I SA/Sz 721/21

I SA/Sz 721/21 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2021-11-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-09-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Ewa Wojtysiak
Jolanta Kwiecińska /przewodniczący sprawozdawca/
Marzena Kowalewska
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Pomoc publiczna
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
I GSK 121/22 - Wyrok NSA z 2023-05-23
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 266
art. 28, art. 266
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Kwiecińska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Marzena Kowalewska,, Sędzia WSA Ewa Wojtysiak, , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 listopada 2021 r. sprawy ze skargi M.G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dnia [...] r. nr[...] .
Uzasadnienie
M. G. (dalej: "Strona" lub "Skarżący") wniósł skargę
do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Organ") z [...] lipca 2021 r. nr [...], utrzymującą w mocy decyzję tego organu z [...] lutego 2021 r. nr [...]:
- na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2-3 i art. 32 ustawy
z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
(Dz.U.2020.266 t.j.; dalej "u.s.u.s.") odmawiającej umorzenie należności
z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem
tych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od marca do grudnia
2020 r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu składek [...] zł
oraz odsetek [...] zł;
- na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365; dalej: "Rozporządzenie") odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od marca do grudnia 2020 r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu składek [...] zł oraz odsetek [...] zł.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.
W dniu 21 grudnia 2020 r. Strona złożyła wniosek o umorzenie należności
z tytułu nieopłaconych składek za okres od marca do grudnia 2020 r. informując,
że nie mogła opłacić składek do ZUS, z uwagi na pobyt w więzieniu.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych po przeprowadzonym postępowaniu
w sprawie umorzenia decyzją z [...] lutego 2021 r. odmówił Stronie umorzenia należności z tytułu składek, ponieważ, w ocenie Organu:
- nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu
art. 28 ust. 2 u.s.u.s.,
- Strona nie wykazała zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego Strony;
- Strona nie wykazała jednoznacznie, aby powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń;
- Strona nie wykazała, aby przewlekła choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły Stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Z uwagi na powyższe, Skarżący złożył do Organu wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności wykazanych w decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] lutego 2021 r. W odwołaniu Skarżący wskazał,
że przebywała w więzieniu i choć miał chęci do spłaty należności, to fizycznie było
to niemożliwe. Dodał ponadto, że z uwagi na pobyt w więzieniu był pozbawiony zarobku. Wyjaśnił również, że przebywał w szpitalu psychiatrycznym i nie mógł pracować w wyuczonym zawodzie oraz spłacać należności do ZUS. Poinformował, że z uwagi na płatności czynszu za wynajmowanie pokoju w okresie od marca
do listopada 2020 r. został pozbawiona pieniędzy. Dodał, że posiada pożyczki
w banku i parabankach i jest zmuszony do spłaty określonej sumy co miesiąc. Oświadczył, że jest żonaty, ale prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Mieszka na różnych prywatnych kwaterach, gdzie ponosi koszty wynajmu. Poinformował, że w 2018 r. zarobił [...] zł przy kosztach [...] zł, w 2019 r. zarobił [...] zł przy kosztach [...] zł, w 2020 r. zarobił [...] zł przy kosztach [...] zł. Dodał, że obecnie przebywa w Szpitalu Psychiatrycznym na Oddziale Psychiatrii Sądowej we F.. Nadto Skarżący zwrócił się do Organu o udzielenie układu ratalnego.
W toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego Organ ustalił, że:
1) przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
2) przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że:
- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe,
- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,
- nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
3) nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - działalność gospodarcza jest prowadzona, Strona posiada dochód z tytułu świadczenia emerytalnego oraz posiada następców prawnych;
4) przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wnosi Strona przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
5) przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi - nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne; aktualnie wobec Strony Dyrektor Oddziału ZUS w S. prowadzi egzekucję ze świadczenia emerytalnego; w 2021 r.
w ramach prowadzonego postępowania w 2021 r. wyegzekwowano [...] zł; Strona jest właścicielem na zasadzie wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej nieruchomości gruntowej położonej w miejscowości K. o powierzchni [...] ha, na której ZUS może dokonać wpisu do hipoteki celem zabezpieczenia należności
z tytułu składek.
