I SA/SZ 525/25

I SA/Sz 525/25 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2025-12-10
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-09-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Alicja Polańska /przewodniczący sprawozdawca/
Anna Sokołowska
Elżbieta Dziel
Symbol z opisem
6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2025 poz 132
art. 33 § 2 pkt 1 , art. 33 § 2 pkt 5, art. 3 i art. 4, art. 33 § 2 pkt 2 lit. a, art. 33 § 1, art. 115,
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 1061
art. 475 § 1, art. 1002 , art. 1055 , art. 1023 § 2, art. 1031 § 2,  art. 1032 § 2 ,
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t. j.)
Dz.U. 2025 poz 350
art. 83c ust. 1a , art. 31,
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Polańska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Dziel,, Sędzia WSA Anna Sokołowska, , po rozpoznaniu w Wydziale I w trybie uproszczonym w dniu 10 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi O. Z. na postanowienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 lipca 2025 r. nr 170000.42.51.2025-RED-EGZ-PO w przedmiocie zarzutów zgłoszonych w postępowaniu egzekucyjnym I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 maja 2025 r. nr 170000.42.16.2025-RED-EGZ-PW; II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej O.Z. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
O. Z. zaskarżyła postanowienie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS (ZUS) z dnia [...] lipca 2025 r. nr [...] utrzymujące w mocy postanowienie tegoż organu z dnia [...] maja 2025 r. nr [...] w przedmiocie oddalenia zarzutów zgłoszonych w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułów wykonawczych nr [...] i nr [...]
Z akt postępowania wynika, że strona - na podstawie przepisów ustawy z dnia
17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2025 r.
poz. 132); dalej: "u.p.e.a." - skierowała do ZUS wniosek z dnia [...] kwietnia 2025 r.,
w którym sformułowała następujące zarzuty w sprawie egzekucji administracyjnej:
1) nieistnienie obowiązku (art. 33 § 2 pkt 1 u.p.e.a.) z uwagi na fakt, że strona jest zobowiązana wyłącznie do spłaty zadłużenia objętego umową kredytu hipotecznego,
jako że dług ten konsumuje całą wartość pozostawionego majątku przez zmarłą matkę, co w efekcie powoduje, że na stronie nie spoczywa obowiązek spłaty jakichkolwiek pozostałych, ewentualnych zobowiązań, ponad stan czynny spadku (który zostanie wyczerpany spłatą kredytu hipotecznego), w tym również obowiązek spłaty składek na ubezpieczenie zdrowotne;
2) wygaśnięcie obowiązku w całości (art. 33 § 2 pkt 5 u.p.e.a.) wobec pierwszeństwa spłaty kredytu hipotecznego pozostałego po spadkodawczyni, którego spłata wyczerpie wartość całego majątku pozostawionego przez zmarłą (który to majątek ogranicza się wyłącznie do udziału w nieruchomości o wartości [...] zł);
3) określenie obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z orzeczenia, o którym mowa w art. 3 i art. 4 u.p.e.a. (art. 33 § 2 pkt 2 lit. a u.p.e.a.), tj. wyroku będącego podstawą wszczęcia postępowania egzekucyjnego, wydanego przez Sąd Okręgowy w K. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o sygn. [...] z dnia [...] września 2024 r., który zmieniał pierwotną decyzję ZUS wydaną [...] sierpnia 2023 r. i ograniczył odpowiedzialność strony do wartości ustalonej w inwentarzu stanu czynnego spadku.
Strona wniosła jednocześnie o przeprowadzenie dowodu z:
1) postanowienia Sądu Rejonowego w K. [...] Wydział Cywilny z dnia
[...] maja 2024 r. w sprawie o sygn. akt [...] wraz z wydrukiem zarządzenia
o prawomocności postanowienia od [...] maja 2024 r.;
2) kopii protokołu sporządzonego przez [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. w sprawie spisu inwentarza w sprawie [...] ad 1 lit. a i lit. b na fakt sporządzenia spisu inwentarza oraz wyczerpania całej wartości czynnej spadku na potrzeby przyszłej spłaty długu hipotecznego wynikającego z umowy kredytu hipotecznego o nr [...] i w związku z tym nieistnienie (lub względnie wygaśnięcie) obowiązku po stronie zobowiązanej;
3) wyroku Sądu Okręgowego w K. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o sygn. akt [...] wydanego [...] września 2024 r. wraz z zarządzeniem o prawomocności ww. wyroku z dnia [...] listopada 2024 r. na fakt określenia obowiązku w tytułach wykonawczych niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z orzeczenia, które było podstawą prowadzonej egzekucji.
Ponadto strona wniosła o uznanie przez wierzyciela zarzutów w sprawie egzekucji administracyjnej w całości i umorzenie postępowania egzekucyjnego w całości.
