I SA/Wa 1044/18

I SA/Wa 1044/18 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2019-03-13
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2018-06-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Dorota Apostolidis
Joanna Skiba /sprawozdawca/
Przemysław Żmich /przewodniczący/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 2150/19 - Wyrok NSA z 2022-09-29
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 2  ust. 1  lit. e
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich Sędziowie: WSA Dorota Apostolidis WSA Joanna Skiba (spr.) Protokolant specjalista Ewelina Dębna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 marca 2019 r. sprawy ze skargi B. S., E. S. i I. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] kwietnia 2018 r., nr [...] uchylił decyzję Wojewody [...] dnia [...] września 2016 r., nr [...] w całości, a ponadto orzekł, że nieruchomość ziemska pn. "[...]", stanowiąca byłą własność Z. U, oznaczona w dawnej księdze hipotecznej "[...]" nr [...], o powierzchni [...] ha, położona w miejscowości Z., gmina U., powiat w. województwo l., podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) oraz umorzył postępowanie w pozostałej części.
Zaskarżone orzeczenie zostało wydane w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny spawy.
B. S., E. S. i D. B., zwróciły się do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, ze nieruchomość ziemska pn. "[...]", o powierzchni [...] ha, składająca się z działek ewidencyjnych: [...], [...], [...], [...], [...], [...], z obrębu [...], położone gminie U., powiat w., województwo l., nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).
Wojewoda [...] powołaną decyzją z [...] września 2016 r. stwierdził, że nieruchomość ziemska pn. "[...]", położona w miejscowości Z., gm. U., pow. w., woj. l., oznaczona według ewidencji gruntów i budynków jako działki nr: [...], [...], [...], [...], [...] i [...], o łącznej powierzchni [...] ha - podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Organ I instancji wskazał, że przedmiotowa nieruchomość była wykorzystywana do prowadzenia działalności rolniczej w zakresie hodowli ryb. Hodowla tego rodzaju jest jednym z przejawów działalności rolniczej. W ocenie Wojewody niewątpliwie zachodził związek funkcjonalny i gospodarczy pomiędzy jeziorem L., a całą nieruchomością ziemską, o powierzchni [...] ha [...] m2. Właściciel majątku, wykorzystując posiadaną nieruchomość, prowadził działalność rolniczą, z której to uzyskiwał dochody, mające na celu utrzymanie prowadzonego gospodarstwa rolnego. Opinia [...] Biura do Spraw Finansowo – Rolnych w [...] o dochodowości majątku "[...]" z [...] kwietnia 1937 r., szacowała dochód netto z majątku na ok [...] zł. O rolniczym wykorzystywaniu przejętej nieruchomości świadczy również to, że po reformie rolnej nie uległo zmianie przeznaczenie nieruchomości objętej wnioskiem. "[...]" o powierzchni [...] ha została w 1949 r. przekazana Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu / Rybnemu, jako zakład przemysłowy, z przeznaczeniem pod hodowlę ryb handlowych.
Majątek ten był rozdysponowany zgodnie z celami dekretu, wskazanymi w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu, bowiem został zarezerwowany, jako odpowiednie tereny dla przemysłu rolnego.
Od decyzji Wojewody odwołanie złożyły B. S., E. S. i I. S. reprezentowane przez adwokata P.Z. Zarzuciły one decyzji naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz orzeczenie, że nieruchomość "[...]" nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, gdyż przepisy dekretu powinny być wykładane w sposób ścisły.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] kwietnia 2018 r. uchylił decyzję Wojewody [...] z [...] września 2016 r., w całości, a ponadto orzekł, że nieruchomość ziemska pn. "[...]", stanowiąca byłą własność Z. U., oznaczona w dawnej księdze hipotecznej "[...]" nr [...], o powierzchni [...] ha, położona w miejscowości Z., gmina U., powiat w., województwo l., podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz umorzył postępowanie w pozostałej części.