W związku z powyższym Organ stwierdził, że brak jest przesłanek pozwalających na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to tym samym pozytywne rozpatrzenie wniosku Strony na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Następnie w uzasadnieniu Organ wskazał, że podjął czynności zmierzające
do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w § 3 ust. 1 Rozporządzenia oraz w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W toku postępowania Organ ustalił, że od 1 kwietnia 2018 r. Strona ma przyznaną emeryturę numer [...], której wysokość wynosi [...] zł brutto z której dokonywane jest potrącenie egzekucyjne w kwocie [...]zł. Do wypłaty [...] zł netto. Minimum socjalne ustalone 2 kwietnia 2021 r. w IV kwartale 2020 r.
na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych
dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego wyniosło [...] zł. Z uwagi na brak możliwości ustalenia dochodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej
ZUS przyjął, że łączny dochód gospodarstwa domowego Strony jest na poziomie minimum socjalnego. W wyniku poczynionych ustaleń organ wskazał,
że po uiszczeniu opłat związanych z utrzymaniem i leczeniem w łącznej wysokości [...] zł do dyspozycji Strony pozostaje kwota [...]zł.
Organ zauważył, że wykazywanie przez Stronę strat z tytułu prowadzonej działalności nie oznacza braku środków finansowych. Osiągany dochód oraz ciągłość prowadzenia działalności gospodarczej sugerują możliwość poprawy sytuacji materialnej Strony i daje pozytywną prognozę, co do możliwości spłacenia zaległości. W dniu 6 kwietnia 2021 r. wpłynął do ZUS wniosek Strony o układ ratalny,
tym samym Skarżący przyznał, że posiada środki finansowe na ten cel. Następnie Organ wskazał, że obecnie Strona przebywa w Szpitalu Psychiatrii Sądowej
we F. i nie jest znana Organowi data zakończenia leczenia. Tym samym koszty utrzymania Strony ponosi Skarb Państwo. Nadto Skarżący
jest współwłaścicielem zabudowanej nieruchomości gruntowej, która może stać
się potencjalnym źródłem dochodu. Z uwagi na powyższe Organ stwierdził,
że w sytuacji Strony nie znajduje znamion ubóstwa oraz nie może uznać, że ma ona charakter trwały i pogłębiający się.
Następnie Organ wskazał, że pomimo podnoszonej przez Skarżącego trudnej sytuacji materialnej, nie korzysta on z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej
oraz innych form wsparcia skierowanych dla osób znajdujących się w niedostatku. Organ zaznaczył, że udzielenie pomocy ze środków z pomocy społecznej poprzedzone jest szczegółowym, obowiązkowym wywiadem środowiskowym.
W uzasadnieniu decyzji Organ wyjaśnił, że zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. (Dz.U.2018.1358) w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej
od 1 października 2018 r. obowiązuje kwota kryterium dochodowego pomocy społecznej dla osoby samotnie gospodarującej w wysokości 701,00 zł. Organ wskazał zatem, że prowadzi to do wniosku, iż uzyskiwane dochody są wystarczające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych Skarżącego. Analiza dokumentacji nie wykazała również w ocenie Organu, że w sprawie zaszły przesłanki umorzenia w postaci poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej
lub nadzwyczajnego zdarzenia, powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogło pozbawić Stronę możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Organ wskazał również, że Skarżący nie udokumentował, iż sprawuje opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny, jak również nie wykazał,
że z powodu przewlekłej choroby został pozbawiony możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Skarżący osiąga dochód z tytułu świadczenia emerytalnego, który jest de facto wypłacany przez ZUS bez względu na stan zdrowia oraz prowadzi działalność gospodarczą. W związku z tym Organ uznał,
że w przypadku Skarżącego nie zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia. Zdaniem Organu na uwagę zasługuje fakt, że aktualnie Skarżący przebywa w Szpitalu Psychiatrycznym na Oddziale Psychiatrii Sądowej
we F. i jednocześnie prowadzi działalność gospodarczą.
Następnie Organ wskazał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że ocena dowodów dokonana przez Organ, a prowadząca do rozstrzygnięcia negatywnego
dla Strony, nie jest oceną dowolną, ale podjętą zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów określoną w art. 80 K.p.a. W prowadzonym postępowaniu Organ badał sprawę (stan faktyczny), swoją ocenę opierając na przekonywujących podstawach, dając temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Organ gromadząc materiał dowodowy
z urzędu dążył do zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy
i do wyjaśnienia rzeczywistych treści stosunków faktycznych i prawnych. Zdaniem Organu stan faktyczny został w pełni wyjaśniony i w prawidłowy sposób dokonano jego oceny prawnej.
Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. W uzasadnieniu wskazał, że w okresie od 27 marca do 10 grudnia 2020 r. przebywał w areszcie, a obecnie w szpitalu psychiatrycznym. Skarżący wskazał, że w tym czasie nie mógł podjąć pracy, a tym samym posiadać dochodu umożliwiającego spłatę składek wobec ZUS. Podczas pobytu w areszcie Skarżący doznał trwałego uszczerbku na zdrowiu, który uniemożliwia mu podjęcie pracy nawet na wolności. Do 27 marca 2020 r. prowadził osobne gospodarstwo domowe, nie mieszka z małżonką. Nadto Skarżący wyjaśnił, że nie może zawiesić działalności gospodarczej, gdyż musiałby dokonać tego osobiście, a pełnomocnika nie może ustanowić z oczywistej przyczyny wymogu pośrednictwa notariusza.
W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie w całości, podtrzymując stanowisko w sprawie.
W piśmie procesowym z 11 października 2021 r. Skarżący wyjaśnił,
że od dziewiętnastu miesięcy jest zamknięty bez kontaktu ze światem zewnętrznym
i nie zawiesił działalności gospodarczej, ponieważ musiałby dokonać tego osobiście. Skarżący wskazał, że posiada najniższą emeryturę, ale wszystko przeznacza
na spłatę wierzycieli.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:
Sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym na podstawie przepisu art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze m.), zgodnie z którym "przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy
za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu
i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału I z 4 października 2021 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym a jego termin wyznaczony na 4 listopada 2021 r., o czym strony zostały zawiadomione pismami
z 5 października 2021 r.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.2021.137 t.j.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2019.2325 j.t. ze zm.; dalej: "P.p.s.a."), który stanowi,
że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami
i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 P.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Organu z [...] lipca 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję tego Organu z [...] lutego 2021 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres
od marca do grudnia 2020 r.:
1) na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 u.s.u.s.
2) na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s.
oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia.
Skarga okazała się zasadna.
Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności
z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności
na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia
28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 i 2320);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia
w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku,
z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Zgodnie zaś z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek
na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Przesłanki umorzenia należności określone zostały w § 3
cyt. Rozporządzenia, zgodnie z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby
to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności
w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki
nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.
Dokonując wykładni pojęć "całkowita nieściągalność" i "uzasadniony przypadek" organ orzekający musi odwołać się do obowiązującego systemu prawa, uwzględniając zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych zawartą w art. 84 Konstytucji RP, zgodnie z którą każdy jest obowiązany
do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków określonych
w ustawach, co ma bezpośrednie odniesienie do norm zawartych w art. 2a ust. 1, ust. 2 pkt 2 i ust. 3 u.s.u.s. stanowiących o tym, że stoi ona na gruncie równego traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, stan cywilny, stan rodzinny, a zasada równego traktowania dotyczy w szczególności obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne. Podkreślić jednak należy, że wskazane powyżej przepisy określają uprawnienie organu
do umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w sytuacji ziszczenia
się jednej z przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 1 i 2 oraz ust. 3a u.s.u.s. Zaistnienie którejkolwiek z ww. przesłanek, daje potencjalną możliwość umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. Wówczas oznacza to dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia (por. uchwała Sądu Najwyższego
z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 6/04, opubl. OSNP 2004/16/285).
Decyzja w sprawie zastosowania ulgi w spłacie zaległych należności składkowych podejmowana jest na zasadzie uznania administracyjnego. Oczywiście wskazanej swobody w zakresie wyboru rozstrzygnięcia nie można utożsamiać
z zupełną dowolnością sposobu rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej, ponieważ organy administracji publicznej, zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2020.256 t.j. ze zm.; dalej: "K.p.a.") działają na podstawie przepisów prawa. To z kolei wiąże się z obowiązkiem uwzględnienia w motywach wydanego rozstrzygnięcia przepisów powszechnie obowiązującego prawa, w tym przepisów określających zasady postępowania administracyjnego.
Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego
i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie należności organ jest związany określonymi w K.p.a. zasadami oraz regułami logiki. W postępowaniu, organ obowiązany jest stać na straży praworządności, podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz
do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.), a także w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.).