Organ postanowieniem z dnia [...] maja 2025 r. oddalił zarzuty. W uzasadnieniu postanowienia organ wskazał, że decyzją z dnia [...] sierpnia 2023 r. nr [...] organ określił odpowiedzialność strony za zobowiązania wobec ZUS po zmarłej E. G., które na dzień otwarcia spadku wynosiły [...] zł. Po rozpoznaniu odwołania od decyzji, Sąd Okręgowy w K. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia [...] września 2024 r. sygn. akt [...] zmienił decyzję z dnia [...] sierpnia 2023 r. w ten sposób, że w jej sentencji dodał zastrzeżenie, że odpowiedzialność strony jest ograniczona do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku.
Dalej organ wyjaśnił, że [...] lutego 2025 r., jako wierzyciel, wystawił wobec strony upomnienie nr [...] wzywające do zapłaty należności wskazanych w decyzji z dnia [...] sierpnia 2023 r., pod rygorem wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Upomnienie zostało doręczone pełnomocnikowi strony [...] marca 2025 r. Wobec braku zapłaty należności, wierzyciel [...] marca 2025 r. wystawił tytuły wykonawcze nr [...] i nr [...], na podstawie których organ egzekucyjny - Dyrektor Oddziału Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS w K. zastosował środek egzekucyjny w postaci zajęcia rachunku bankowego w Santander Bank Polska S.A. (zawiadomienia nr [...]). Tytuły wykonawcze wraz z zawiadomieniami o zajęciu rachunku bankowego odebrał pełnomocnik strony [...] kwietnia 2025 r.
Organ wskazał także, że podniesione zarzuty egzekucyjne pozbawione są adekwatnego uzasadnienia prawnego. Według organu przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Istota takiej odpowiedzialności (pro viribus hereditatus) sprowadza się do ograniczenia obowiązku regulowania przez spadkobiercę długów spadkowych tylko do określonej wartości, niemniej z całego swojego majątku (tak spadkowego, jak i osobistego). Dodał, że sankcja utraty ograniczonej odpowiedzialności i powrót do odpowiedzialności nieograniczonej może wynikać wyłącznie z przepisu ustawowego, a więc okoliczności takie nie są wynikiem uznania sądu, czy organów podatkowych prowadzących postępowania w sprawach dotyczących odpowiedzialności spadkowej.
Nadto, według organu, jako wierzyciel spadkodawcy, po przyjęciu przez spadkobierców spadku z dobrodziejstwem inwentarza, może on prowadzić egzekucję z majątku osobistego spadkobierców, jednak z ograniczeniem do wartości stanu czynnego spadku. Nie ciąży na nim obowiązek dbałości o interesy innych ewentualnych wierzycieli, którego konsekwencją miałoby być nie tylko ograniczenie w decyzji przenoszącej na spadkobierców odpowiedzialność za długi spadkowe zakresu tej odpowiedzialności do wartości ustalonego w spisie inwentarza stanu czynnego spadku, ale także wskazanie w niej kolejności i wielkości zaspokajania wierzycieli spadkowych i regulowania długów.
Organ, wskazując na przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.); dalej: "k.c.", zwrócił uwagę, że odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe wygasa zgodnie z ogólnymi regułami odpowiedzialności cywilnej. Tym samym, odpowiedzialność dłużnika wygasa, gdy zostanie spełnione świadczenie na rzecz wierzyciela zgodnie z treścią istniejącego zobowiązania albo też zostanie spełnione świadczenie odszkodowawcze. Ponadto w stosunku do poszczególnych długów spadkowych odpowiedzialność może wygasnąć także z innych przyczyn, takich jak np. upływ terminu zawitego, którym była ograniczona możliwość wykonania uprawnienia przez wierzyciela, gdyż wygaśnie jednocześnie odpowiadający temu uprawnieniu obowiązek; niemożliwość świadczenia, za którą dłużnik nie ponosi odpowiedzialności (art. 475 § 1 k.c.); śmierć osoby uprawnionej do zachowku, gdy nie istnieją osoby uprawnione do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 k.c.). Nie pociąga za sobą jednak wygaśnięcia odpowiedzialności zbycie przez spadkobiercę spadku lub udziału w spadku (art. 1055 k.c.).