W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Minister stwierdził, że okoliczności sprawy nie pozwalają na wydanie rozstrzygnięcia, zgodnego z żądaniem odwołania. W ocenie Ministra aktualne działki ewidencyjne, wskazane w sprecyzowanym wniosku i ujęte w sentencji decyzji Wojewody przekraczają powierzchnię ogólną majątku, a przebieg ich granicy nie pokrywa się z granicą nieruchomości odzwierciedloną na szkicu z 1939 r. Przy czym brak jest dokumentów potwierdzających, że określone działki ewidencyjne powstały w wyniku przekształceń obejmujących wyłącznie grunty dawnego majątku [...] D. i Jezioro L.. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo, że wymienienie ich w sentencji doprowadziłoby do orzeczenia co do istoty sprawy w zakresie areału przekraczającego powierzchnię tego majątku o prawie 10 ha. Powoduje to konieczność uchylenia decyzji Wojewody i odniesienia się w sentencji do oznaczeń i powierzchni majątku sprzed przejęcia na cele reformy rolnej, jak też obowiązek umorzenia postępowania, w części wykraczającej poza ogólny obszar majątku, określony jako [...] ha, wynikający z dokumentów (aktu notarialnego z [...] czerwca 1932 r. i wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] września 1946 r., stanowiącego podstawę wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa).
Odnosząc się do kwestii podpadania ww. majątku pod działanie reformy rolnej Minister przytoczył brzmienie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN i wskazał, że zestawienie ujętych w przepisie przypadków odwołujących się do parametrów wielkości powierzchni nieruchomości wskazuje, że dekretem były objęte nie tylko takie, w których użytki rolne przekraczały powierzchnię 50 ha, lecz również i takie nieruchomości ziemskie, w których powierzchnia obszaru nadającego się do wykorzystania do produkcji rolnej (a więc obejmująca nie tylko użytki rolne) przekraczała 100 ha. Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, stanowi § 5 rozporządzenia.
Organ odwoławczy wskazał, że przejęcie nieruchomości ziemskiej "[...]" nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Przy czym jak wynika z treści aktu notarialnego z [...] czerwca 1932 r. Z. U. nabyła od P. J. te dobra, które zajmowały powierzchnię [...] morgów [...] prętów lub [...] ha. Powierzchnia taka została również zapisana w opinii z [...] kwietnia 1937 r., sporządzonej przez Wojewódzkie Biuro do Spraw Finansowo - Rolnych w [...] oraz w rejestrze pomiarowym dóbr [...] D. i Jezioro L. z 1921 r. Z kolei zgodnie z ewidencją nieruchomości ziemskich, podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, województwo l., powiat w., [...] D.i Jezioro L. obejmowało powierzchnię [...] ha, w tym: 0,[...] ha gruntów ornych, [...] łąk i [...] ha wody.
Minister zauważył, że zgodnie z informacją, znajdującą się w wykazie hipotecznym [...] lutego 1939 r., Starosta Powiatowy [...] udzielił, na mocy ustawy z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej, zezwolenia na parcelację części dóbr o obszarze około [...] ha. Wpis ten wykreślono na wniosek z dnia [...] października 1946 r., lecz jak wynika z wyjaśnienia Powiatowego Urzędu Ziemskiego we [...] parcelacja nie została zakończona, a pozostały po częściowej parcelacji, odsprzedaży obszar majątku wynosił, zgodnie z protokołem przejęcia, [...] ha. Okoliczność ta wyjaśnia różnicę powierzchni majątku, jaka zaistniała między aktem notarialnym, opinią i rejestrem pomiarowym, sporządzonymi przed 1939 r, a dokumentami wytworzonymi na potrzeby czynności związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej. Nieruchomości przejęte na cele reformy rolnej spełniały przesłanki zatem przesłanki powierzchniowe, wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Organ odwoławczy stwierdził, że dekret nie uzależniał przejścia określonych nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa od przeznaczenia ich na cele określone w art. 1 ust. 2. Przejście nieruchomości następowało bowiem z mocy samego prawa z chwilą wejścia w życie dekretu. Wykorzystanie przejętych nieruchomości było działaniem wtórnym w stosunku do samego przejęcia, tym samym nie mogło mieć wpływu na jego skuteczność. Z tego względu ocena zasadności przejęcia sprowadza się do zbadania całkowitej powierzchni przejmowanego majątku oraz określenia jakiego rodzaju użytki wchodziły w jego skład, mając na względzie § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51).