Postępowanie organu w tym zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego. Sąd ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy,
czy w procesie oceny dowodów organ administracyjny nie naruszył reguł logiki
i czy zastosował właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Natomiast, co należy mocno wyartykułować, kompetencję w zakresie umorzenia należności składkowych posiada wyłącznie Zakład Ubezpieczeń Społecznych
w ramach wspomnianego wcześniej uznania administracyjnego, które odnosi
się do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić
ich umorzenia) w sytuacji prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane
w art. 28 ust. 3, bądź w § 3 ust. 1 Rozporządzenia. Wybór konsekwencji prawnej,
to drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. W przypadku decyzji uznaniowej organ zobowiązany jest w sposób czytelny, umożliwiający kontrolę poszczególnych etapów rozumowania, przedstawić wszystkie przesłanki faktyczne i interpretacyjne wnioskowania (art. 107 § 3 K.p.a.).
W sprawie nie ulega wątpliwości, że Skarżący nie spełnia przesłanek
z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Sąd natomiast nie podziela stanowiska Organu wyrażonego
w uzasadnieniu decyzji odnośnie przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w stosunku
do przedstawionego w sprawie stanu faktycznego.
Z akt sprawy wynika, że Skarżący od 1 kwietnia 2018 r. ma przyznaną emeryturę w wysokości [...] zł brutto, z której dokonywane jest potrącenie egzekucyjne w kwocie [...]zł. Do wypłaty pozostaje [...] zł netto. W okresie
od 27 marca 2020 r. do 10 grudnia 2020 r. Skarżący był pozbawiony wonności
i przebywał w Zakładzie Karnym w G.. W czasie pozbawienia wolności
nie był zatrudniony. Od 10 grudnia 2020 r. Skarżący przebywa w Szpitalu Psychiatrycznym Oddział Psychiatrii Sądowej we F.. Wniosek o zwolnienie
z tytułu składek został złożony przez Skarżącego w okresie przebywania
w ww. placówce. Organ kierował zatem wszelką korespondencję w sprawie na adres Szpitala.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Organ wskazał, że do ustalenia dochodu gospodarstwa domowego Skarżącego przyjął kwotę netto emerytury przed potrąceniem egzekucyjnym w wysokości [...] zł. Odnosząc się do powyższego, tutejszy Sąd zauważa, że powyższa kwota została wyliczona od kwoty netto emerytury przed potrąceniem egzekucyjnym, które wynosi [...] zł. Powyższe oznacza zatem, że po uiszczeniu opłat związanych z utrzymaniem i leczeniem
w łącznej wysokości [...] zł do dyspozycji Skarżącego nie pozostaje [...] zł
lecz [...] zł. Pomimo tych okoliczności, Organ w decyzji wskazuje, że osiągany dochód oraz ciągłość prowadzenia działalności gospodarczej sugerują możliwość poprawy sytuacji materialnej Skarżącego i daje pozytywną prognozę
co do możliwości spłacenia zaległości.
Zdaniem tutejszego Sądu argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji pozostaje w sprzeczności z materiałem dowodowym zgromadzonym w toku prowadzonego postępowania oraz sporządzona została wbrew regułom logiki
i prawidłowego wnioskowania. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Organ wskazuje m.in., że z uwagi na brak możliwości ustalenia dochodu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, Organ przyjął, że łączny dochód gospodarstwa domowego jest na poziomie minimum socjalnego. W dalszej treści uzasadnienia decyzji Organ wskazał, że osiągany dochód oraz ciągłość prowadzenia działalności gospodarczej sugerują możliwość poprawy sytuacji materialnej Skarżącego i dają pozytywną prognozę co do możliwości spłacenia zaległości. Co więcej, jak podkreślił Organ w uzasadnieniu decyzji, na uwagę zasługuje fakt, że aktualnie Skarżący przebywa w Szpitalu Psychiatrycznym na Oddziale Psychiatrii Sądowej
we F. i jednocześnie prowadzi działalność gospodarczą. Następnie Organ sugeruje Skarżącemu, że przebywając w areszcie śledczym i nie prowadząc działalności gospodarczej miał on możliwość zgłosić zawieszenie
lub wyrejestrowanie prowadzenia działalności gospodarczej osobiście lub przez pełnomocnika.