W ocenie organu, nie mają znaczenia dla zakresu odpowiedzialności
okoliczności, na które powołuje się w zarzutach strona (odpadnięcie odpowiedzialności w związku z obciążeniem składnika majątku spadku). Odpowiedzialność spadkobiercy za dług spadkodawcy względem ZUS, ustalona w decyzji, istnieje w granicach wartości aktywów spadku ujętych w spisie inwentarza lub w wykazie (art. 1023 § 2 k.c. i art. 1031 § 2 k.c.) i nie ulega dalszemu ograniczeniu, bez względu na wartość długów spadkowych przewyższającą te aktywa. Zobowiązany spadkobierca może oczywiście kwestionować wysokość długu, ustaloną w decyzji, lecz nie może żądać ograniczenia swej odpowiedzialności z tego powodu, że nie jest w stanie zaspokoić w całości wszystkich wierzycieli spadku obejmującego należności publicznoprawne, ponad kwotę ustaloną zgodnie z planem podziału według kolejności określonej w art. 1025 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568); dalej: "k.p.c.". Ponadto, zgodnie z art. 1032 § 2 k.c., spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spłacając niektóre długi spadkowe, wiedział lub przy dołożeniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o istnieniu innych długów spadkowych, ponosi odpowiedzialność za te długi ponad wartość stanu czynnego spadku, jednakże tylko do takiej wysokości, w jakiej byłby obowiązany je zaspokoić, gdyby spłacał należycie wszystkie długi spadkowe. Zatem, wobec tego, że zobowiązania strony pozostają wymagalne, brak jest uzasadnienia do umorzenia postępowania egzekucyjnego.
Strona w piśmie z [...] czerwca 2025 r. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i uwzględnienie zgłoszonego zarzutu w trybie art. 33 § 1 u.p.e.a., a w konsekwencji i umorzenie postępowania egzekucyjnego w całości.
Ponadto, na wypadek uznania przez organ, że obowiązek uiszczenia zaległych składek na ubezpieczenie zdrowotne przez stronę (jako długu spadkowego pozostawionego przez zmarłą) nie wygasł i nadal istnieje (pomimo podniesionych w tym zakresie zarzutów przez stronę), strona wniosła o uznanie, iż obowiązek zapłaty, jeśli w ogóle istnieje, to może być egzekwowany wyłącznie w zakresie odpowiadającym 25,02% dochodzonej kwoty (i umorzenie postępowania egzekucyjnego z pozostałej części), co wynika z obliczenia procentowego udziału ZUS, jako wierzyciela w spłacie przez spadkobiercę, tj. zobowiązaną w sytuacji, gdy dziedziczy ona z dobrodziejstwem inwentarza, a wartość majątku pozostawionego przez spadkobierczynię nie wystarczy do zapłaty wszystkich wierzycieli w pełnej kwocie.
Organ postanowieniem z dnia [...] lipca 2025 r. utrzymał w mocy własne postanowienie z dnia [...] maja 2025 r. W uzasadnieniu organ przedstawił przebieg dotychczasowego postępowania i stwierdził, że - zgodnie z treścią spisu inwentarza sporządzonego przez [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. w dniu [...] października 2023 r. sygn. akt [...] - stan czynny spadku wynosi [...] zł, a wartość dochodzonych od strony jako spadkobiercy zobowiązań wynikających z wydanej przez ZUS decyzji z dnia [...] sierpnia 2023 r. opiewa na łączną kwotę [...]zł, jest więc wielokrotnie niższą od kwoty stanowiącej wartość czynną spadku.
Organ odniósł się także zarzutu z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy,
co do naruszenia przepisów art. 7 i art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r.
Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024, poz. 572); dalej: "k.p.a.", i uznał, że w postępowaniu dotyczącym odpowiedzialności spadkobierców ocenie przez organ podlegają wyłącznie okoliczności określone ustawą. Wskazał, że jako wierzyciel zobowiązany jest do ustalenia, czy osoba w stosunku do której prowadzone
jest postępowanie nabyła spadek po dłużniku i na jakich zasadach oraz ustalenie wartości czynnej spadku na podstawie spisu inwentarza. Okoliczności takie zostały przez organ, jako organ prowadzący postępowanie, zbadane i nie miał on wątpliwości, że decyzja określająca wykonanie zobowiązania wywołuje określone skutki prawne. Zatem, prawidłowe ustalenia w zakresie osoby zobowiązanej oraz wartości czynnej spadku przyjętego z dobrodziejstwem inwentarza, uprawniały do wydania decyzji, niezależnie od stwierdzenia, czy w skład czynny spadku wchodzą zobowiązania na rzecz innych wierzycieli.
Końcowo organ zauważył, że wniosek dotyczący ograniczenia egzekucji do 25,02% wierzytelności nie znajduje uzasadnienia z tej przyczyny, iż zarówno przepisy
ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 350 ze zm.); dalej: "u.s.u.s.", ani mające odpowiednie zastosowanie przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2025 r.
poz. 111 ze zm.); dalej: "O.p.", oraz przepisy k.c. nie przewidują takiej możliwości.
