są obszerne materiały uzyskane z archiwum, dokumentacja konserwatorska, opinie biegłych, jak też w ugruntowanym orzecznictwie sądów. Sąd nie znalazł także podstaw do uwzględnienia zarzutów naruszenia prawa materialnego.
Rozpatrując ponownie sprawę Minister będzie zobowiązany uwzględnić ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu niniejszego wyroku i dokonać starannych ustaleń w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia odnośnie działki nr [...] o pow. [...] ha oraz części działki nr [...] o pow. [...] ha, a następnie – stosownie do wyniku powyższych ustaleń, podejmie właściwą decyzję w sprawie, której treści Sąd orzekający w chwili obecnej nie przesądzą.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję Ministra z [...] marca 2021 r. we wskazanym w pkt 1 i 2 wyroku zakresie. Natomiast na podstawie 151 p.p.s.a., Sąd oddalił obie skargi w pozostałych częściach (pkt 3 sentencji wyroku). O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 4 i 5 sentencji wyroku, na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 w zw. z art. 210 § 2 p.p.s.a. - obciążając Ministra obowiązkiem zwrotu skarżącym kwot po 200 zł na rzecz każdego z nich (wpis od skargi) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Stosownie do brzmienia art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), rozpoznanie niniejszej sprawy nastąpiło na posiedzeniu niejawnym – por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 1/20 (CBOSA).