Odnosząc się do powyższego, argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji jest, w ocenie Sądu, wzajemnie sprzeczna. Z jednej strony Organ twierdzi,
że Skarżący prowadził działalność gospodarczą i jej ciągłość sugeruje możliwość poprawy jego sytuacji materialnej oraz daje pozytywną prognozę co do możliwość poprawy sytuacji materialnej, z drugiej strony Organ twierdzi, że nie prowadząc działalności gospodarczej, Skarżący miał możliwość zgłosić jej zawieszenie
lub wyrejestrowanie, przebywając w areszcie śledczym.
Należy zatem wskazać, że Skarżący – wbrew twierdzeniom Organu – na dzień oceny jego sytuacji materialnej nie prowadzi de facto żadnej działalności gospodarczej, ponieważ przebywa na Oddziale Psychiatrii Sądowej w Szpitalu Psychiatrycznym we F.. Nie sposób zatem zgodzić się z Organem, że w tym wypadku Skarżący osiąga jakikolwiek dochód z działalności gospodarczej, dający prognozę poprawy jego sytuacji materialnej. Taka okoliczność faktyczna nie wynika bowiem z akt sprawy.
Nie sposób zatem zgodzić się z Organem, że pozostała do dyspozycji Skarżącego kwota [...]zł, która wyliczona została od kwoty netto przed potrąceniami egzekucyjnymi, daje pozytywną prognozę co do możliwości spłacenia zaległości, a sytuacja Skarżącego nie znajduje znamion ubóstwa i nie ma charakteru trwałego oraz pogłębiającego się. Powyższe twierdzenia są pozbawione zasad logicznego wnioskowania, zważywszy na zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz sytuację gospodarczą w kraju. Należy zauważyć, że na podstawie danych Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych w IV kwartale 2020 r. inflacja wzrosła
o 0,4%, ale już pierwszy kwartał 2021 r. przyniósł dość wyraźne wzrosty wartości koszyków w porównaniu z poprzednim badaniem z IV kwartału 2020 r. Inflacja w tym okresie wzrosła w skali o 2,1%. Nie sposób zatem twierdzić, że sytuacja Skarżącego nie ma charakteru pogłębiającego się.
Organ wskazał również w zaskarżonej decyzji, że pomimo podnoszonej
przez Skarżącego trudnej sytuacji materialnej nie korzysta on z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej oraz innych form wsparcia skierowanych dla osób znajdujących się w niedostatku. Odnosząc się do powyższego tutejszy Sąd ponownie zauważa,
że Skarżący w okresie od 27 marca 2020 r. do 10 grudnia 2020 r. był pozbawiony wonności i przebywał w Zakładzie Karnym w G., a od 10 grudnia 2020 r. Skarżący przebywa w Szpitalu Psychiatrycznym Oddział Psychiatrii Sądowej
we F.. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Organ wydaje się usilnie
nie dostrzegać powyższych okoliczności albo wychodzi z założenia, że każdy
i wszystkie sprawy w organach administracji publicznej można załatwić online, chociaż – pomijając nawet sytuację Skarżącego – wiadomym jest powszechnie,
że stan taki jest daleki od oczekiwanego. Dodatkowo również powszechnie wiadomym jest, że organy administracji nie zawsze honorują pełnomocnictwa udzielone w zwykłej formie pisemnej – tym bardziej w zakresie dokonania
czynności polegającej na zgłoszeniu zawieszenia prowadzenia działalności gospodarczej czy też zaprzestania jej prowadzenia. Zauważyć zatem należy
na wskazanie przez Skarżącego, że z uwagi na pozbawienie wolności a następnie pobyt w zamkniętej placówce medycznej nie miał on ani możliwości samodzielnie
dokonać zgłoszenia zawieszenia prowadzenia działalności gospodarczej
czy też jej wyrejestrowania, ani udzielenia pełnomocnictwa w formie umożliwiającej skuteczne posłużenie się pełnomocnikiem w tym zakresie. Sąd zauważa również,
że Skarżący wskazał na brak środków finansowych umożliwiających ustanowienie pełnomocnika.