Skarżąca zaskarżyła ww. postanowienie skargą do sądu, zarzucając:
1. rażące naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
1) art. 33 § 2 pkt 1 u.p.e.a. poprzez uznanie w zaskarżanym postanowieniu - w ślad za organem w jego pierwotnym postanowieniu (tj. postanowieniu z dnia [...] maja 2025 r.) - że zarzut podnoszony przez skarżącą co do nieistnienia obowiązku objętego tytułami wykonawczymi jest chybiony i nie zasługuje na uwzględnienie, w sytuacji, gdy istnieją przesłanki do uznania tegoż zarzutu za zasadny, gdyż majątek spadkowy po zmarłej nie obejmował środków wystarczających do pokrycia długów, a cały majątek zmarłej zostanie przeznaczony na zaspokojenie roszczeń wierzyciela hipotecznego, względnie, jeżeli uznać, że wierzytelność hipoteczna nie wyczerpała spadku, to i tak stosunek długów do majątku wynosił 25,02%, a co za tym idzie wierzytelność wobec ZUS może być zaspokojona wyłącznie w takim procencie;
2) art. 33 § 2 pkt 5 u.p.e.a. poprzez uznanie - w ślad za organem i jego postanowieniem z dnia [...] maja 2025 r. - że zarzut wygaśnięcia obowiązku objętego tytułami wykonawczymi jest bezpodstawny, podczas gdy w rzeczywistości, jeśli nawet uznać, że obowiązek ujęty w tytułach wykonawczych w ogóle po stronie skarżącej istniał (czemu skarżąca konsekwentnie zaprzecza), to wygasł on w całości z uwagi na fakt, iż majątek pozostawiony przez spadkodawczynię wystarcza na zaspokojenie jedynie wierzyciela hipotecznego (bank), który ma ustawowe pierwszeństwo w spłacie, względnie, jeżeli uznać, że wierzytelność hipoteczna nie wyczerpała spadku, to i tak stosunek długów do majątku wynosił 25,02 %, a co za tym idzie wierzytelność wobec ZUS może być zaspokojona wyłącznie w takim procencie;
3) art. 33 § 2 pkt 2 lit. a u.p.e.a. poprzez uznanie, że organ słusznie uznał zarzut określenia obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z orzeczenia,
o którym mowa w art. 3 i art. 4 u.p.e.a., za niezasadny, podczas gdy w rzeczywistości obowiązek wynikający z wyroku, stanowiącego podstawę wydania tytułów wykonawczych, został przez organ zinterpretowany rozszerzająco i w sposób nieadekwatny do rzeczywistego rozstrzygnięcia sądowego, bowiem wyrok wydany przez Sąd Okręgowy w K. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o sygn. akt [...] z dnia [...] września 2024 r. ograniczał odpowiedzialność skarżącej do wartości ustalonej w inwentarzu stanu czynnego spadku, a ten był taki, że wierzytelność hipoteczna wyczerpywała cały majątek, względnie, jeżeli uznać, że wierzytelność hipoteczna nie wyczerpała spadku, to i tak stosunek długów do majątku wynosił [...] %, a co za tym idzie - wierzytelność wobec ZUS może być zaspokojona wyłącznie w takim procencie;
4) art. 17 § 1 w zw. z art. 18 u.p.e.a., w zw. z art. 83c ust. 1a u.s.u.s., w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 i w zw. z art 144 k.p.a., w zw. z art. 34 § 2 pkt 1 u.p.e.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia organu z dnia [...] maja 2025 r., podczas gdy organ powinien był dostrzec naruszenia przepisów popełnione przy wydaniu tegoż postanowienia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem spowodowało, że organ nie uchylił zaskarżonego postanowienia i nie uwzględnił podniesionych przez skarżącą zarzutów w sprawie egzekucji administracyjnej oraz, w konsekwencji - nie umorzył wszczętego postępowania egzekucyjnego w administracji, jak również nie przychylił się do wniosku ewentualnego złożonego przez skarżącą, tj. nie uznał, że obowiązek zapłaty jeśli w ogóle istnieje, to może być on egzekwowany wyłącznie w zakresie odpowiadającym [...]% dochodzonej kwoty (a postępowanie egzekucyjne należy w pozostałej części umorzyć);
5) art. 18 pkt 1 i pkt 2 u.p.e.a. w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego spraw, nieprzeprowadzenie wszechstronnej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz nieuwzględnienia przy wydaniu zaskarżanego postanowienie okoliczności związanych z majątkiem spadkowym po zmarłej, w tym okoliczności dotyczących obciążenia tegoż majątku hipoteką, a świadczących o tym, że zarzuty w sprawie prowadzonej egzekucji administracyjnej były w pełni uzasadnione, co wpłynęło na dokonanie błędnych ustaleń przez organ i finalnie wydania postanowienia, które narusza interes skarżącej;