Za przywołanym wcześniej rejestrem pomiarowym dóbr [...] z 1921 r. organ przyjął, że w owym czasie na majątek ten składały się następujące użytki: ogrody warzywne o powierzchni [...] prętów ([...]ha), grunty orne o powierzchni [...] mórg [...] prętów ([...] ha), łąki polne o powierzchni [...] mórg [...]prętów ([...] ha), pastwiska o powierzchni [...] mórg [...] prętów ([...] ha), grunty pod wodami o powierzchni [...] mórg [...] prętów ([...] ha), drogi i rowy o powierzchni [...] prętów ([...]ha) i grunty pod zabudowaniami o powierzchni [...] prętów ([...] ha). Natomiast zgodnie z opinią Wojewódzkiego Biura do Spraw Finansowo - Rolnych w [...] z [...] kwietnia 1937 r. na majątek składało się: jezioro o powierzchni [...] mórg [...] prętów, osada jeziorowa o powierzchnia [...] prętów, uroczysko "[...]" o powierzchni [...] mórg [...] prętów oraz granice i drogi o powierzchni [...] prętów. W ramach uroczyska znajdowała się osada jeziorowa, grunty orne, zagajniki brzozowe, łąki dwukośne oraz drogi i rowy. Przy czym, jak wskazuje zaświadczenie Zarządu Gminy [...] z 1[...] marca 1939 r., majątek Z. U., składał się z Jeziora i łąk błotnich, bagnistych o gruncie podmokłym, torfiastym przyległym do jeziora".
Na tej podstawie Minister uznał, że przed 1 września 1939 r. opisywany majątek składał się z wód oraz użytków mających charakter rolny (łąki, pastwiska i grunty orne). Przystosowany był do prowadzenia gospodarstwa rybackiego, o czym świadczy ww. opinia z [...] kwietnia 1937 r. Ponadto, dokumenty związane z przeprowadzeniem reformy rolnej potwierdzają, że opisany majątek składał się z wód ([...] ha), łąk ([...] ha) i gruntów ornych ([...] ha).
Dekret nie definiował pojęcia "nieruchomości ziemskiej". W orzecznictwie akceptuje się rozumienie tego pojęcia zaprezentowane w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89. Tym samym za "nieruchomości ziemskie", w rozumieniu przepisów dekretu, uznaje się nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia, m.in. działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej.
Organ podniósł, że brak pojęcia "stawy" w definicji użytków rolnych zawartej w § 4 rozporządzenia nie mógł eliminować ich spod przejęcia w trybie reformy rolnej. Zgodnie ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego już samo brzmienie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przemawia za przyjęciem stanowiska, iż na jego podstawie Państwo nabywało na własność także takie grunty, które nie wyczerpywały pojęcia użytki rolne, o ile mogły być bądź były wykorzystywane do działalności wytwórczej np. z zakresu produkcji zwierzęcej. Tym samym przejęciu w tym trybie, oprócz użytków rolnych, podlegały także grunty stanowiące, np. nieużytki, rowy, stawy, drogi i place. Przejęcie gruntów zajętych pod wody użytkowane dla celów rybołówstwa w czasie wejścia w życie dekretu było rozumiane jako przejęcie elementów składowych nieruchomości ziemskiej - jeżeli działka stanowiła stawy hodowlane, to podlegała regulacjom dekretu, a więc istniały podstawy do jej przejęcia na cele reformy rolnej.
Za zasadnością przejęcia badanego majątku na cele reformy rolnej przemawia również charakter znajdujących się w nim zabudowań (bezpośrednio związanych z hodowlą ryb, a więc mające ich charakter infrastruktury towarzyszącej), oraz fakt przeznaczenia, jako urządzonego gospodarstwa rybnego, na potrzeby przedsiębiorstwa rybackiego.