Odnosząc się do sytuacji materialnej Skarżącego, Organ nie wziął w ogóle pod uwagę jego sytuacji zdrowotnej, na którą powołuje się Skarżący we wniosku
oraz dalszych pismach do Organu. Sam fakt przebywania Skarżącego na Oddziale Psychiatrii Sądowej wskazuje, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, których Organ nie dostrzega, mimo że wysyłane do Skarżącego pisma adresowane są na adres ww. placówki. Tutejszy Sąd zauważa przy tym, że Organ winien
był wziąć pod rozwagę w takich okolicznościach, czy Skarżący jest w stanie należycie prowadzić swojej sprawy w prowadzonym postępowaniu. Natomiast organ
– pomijając ww. okoliczności – powołuje się na fakt wzywania Skarżącego
do określonych czynności istotnych dla rozpoznania wniosku Skarżącego zgodnie
z jego oczekiwaniami i fakt braku uzyskania od Skarżącego określonych informacji czy dokumentów w tym zakresie i wreszcie na fakt braku zawieszenia
czy też wyrejestrowania działalności gospodarczej przez Skarżącego.
Odnosząc się do argumentacji Organu zawartej w zaskarżonej decyzji tutejszy Sąd przypomina, że całość argumentacji powinna być spójna i logiczna
oraz niepodejmowana w oderwaniu od rzeczywistości. Nadto w zaskarżonej decyzji przywołane argumenty – chociażby pod względem możliwości zawieszenia
lub zakończenia przez Skarżącego prowadzonej działalności – oparte zostały
na teoretycznych założeniach, dalekich od rzeczywistych uwarunkowań rozpoznawanej sprawy.
Mając na uwadze powyższe okoliczności, na uwagę zasługuje również fakt,
że zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład w całości lub w części. Oznacza to, że organ ma możliwość
w uzasadnionych przypadkach umorzyć tą część należności, której opłacenie pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Użyte w § 3 ust. 1 Rozporządzenia wyrażenie "w szczególności" oznacza, że przypadki te mają charakter katalogu otwartego, a tym samym nie jest to katalog o charakterze wyczerpującym.
Za spełnienie przesłanek z § 3 ust. 1 Rozporządzenia należy uznać takie sytuacje, gdy ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną dany podmiot
nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego. W ocenie Sądu, chociaż Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej, a okoliczność ta – w ocenie organu – świadczy o braku trudnej sytuacji finansowej Skarżącego, to jednak Organ nie dostrzegł, że Skarżącemu,
po uregulowaniu koniecznych opłat, w tym bieżących i zaległych alimentów, pozostaje de facto kwota [...]zł (kwota pozostająca do dyspozycji Skarżącego pomniejszona o potrącenia egzekucyjne). Oznacza to niewątpliwie, że Skarżący znajduje się w więcej niż trudnej sytuacji finansowej. Podana natomiast przez Organ, obowiązująca od 1 października 2018 r., kwota kryterium dochodowego z pomocy społecznej dla osoby prowadzącej gospodarstwo domowe wynoszącego [...] zł,
nie została poddana szczegółowej analizie w kontekście zadłużenia Skarżącego
(w tym wobec ZUS) i wysokości uzyskiwanych dochodów oraz zakresu jego możliwości/braku możliwości zarobkowych wynikających chociażby ze stanu zdrowia czy wieku.
Dodatkowo, Sąd podkreśla, że kwota kryterium dochodowego z pomocy społecznej dla osoby prowadzącej gospodarstwo domowe wynoszącego [...] zł, podana przez organ, obowiązująca od 1 października 2018 r., nie została
od tego momentu zmieniona, chociaż upłynęły już 3 lata, a wskaźnik inflacji
- jak wynika z ostatnich danych GUS - osiągnął w październiku 2021 r. 6,8 %, zatem, odwoływanie się do tego kryterium aktualnie nie jest już w pełni miarodajne.
W ocenie Sądu, sytuacja materialna i osobista Skarżącego uzasadnia szczególną ostrożność w formułowaniu wniosków przemawiających za brakiem uwzględnienia wniosku Skarżącego. Wbrew twierdzeniom Organu, sytuacja ta,
może zostać zaliczona do przypadków wyjątkowych, a nawet trudnych. Uzyskiwany przez Skarżącego dochód jest bardzo niski, tak że z trudem wystarcza
na zaspokojenie nawet podstawowych potrzeb egzystencjalnych (minimum egzystencji). Wysokość tego dochodu wskazuje na konieczność ograniczenia rodzaju i wysokości kosztów utrzymania nawet poniżej niezbędnego minimum.