6) art. 18 pkt 1 i pkt 2 u.p.e.a. w zw. z art. 8 § 1 k.p.a. poprzez naruszenie zasady zaufania do władzy publicznej oraz zasady proporcjonalności i utrzymanie w mocy postanowienia z dnia [...] maja 2025 r., co powoduje, że organ ten będzie uprawniony do egzekwowania należności w sposób nieadekwatny do sytuacji, nie uwzględniając kolejności zaspokojenia wierzycieli, która to kolejność wynika wprost z przepisów prawa oraz ignorując rzeczywiste obciążenia jedynego składnika majątku po zmarłej hipoteką, co w efekcie podważa zaufanie uczestników postępowania do władzy publicznej, która stawia ZUS ponad innych wierzycieli spadkodawczyni, w sposób całkowicie sprzeczny z przewidzianą ustawowo kolejnością zaspokojenia wierzycieli;
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
1) art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 98 § 1 O.p., w zw. z art. 1031 § 2 k.c. poprzez nieuwzględnienie przez organ - w ślad za jego postanowieniem z dnia [...] maja 2025 r. - faktu, iż obowiązek spłaty długu hipotecznego konsumuje całość pozostawionego przez zmarłą majątku, a z racji tego, iż obowiązek pokrycia przez skarżącą (jako dziedziczącą z dobrodziejstwem inwentarza) długów po spadkodawczyni jest ściśle ograniczony do wartości czynnej spadku - obowiązek względem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS wobec skarżącej nie istnieje;
2) art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 98 § 1 O.p., w zw. z art. 1025 k.p.c., w zw. z art. 1026 k.p.c., w zw. z art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2025 r. poz. 341); dalej: "u.k.w.", w zw. z art. 115 § 1 i § 6 u.p.e.a. poprzez pominięcie przez organ - tak jak uczynił to również ten organ przy wydaniu postanowienia z dnia [...] maja 2025 r. - faktu, iż wierzytelność banku, zabezpieczona hipoteką ustanowioną na udziale w nieruchomości (który to udział stanowi jedyny składnik majątkowy wchodzący do spadku), ma pierwszeństwo zaspokojenia przed pozostałymi wierzytelnościami i wyprzedza spis inwentarza oraz, że nawet jeśli wierzytelność Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS miałaby zostać (ewentualnie) zaspokojona, to jedynie w części/proporcjonalnie, tj. w [...]% jej wysokości.
Podnosząc powyższe zarzuty, skarżąca wniosła:
1) na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.); dalej: "p.p.s.a." o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia z dnia [...] maja 2025 r. w całości;
2) na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2, w zw. z art. 210 p.p.s.a. o zasądzenie
od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
W piśmie procesowym z dnia [...] października 2025 r. skarżąca przedstawiła krytyczne stanowisko co do odpowiedzi organu na skargę.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
Sporna w sprawie jest kwestia oceny, czy fakt przyjęcia przez skarżącą spadku po matce z dobrodziejstwem inwentarza (pro viribus hereditatus), tj. na podstawie art. 1031 § 2 k.c., i ustaleniem w spisie inwentarza, przyjętym przez komornika sądowego, na podstawie art. 10311 k.c. czynnej masy spadku o wartości [...] zł, przy istnieniu długu spadkowego przewyższającego tę wartość, skutkuje - tak jak wywodzi skarżąca - koniecznością respektowania przez nią przy regulowaniu zadłużenia, zasad określonych w k.c. i k.p.c. regulujących dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza i statuujących kolejność zaspokajania wierzycieli, tj. zasady pierwszeństwa i proporcjonalności, określonych w art. 1025 i art. 1026 k.p.c. oraz art. 65 i art. 74 u.k.w., jak też w art. 115 u.p.e.a., w szczególności, że odziedziczony przez nią udział (1/2) w nieruchomości zabezpieczony został za życia spadkodawcy hipoteką przez bank udzielający kredytu. W jej ocenie, skoro wartość czynna masy spadkowej jest niższa, niż wierzytelność przysługująca bankowi hipotecznemu, to ZUS nie może się zaspokoić z jej majątku osobistego, przez zajęcie swojej wierzytelności po zmarłej z tytułu nieopłaconych składek w wysokości [...] zł z jej rachunku bankowego, bowiem cała wartość masy czynnej spadku przypadnie - według zasady pierwszeństwa - bankowi hipotecznemu. Nadto, gdyby skarżąca dobrowolnie zaspokoiła, po otrzymaniu upomnienia, ZUS, to naraziłaby się na zarzut spłaty długów z pokrzywdzeniem innych wierzycieli (w tym przypadku banku hipotecznego) (art. 74 u.k.w.). W konsekwencji, według skarżącej, tytuły wykonawcze zostały wystawione wadliwie, bowiem w sprawie obowiązek nie istnieje; obowiązek wygasł; obowiązek został określony niezgodnie z treścią wyroku będącego podstawą wszczęcia postępowania egzekucyjnego, a postępowanie to powinno zostać umorzone.
Dodatkowo skarżąca argumentowała, że jeżeli nawet by uznać, że bank hipoteczny nie korzysta z pierwszeństwa, to organ powinien był uznać zasadę proporcjonalności i przyjąć - zgodnie z wyliczeniem - że jego wierzytelność ZUS może być zaspokojona tylko w wysokości 25,02%.