Zdaniem Ministra głównym źródłem utrzymania właścicieli było jezioro L., które według opisu zawartego w "Roczniku Nauk Rolniczych i Leśnych" obejmowało powierzchnie [...] ha. Rybostan w jeziorze był mieszany, a w 1922 r. zarybiono je dużą ilością leszcza. Do połowu ryb U. zatrudniali miejscowych. Jezioro do celów rybołówstwa było wykorzystywane również po wojnie (majątek przeszedł pod zarząd państwowego gospodarstwa rybnego w S.). W folwarku znajdowała się także chłodnia, w której wykorzystywano zebrany zimą lód. Przetrzymywano w niej ryby złowione w jeziorze oraz ze stawów, które znajdowały się przy samym jeziorze i na trzęsawiskach. Poza jeziorem i stawami w majątku znajdowały się łąki i pastwiska, dzierżawione miejscowym rolnikom. Użytki zielone znajdowały się na podłożu torfowym, dlatego wykorzystywano je do kopania torfu, służącego za opał.
W zgromadzonych w sprawie dokumentach brak jest informacji o istnieniu odrębnego od części gospodarczej zespołu dworskiego. Nie ma żadnych podstaw aby traktować zabudowanie mieszkalne odrębnie od gospodarczej części majątku, gdyż nie był on odgrodzony lub w inny sposób wyodrębniony, a ponadto znajdował się w bezpośrednim otoczeniu budynków gospodarczych, takich jak: obora, magazyn rybacki, stodoła, szopa i lodownia - stanowiąc nierozerwalną całość. Tym bardziej, że budynek mieszkalny odgrywał ważną rolę w funkcjonowaniu całego majątku, gdyż był on zorganizowany był jako jednolita całość gospodarcza, nad którą bezpośredni zarząd sprawował mąż właścicielki. Przy czym wykorzystaniu majątku, jako gospodarstwo rybackie nie zaprzeczają same wnioskodawczynie, które wprost wskazały, że przejęty majątek był zorganizowany jako gospodarstwo rybackie.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosły B. S., E. S. i I. S. Zaskarżyły ją w całości, zarzucając:
naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa., polegające w szczególności na:
braku podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i do jej prawidłowego załatwienia oraz uwzględnieniu wyłącznie interesu strony przeciwnej, co doprowadziło do błędnego przyjęcia, iż majątek "[...]", jako użytki rolne wraz z jeziorem i infrastrukturą towarzyszącą, stanowiły nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym,
braku przeprowadzenia wszechstronnej oceny zgromadzonych dowodów oraz dokonanie dowolnej i wybiórczej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, co skutkowało przyjęciem, iż majątek "[...]" stanowi nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, podczas gdy z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, iż majątek ten składał się głównie z jeziora oraz łąk błotnych i miał charakter przede wszystkim gospodarstwa rybackiego,
braku podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia rozbieżności pomiędzy powierzchnią majątku "[...]", wynikającą z dokumentów historycznych (w tym m.in. aktu notarialnego z [...] czerwca 1932 r., zaświadczenia z dnia [...] września 1946 r.), a powierzchnią wskazaną przez Starostę [...],
naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 w zw. z art. 105 kpa., poprzez umorzenie postępowania w zakresie [...] ha, podczas gdy organ nie podjął wszelkich działań niezbędnych do ustalenia rzeczywistej powierzchni majątku "[...]" i rozbieżności pomiędzy powierzchnią wskazaną w dokumentach przedwojennych, a powierzchnią wskazaną przez Starostę [...], przez co rozstrzygnięcie o umorzeniu postępowania w tej części było nieprawidłowe, a z całą pewnością przedwczesne i naruszające zaufanie obywateli do Państwa i organów administracji publicznej,
naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 ust 1 lit e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), poprzez uznanie, że nieruchomość pn. "[...]" była nieruchomością ziemską podlegającą pod działanie tego przepisu.
Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] września 2016 r.
Odpowiadając na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, bowiem nie ma ona usprawiedliwionych podstaw.
W piśmie procesowym z 7 marca 2019 r. [...] Park Narodowy wniósł o oddalenie skargi w całości., gdyż zaskarżone decyzje odpowiadają prawu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Powyższa ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Natomiast zgodnie z art. 134 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm dalej p.p.s.a.), sąd badając legalność zaskarżonego aktu nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, którą organ odwoławczy w pkt 1) uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2016 r., w punkcie 2) stwierdził, że nieruchomość ziemska pod nazwą "[...]’, położona w miejscowości Z., gmina U., powiat w., województwo l. , uregulowana w dawnej księdze hipotecznej Nr [...] pod nazwą "[...]" o pow. [...] ha podlegała działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), zwanego dalej "dekretem", w pkt 3) umorzył postępowanie w pozostałej części .
Minister orzekł o podleganiu przedmiotowej nieruchomości pod działanie przepisów dekretu, gdyż uznał, że w sprawie została spełniona norma obszarowa określona w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jak również przejęte nieruchomości miały charakter nieruchomości ziemskiej .
Po analizie akt sprawy Sąd powyższe stanowisko organu odwoławczego w całości podziela.
Postawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51), który umożliwia orzekanie czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Stosownie do tego ostatniego przepisu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw p., p. i s., jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
W celu ustalenia zarówno ogólnej powierzchni nieruchomości "[...]" , jak i poszczególnych rodzajów użytków położonych na terenie tej nieruchomości organ odwoławczy poddał analizie następujące dokumenty znajdujące się w aktach sprawy: a) wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] września 1946 r. wraz zaświadczeniem z dnia [...] września 1946 r., b) akt notarialny z dnia [...]czerwca 1932 r., c) opinia z dnia [...] kwietnia 1937 r. sporządzona przez Wojewódzkie Biuro Spraw Finansowo- Rolnych w [...] d) zapisy z rejestru pomiarowego dóbr [...] z roku 1921 r., e) ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, województwo l., powiat w. f) protokół z dnia [...] listopada 1944 r., g) sprawozdanie z dotychczasowej akcji przejmowania majątków na rzecz P.G.R. z [...] stycznia 1949 r., h) informacja znajdująca się w wykazie hipotecznym.
Analiza powyższych dokumentów, pochodzących z różnych okresów, potwierdza stanowisko organu, że zawierają one rozbieżności dotyczące wielkości powierzchni użytków rolnych w przedmiotowym majątku. Jednak różnica powierzchni majątku [...], jaka wynika z dokumentów sporządzonych przed 1939 r. ( akt notarialny, opinia i rejestr pomiarowy) a dokumentami związanymi z przeprowadzeniem reformy rolnej- nie ma istotnego znaczenia w sprawie. Z wszystkich tych dokumentów wynika bowiem , że przejmowany majątek miał powierzchnię co najmniej [...] ha, czyli miał powierzchnię większą niż 100 ha, jak też zawierał 50 ha użytków rolnych, a więc spełniał normy powierzchniowe , wymienione w art. 2 ust. 1 lit e dekretu.
Z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika również, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10 ( publik. CBOSA), należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, jak np. przedsiębiorstwa przemysłu rolnego (zob. art. 6 dekretu). Podobną definicję pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dla potrzeb dekretu, przyjął również Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. W. 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). W uchwale tej stwierdzono, że definiując pojęcie "nieruchomości ziemskiej" z art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu przyjąć należy, że ustawodawca, poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie", miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu /o przeprowadzeniu reformy rolnej/, jak też w treści niektórych przepisów dekretu oraz rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. nr 10 poz. 51/ w tym w art. 1 ust. 2 lit. "a i b" oraz art. 6 dekretu. Wywiedziono, iż intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym, że przez inne podmioty. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563).