Dodać należy, że zaskarżona decyzja dotyczy nie kwestii błahych,
bez istotnego znaczenia z punktu widzenia podstawowych praw i przyrodzonej godności człowieka, ale sfery jej elementarnych potrzeb - posiadania środków niezbędnych do przeżycia (por. wyrok NSA z dnia 20 marca 2007 r., II GSK 345/06). Podkreślić należy, na co trafnie zwracano uwagę w dotychczasowym orzecznictwie (por. wyrok z NSA dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07), iż okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powinny być przeanalizowane i omówione w sposób niebudzący żadnych wątpliwości, szczególnie gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącego - posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Konieczne
jest skonfrontowanie sytuacji materialnej, uwzględniającej również możliwości pozyskiwania dodatkowych dochodów m.in. przez pryzmat wieku i stanu zdrowia zobowiązanego, z wysokością zaległości i wskazanie dochodów, które byłyby wystarczające do pokrycia zadłużenia. Jeżeli zatem z ustaleń w sprawie wynika,
iż ze względu na sytuację finansową i osobistą, opłacenie wnioskowanej
do umorzenia należności z tytułu składek jest w istocie niemożliwe, to dotkliwe skutki materialne spłaty zadłużenia, wymagały szczególnie wnikliwego przeanalizowania.
Według składu orzekającego w sprawie, powyższe kwestie nie zostały
przez Organ dostatecznie rozważone. Z punktu widzenia interesu społecznego
nie jest uzasadnione pozbawienie Skarżącego wszelkiej perspektywy możliwości wyjścia z trudnej sytuacji życiowej poprzez egzekucję zapłaty całej zaległej należności, czego konsekwencją może być wypłata na jego rzecz świadczeń
w ramach systemu pomocy społecznej. Wyrażonej oceny w powyższym zakresie
nie można podzielić również z tego względu, iż zaprezentowane stanowisko
w zasadzie ograniczałoby, a nawet eliminowałoby potrzebę i sens regulacji ustanowionej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w takich, jak m.in. przedmiotowej sprawie sytuacjach, gdy nie można przyjąć, że zaistniały przesłanki umorzenia zaległych składek wymienione w tych przepisach. Jak bowiem trafnie wskazał
NSA w wyroku z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14, oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń. Ustawodawca stworzył możliwość umarzania należności (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić
im powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań
bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2017 r., II GSK 1979/15).
Dostrzegając wskazane uchybienia, wynikające z braku należytego ustalenia
i oceny wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, co niewątpliwie miało istotny wpływ na wynik sprawy, sąd uznał za zasadne uchylenie zaskarżonej decyzji celem ponownego rozpatrzenia sprawy z pełnym poszanowaniem zasad procedury administracyjnej (art. 7, art. 8, art. 77 §1 i art. 80 K.p.a.).
Przenosząc powyższe na grunt rozważanej sprawy, istotna jest zatem ponowna analiza, czy odmowa umorzenia należności nie przeczy prawidłowej wykładni art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia. W ocenie sądu, takiej wnikliwej, a przede wszystkim logicznej analizy w przedstawionym zakresie zabrakło. Wskazane uchybienia pozwalają zatem przyjąć, że ocena wystąpienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia nie została przeprowadzona poprawnie, tym samym, przekracza ona granice uznania administracyjnego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W ponownie przeprowadzonym postępowaniu obowiązkiem Organu będzie wyeliminowanie wskazanych uchybień oraz prawidłowe rozważenie wniosku na tle zindywidualizowanego stanu faktycznego, tj. odnoszącego się do osobistej sytuacji Skarżącego. Przede wszystkim zaś, zadaniem Organu będzie dokonanie pełnej
i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie
w sprawie. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa tak w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. jak i w § 3 ust. 1 Rozporządzenia, organ powinien mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników
w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA
z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Ustawodawca stworzył możliwość umarzania należności (także ściągalnych), by umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić im powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2017 r., II GSK 1979/15).
W tej sytuacji - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. Sąd stwierdził wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem ww. przepisów, co miało wpływ na wynik sprawy. Zakres stwierdzonych uchybień uzasadniał, na podstawie art. 135 P.p.s.a., wyeliminowanie z obrotu prawnego również rozstrzygnięcia poprzedzającego wydanie zaskarżonej w sprawie decyzji.
Orzeczenia sądów administracyjnych przytoczone w uzasadnieniu dostępne są na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.