Według organu natomiast, hipoteka ustanowiona na rzecz banku hipotecznego na udziale w nieruchomości odziedziczonym przez skarżącą miałaby znaczenie dla kolejności spłaty wierzycieli zmarłego dłużnika przez jego spadkobiercę wyłącznie w sytuacji, w której zostałoby wszczęte postępowanie egzekucyjne przez wierzyciela hipotecznego (bank) oraz, gdyby organ próbował skierować egzekucję do udziału w nieruchomości, na którym ustanowiona jest hipoteka na rzecz banku.
Nadto, według organu sam fakt istnienia na nieruchomości hipoteki nie wpływa na możliwość (i kolejność) spłaty pozostałych wierzycieli, w tym i ZUS, tak długo jak masa spadkowa nie została wyczerpana, a nie została wyczerpana, gdyż bank nie wszczął egzekucji z nieruchomości. Zatem, zarzuty skarżącej nie zasługiwały na uwzględnienie, a wszczęcie postępowania egzekucyjnego było uzasadnione, gdyż skarżąca, pomimo otrzymania upomnienia, nie zaspokoiła ZUS, jako wierzyciela.
Według składu orzekającego w sprawie stanowisko organu pozostaje w sprzeczności z regulacjami prawnymi dotyczącymi kolejność zaspokajania wierzycieli, tj. zasady pierwszeństwa i proporcjonalności, określonymi w art. 1025 i art. 1026 k.p.c. oraz w art. 74 u.k.w., jak też w art. 115 u.p.e.a., a nadto prowadzi do nieuzasadnionego premiowania tego wierzyciela, który jako pierwszy zainicjował postępowanie egzekucyjne i - jak słusznie podniosła skarżąca - na zasadzie "kto pierwszy ten lepszy", zaspokoił się kosztem pozostałych wierzycieli, w tym hipotecznych.
Wskazany przepis art. 1031 § 2 k.c. stanowi, że w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku.
Zgodnie także z art. 1032 § 1 k.c. spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spłacił niektóre długi spadkowe, a nie wiedział i przy dołożeniu należytej staranności nie mógł się dowiedzieć o istnieniu innych długów spadkowych, ponosi odpowiedzialność za niespłacone długi spadkowe tylko do wysokości różnicy między wartością stanu czynnego spadku a wartością świadczeń spełnionych na zaspokojenie długów spadkowych, które spłacił.
Na podstawie zaś art. 1032 § 2 k.c., spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spłacając niektóre długi spadkowe, wiedział lub przy dołożeniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o istnieniu innych długów spadkowych, ponosi odpowiedzialność za te długi ponad wartość stanu czynnego spadku, jednakże tylko do takiej wysokości, w jakiej byłby obowiązany je zaspokoić, gdyby spłacał należycie wszystkie długi spadkowe.
W sprawie ustalono, że skarżąca przyjęła spadek z dobrodziejstwem inwentarza, a zatem - na podstawie art. 1031 § 2 k.c. - ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe (w tym również należności ZUS) tylko do wartości stanu czynnego spadku. Nadto przepis art. 1032 k.c. nakłada na skarżącą obowiązek należytego spłacania wszystkich długów spadkowych, gdyż w przeciwnym razie naraża się ona na poszerzenie granic tej odpowiedzialności w zakresie, o którym mowa w § 2 tego artykułu. Przepis art. 1032 k.c. nie precyzuje jednak, co należy rozumieć przez pojęcie należytego spłacania długów.