W oparciu o wskazane uchwały przyjmuje się, że na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Z akt niniejszej sprawy ( w szczególności z opinii z dnia [...] kwietnia 1937 r. Wojewódzkiego Biura do spraw finanasowo- rolnych w [...] ) wynika, że przedmiotowy majątek składał się z wód oraz użytków mających charakter rolny (łąki, pastwiska, użytki rolne), ponadto majątek ten przystosowany był do prowadzenia gospodarstwa rybackiego. Protokół zdawczo –odbiorczy z dnia [...] maja 1946 r. wskazywał, że objęty wnioskiem majątek składał się z wód([...] ha), łąk ([...] ha) i gruntów ornych ([...] ha). W tej sytuacji bardziej szczegółowej oceny wymaga charakter wód, które stanowiły większą część przejętej nieruchomości. Jak wynika z akt postępowania administracyjnego, w skład przedmiotowej nieruchomości wchodziło jezioro L., które obfitowało w florę i faunę, ponadto było dodatkowo zarybiane. Oprócz jeziora, ryby były hodowane w stawach, znajdujących się przy samym jeziorze i na trzęsawiskach od strony S.. Właściciele jeziora i stawów p. U. zatrudniali wielu miejscowych do pracy w gospodarstwie rybnym. Ze zgromadzonych dokumentów wynika zatem, że przedmiotowy majątek prowadził działalność w zakresie hodowli i połowu ryb. Informacje o rybołówstwie jako ważnym źródle dochodów w przedwojennych majątkach znajduje potwierdzenie z publikacjach prasowych: W okresie międzywojennym była to ważna dziedzina gospodarki. [...] Większość społeczeństwa ściślej trzymała się postów, a na popyt wpływ miały też religijne reguły paromilionowej mniejszości. Hodowla ryb słodkowodnych często ratowała majątki ziemskie przed kryzysem (M. Henzler, Bohdan Zdziennicki. Marzenie gimnastyczne, "Polityka" z dnia 6 stycznia 2009 r., https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/278794,l,zdziennicki-bohdan.read).
Również w okresie przed przejęciem nieruchomości istniał na przedmiotowych działkach kompleks wodny, wykorzystywany jako gospodarstwo rybne. Okoliczność ta wynika przede wszystkim z opinii o dochodowości majątku "[...]" z [...] kwietnia 1937 r., zaświadczenia Zarządu gminy [...] z [...] marca 1939 r. oraz protokołu przejęcia majątku z dnia [...] listopada 1944 r. Potwierdzają to również sami skarżący w skardze. W ocenie sądu zarówno zarybianie jeziora i stawów, łowienie i przechowywanie ryb, uzyskiwane dochody z tego tytułu pozwalają przyjąć, że nie miały one charakteru ozdobnego i rekreacyjnego, ale służyły celom produkcyjnym w zakresie gospodarki rolnej zwierzęcej. Istotnym aktem prawnym dla rozpatrywanej sprawy jest również dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (Dz. U. Nr 27, poz. 162). W art. 1 pkt 2 tego dekretu zawarto definicję resztówek majątków rozparcelowanych, zgodnie, z którą są to części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wraz ze znajdującymi się na nich budynkami i zakładami przemysłowymi, sadami, pasiekami, stawami rybnymi i wszelkimi innymi urządzeniami oraz inwentarzem. Skoro do resztówek pozostałych z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu PKWN zaliczono stawy rybne to wprost wskazuje, że reforma rolna obejmowała także stawy rybne, a więc stanowiły one nieruchomości ziemskie w rozumieniu art. 2 ust.1 dekretu PKWN. Przedstawione stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym (wyroki WSA w Warszawie z dnia 24 stycznia 2014 r., I SA/Wa 2537/13; oraz z dnia 16 lipca 2014 r, l SA/Wa 2665/13; a także wyrok NSA z dnia 19 lipca 2017 r., I OSK 2254/15 publik. CBOSA). Niezasadny zatem okazał się zasadniczy zarzut skargi, że gospodarstwo rybackie "[...]" nie było gospodarstwem o charakterze rolniczym i tym samym nie podlegało przejęciu w ramach reformy rolnej.