W tej sytuacji, skład orzekający wskazuje, że Naczelny Sądu Administracyjny zajmował się już niejednokrotnie tą kwestią, ostatnio w wyroku z dnia 14 lutego 2024 r. sygn. akt III FSK 4484/21, w którym poddał analizie analogiczną sytuację, jaka zaistniała w tej sprawie. W wyroku tym Naczelny Sądu Administracyjny wskazał, że w literaturze najszerszą akceptację uzyskało stanowisko, zgodnie z którym spadkobierca powinien realizować wierzytelności w pełnej wysokości stosownie do kolejności określonej w art. 1025 k.p.c. (zob. M. Pazdan [w:] Kodeks cywilny, t. 2, K. Pietrzykowski [red.], 2009, komentarz do art. 1032 i podaną tam literaturę). W przypadku gdy suma stanu czynnego spadku nie wystarczy na zaspokojenie w całości wszystkich wierzytelności tej samej kategorii, powinny one podlegać zmniejszeniu stosowanie do dyspozycji art. 1026 k.p.c. Wskazuje się przy tym, że art. 1032 § 2 k.c. ma zastosowanie w takiej sytuacji, kiedy to spadkobierca samodzielnie i arbitralnie decyduje o tym, które długi spadkowe zaspokaja, a swoim działaniem krzywdzi pozostałych wierzycieli. Nie jest zaś samodzielnym działaniem spadkobiercy zaspokojenie wierzyciela przez spadkobiercę w toku prowadzonej przeciwko niemu egzekucji (J. Ciszewski, J. Knabe [w:] J. Ciszewski [red.], P. Nazaruk [red.], Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2023 – komentarz do art. 1032). Nadto, w sytuacji gdy wartość stanu czynnego spadku jest niższa niż wartość długów spadkowych, spadkobierca powinien wziąć pod uwagę uregulowanie zawarte w art. 1025 i 1026 k.p.c., jakkolwiek przepisy te dotyczą odmiennej sytuacji (zob. E. Skowrońska-Bocian i J. Wierciński [w:] J. Gudowski [red.], Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki, wyd. II: WKP 2017, komentarz do art. 1032 k.c.). Jakkolwiek autorzy tego komentarza uznają takie rozwiązanie za "wysoce niesatysfakcjonujące", to - zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego - uwagę tę należy traktować jako wniosek de lege ferenda, dotyczący ewentualnych przyszłych zmian w ustawodawstwie. Wniosek de lega lata (na gruncie obowiązującego obecnie prawa) jest natomiast taki, że w sytuacji braku szczegółowych regulacji w przepisach k.c. dotyczących kolejności zaspokajania wierzycieli spadkowych, należy w tym zakresie odwołać się do uregulowań zawartych w art. 1025 - art. 1026 k.p.c., których odpowiednikiem jest art. 115 u.p.e.a. Dlatego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skoro art. 1032 § 2 k.c. nie określa normatywnej podstawy, jak postępować w przypadku gdy stan czynny spadku nie pozwala na zaspokojenie wszystkich znanych spadkobiercy wierzytelności, a jednocześnie określa kryterium spłacania należycie wszystkich długów spadkowych, należy się w tym zakresie kierować kryteriami wynikającymi z normatywnie określonych zasad kolejności zaspokajania wierzycieli, określonych w art. 1025 k.p.c. lub art. 115 u.p.e.a., w których konstytucyjna zasada równości praw wszystkich wierzycieli konkuruje z zasadą pierwszeństwa (uprzywilejowania - art. 1025 k.p.c. i art. 115 u.p.e.a.) oraz proporcjonalności (art. 1026 k.p.c. i art. 115 § 6 u.p.e.a.).
Dalej, Naczelny Sąd Administracyjny - akceptując stanowisko sądu I instancji - wyraził pogląd, że ustawodawca - normując zasady kolejności zaspokajania wierzycieli w obydwu regulacjach - przyjął zasadę uprzywilejowania i proporcjonalności, której istota polega na tym, że należności podlegające zaspokojeniu z sumy uzyskanej z egzekucji podzielone są na określone kategorie według ustalonej kolejności zaspokajania, natomiast w ramach danej kategorii należności zaspokajane są według zasady proporcjonalności, z wyjątkiem należności umieszczonych w kategoriach czwartej i piątej, w których obowiązuje zasada pierwszeństwa.
Skład orzekający w sprawie wskazuje, że przedstawione stanowisko już wcześniej było prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (vide: wyrok NSA z dnia 24 lutego 2017 r. sygn. akt I FSK 889/15) i jest kontynuowane (vide: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 czerwca 2025 r. in fine), także analogicznie, w odniesieniu długów podatkowych.
Powołując się na ww. argumentację, skład orzekający w sprawie uznaje, że stanowisko organu przedstawione w obu postanowieniach jest wadliwe.
Zgodzić należy się ze skarżącą, że stanowisko organu - odmiennie traktującego sposób zaspokajania wierzycieli (w tym wierzycieli hipotecznych) w zależności od tego, czy odbywa się to na etapie egzekucji, czy nie - nie znajduje żadnego racjonalnego uzasadnienia w przywołanej regulacji prawnej. W żadnym bowiem z ww. przepisów ustawodawca nie różnicuje sytuacji dłużnika względem swoich wierzycieli, w tym hipotecznych, w zależności od tego czy dłużnik zaspokaja wierzycieli dobrowolnie, czy w toku egzekucji lub w toku zainicjowanego postępowania egzekucyjnego (tak jak w sprawie) i dokonywania oceny zasadności zarzutów egzekucyjnych. Gdyby bowiem uznać zasadność stanowiska organu, to ten wierzyciel (tak jak w sprawie ZUS), który zainicjował pierwszy czynności dochodzenia długu od spadkobiercy, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza (czy to przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego przez doręczenie dłużnikowi upomnienia, czy już w toku prowadzonej egzekucji), byłby w pozycji uprzywilejowanej, a dłużnik - z pokrzywdzeniem innych wierzycieli, w tym wierzycieli hipotecznych - miałby zaspokoić wierzyciela niekorzystającego z pierwszeństwa i nawet w całości, a nie proporcjonalnie.