Również zarzuty skargi odnoszące się do braku możliwości przejęcia w ramach reformy rolnej zabudowań przedmiotowego gospodarstwa. Ww. orzecznictwo sądów oraz Trybunału Konstytucyjnego, że w sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską. Z kolei tzw. związek funkcjonalny należy rozumieć jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. W niniejszej sprawie z ustaleń organu wynika, że w przedmiotowym gospodarstwie brak było odrębnego od części gospodarczej zespołu dworskiego. z dowodów wynika jedynie, że w majątku znajdował się dom mieszkalny oraz szereg zabudowań gospodarczych przystosowanych do prowadzenia działalności rybackiej. Wszystkie były położone w bezpośrednim sąsiedztwie i związane z produkcją rybacką. Nie ma zatem wątpliwości , ze majątek zorganizowany był jako jednolita całość gospodarcza i istniał związek funkcjonalny pomiędzy zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi, a rolniczą częścią majątku.
Zatem wbrew zarzutom skargi, zdaniem Sądu materiał dowodowy został w sprawie zgromadzony i oceniony zgodnie z regułami wynikającymi z norm art. 7, 77 i 80 kpa. Jest rzeczą oczywistą, iż upływ czasu oraz aktualne wykorzystywanie wód przedmiotowej nieruchomości utrudniają ocenę ich przeznaczenia w dacie przejęcia majątku na cele reformy rolnej, jednak analiza zgromadzonych dowodów pozwalał organom na dokonanie ustaleń stanowiących podstawę dla wydania decyzji.
Należy także podzielić stanowisko organu odwoławczego co do konieczności częściowego umorzenia postępowania. W pkt. 3 zaskarżonej decyzji organ umorzył postępowanie w pozostałym zakresie – a więc w zakresie powierzchni nie objętej pkt 2 decyzji ([...] ha). Nastąpiło to wobec ustalenie, że wielkość przedmiotowej nieruchomości "[...]" określana jest różnie, w zależności od dokumentów źródłowych. Największa jej powierzchnia podana jest w akcie notarialnym z [...] czerwca 1932 r. i w opinii z [...] kwietnia 1937 r. i jest to właśnie wielkość [...] ha. Prawidłowo zatem organ zakresem postępowania prowadzonego w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. objął właśnie przedmiotową nieruchomość o ww. powierzchni, a nie jak uczynił to organ I instancji o pow. [...] ha, która stanowi sumę wielkości działek nr [...], [...], [...], [...], [...], [...] (aktualnie odpowiadających przejmowanej nieruchomości) . Dlatego umorzenie postępowania w tej części było uzasadnione z powodu bezprzedmiotowości postępowania. Nie są natomiast zasadne zarzuty skargi odnoszące się do konieczności ustalenia w niniejszym postępowaniu prawidłowej powierzchni przejmowanej nieruchomości poprzez np. sporządzenie opinii przez biegłego. Po pierwsze: istotą niniejszego postępowania nie jest ustalenie aktualnego stanu prawnego oraz dokładnej powierzchni przejmowanej nieruchomości, ale wypowiedzenie się co do kwestii podpadania bądź nie przejętej nieruchomości pod działanie dekretu o reformie rolnej. Po drugie: w tego rodzaju sprawach, które odnoszą się do okresu odległego o ponad 70 lat , nie zawsze organ dysponuje spójnym i kompletnym materiałem dokumentacyjny. Jego zadaniem jest dokonanie oceny zgłoszonego wniosku w odniesieniu się do materiału jaki udało mu się zgromadzić , a nie jakim chciałby dysponować. Taka jest specyfika spraw dotyczących działania dekretu o reformie rolnej. Wymaganie zatem od organu ustalenia aktualnej powierzchni nieruchomości przejmowanej w 1944 r. przy pomocy np. opinii biegłego zdaniem sądu należy uznać za niezasadne i nieracjonalne.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.