Zatem, stanowisko organu narusza przepisy regulujące kolejność zaspokajania wierzycieli, w tym zasadę pierwszeństwa i zasadę proporcjonalności, a w konsekwencji - naraża skarżącą na ponoszenie odpowiedzialności za długi spadkodawcy ponad wartość czynną masy spadkowej określoną w spisie inwentarza stanu czynnego spadku sporządzonego przez komornika sądowego. Pominięcie tej regulacji przy spłacie długów spadkowych stanowi działanie sprzeczne z ww. regulacjami prawnymi.
Jak słusznie podnosiła skarżąca, ze spisu inwentarza sporządzonego przez komornika sądowego wynika jednoznacznie, że stosunek długów do majątku wynosi 25,02%, a co za tym idzie wierzytelność wobec ZUS, jeżeli w ogóle mogłaby być zaspokojona (gdyby nie istnienie wierzytelności banku zabezpieczonej hipoteką), to wyłącznie w takim procencie. W sytuacji bowiem, gdy wartość długu względem wierzyciela hipotecznego jest tak duża, że jego spłata spowoduje wyczerpanie masy spadkowej, tj. dojdzie do "skonsumowania" pozostałych długów, to do zaspokojenia pozostałych wierzycieli, w tym i ZUS, nie dojdzie. Zatem, sam fakt istnienia hipoteki wpływa na możliwość (i kolejność) spłaty pozostałych wierzycieli, w tym i ZUS, tak długo, jak masa spadkowa nie została wyczerpana, a w sprawie nie została wyczerpana, gdyż bank nie zainicjował egzekucji z nieruchomości.
W konsekwencji, skoro w sprawie mamy do czynienia ze spadkiem, którego jedynym składnikiem majątkowym jest udział w nieruchomości, zabezpieczony hipoteką banku (wynika to wprost ze spisu inwentarza sporządzonego przez komornika), to dojdzie do zaspokojenie banku, a odziedziczony przez skarżącą majątek spadkodawczyni zostanie skonsumowany przez kredyt hipoteczny, który zaciągnęła ona w banku.
Nieuprawnione jest również stanowisko organu, jakoby brak zainicjowania postępowania egzekucyjnego przez wierzyciela hipotecznego za życia spadkodawcy powodował "utratę" pierwszeństwa jego zaspokojenia pośród pozostałych wierzycieli, bowiem zabezpieczenie hipoteczne zachowuje swoją moc niezależnie od śmierci dłużnika, jak również od tego, czy egzekucja została wcześniej wszczęta czy też nie (art. 65 i art. 74 k.k.w). Zarówno przepisy k.c., k.p.c., u.p.e.a., jak i u.k.w., określają charakter uprzywilejowania wierzyciela hipotecznego w sposób bezwzględny, nieuzależniający jego skuteczności od podejmowania jakichkolwiek czynności, w tym czynności egzekucyjnych.
Zgodzić należy się ze skarżącą, że interpretacja ww. przepisów, proponowana przez organ, prowadziłaby do systemowo niedopuszczalnej sytuacji, w której hipoteka ustanowiona na nieruchomości wchodzącej w skład spadku traciłaby realne znaczenie prawne i praktyczne, sprowadzając się do nic nieznaczącego wpisu w księdze wieczystej, pozbawionego realnych skutków w zakresie pierwszeństwa zaspokojenia wierzyciela hipotecznego.
Nadto proponowana wykładnia ww. przepisów poddaje w wątpliwość sens istnienia przepisów o sposobie dziedziczenia z dobrodziejstwem inwentarza, a także o kolejności zaspokajania wierzycieli oraz przepisów o pierwszeństwie wierzyciela hipotecznego. Celem wprowadzenia instytucji dziedziczenia z dobrodziejstwem inwentarza jest zaś ochrona spadkobiercy przed odpowiedzialnością przekraczającą wartość odziedziczonego majątku. Taka interpretacja byłaby sprzeczna tak z literą prawa, jak i z zasadami racjonalnej wykładni systemowej, która wymaga, aby przepisy dotyczące pierwszeństwa wierzyciela hipotecznego i odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe były stosowane w sposób spójny i zapewniający ochronę praw majątkowych uczestników obrotu.
Mając na uwadze wskazane okoliczności, wobec tego, że zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie zostały wydane z naruszeniem wskazanych przepisów prawa materialnego (k.c., k.p.c., u.k.w.) jak też z naruszeniem przepisów postępowania określonych w art. 33 § 2 pkt 1, pkt 5 i pkt 2 lit. a u.p.e.a., należało je - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. - uchylić, gdyż zarzuty skarżącej w sprawie egzekucji administracyjnej były uzasadnione. W tej sytuacji organ w zaskarżonym postanowieniu powinien był umorzyć postępowanie egzekucyjne.