I SA/SZ 330/22

I SA/Sz 330/22 - Wyrok WSA w Szczecinie
Data orzeczenia
2022-10-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sędziowie
Bolesław Stachura
Elżbieta Dziel /przewodniczący/
Marzena Kowalewska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Pomoc publiczna
Ubezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
I GSK 135/23 - Wyrok NSA z 2024-02-21
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 266
art. 41a
Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 77, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Dziel, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Kowalewska (spr.),, Sędzia WSA Bolesław Stachura, , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 października 2022 r. sprawy ze skargi W.W. i S.W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 25 marca 2022 r. nr 0600-ZU.411.18.2022 w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę.
Uzasadnienie
W. W. i S. W. (dalej: "Strony", "Skarżący") wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej "Organ") z 25 marca 2022 r. nr [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 października 1999 r. do 30 września 2012 r. w kwocie [...]zł.
Podstawą prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia jest art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 pkt 1 i art. 41b ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 266 ze zm.; dalej "u.s.r.").
Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco.
Strony podlegały obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników
z tytułu prowadzenia działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym o powierzchni powyżej 1 ha przeliczeniowego. W dniu 11 maja 2021 r. Strony złożyły wniosek
o umorzenie w całości należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników ze względu na bardzo trudną sytuację finansowo - materialną.
Decyzją z 31 maja 2021 r. nr [...] Organ umorzył postępowanie uznając wniosek za bezprzedmiotowy. W uzasadnieniu decyzji Organ wskazał, że strony wnioskują o umorzenie należności za okres od 1 października 1999 r. do 30 września 2012 r. zabezpieczonych wpisem hipoteki przymusowej. Zdaniem Organu, nie istnieją podstawy prawne do umorzenia należności zabezpieczonych hipoteką, które ze względu na przedawnienie możliwości ich dochodzenia mogą być dochodzone jedynie z nieruchomości. Organ powołał w tym zakresie treść art. 41b ust. 2 u.s.r.
W dniu 16 czerwca 2021 r. Strony złożyły wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy powołując się na art. 41 a ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.s.r. W wyniku ponownego rozpoznania wniosku Organ decyzją z dnia 5 lipca 2021 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia 31 maja 2021 r.
Strony wniosły skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z 9 listopada 2021 r., sygn. akt
I SA/Sz 685/21 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z 31 maja 2021 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że zaskarżona decyzja nie może się ostać, albowiem narusza ona przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy - art. 105, art. 7, art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej "k.p.a.") oraz przepisy prawa materialnego, przez błędną ich wykładnię (art. 41b ust. 2 "u.s.r."). Następnie Sąd wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę Organ uwzględni ocenę prawną wyrażoną zawartą w uzasadnieniu i wynikające z tego uzasadnienia wskazania co do dalszego postępowania. Organ będzie zatem zobowiązany do merytorycznego rozpoznania wniosku Skarżących o umorzenie należności składkowych z uwzględnieniem, że dotyczy on należności zabezpieczonych hipoteką. Organ przeprowadzi w tym zakresie stosowne postępowanie wyjaśniające, czy zachodzą podstawy do umorzenia należności z uwagi na ważny interes zainteresowanych. Organ przyjmując bowiem założenie o braku przedawnienia należności zabezpieczonych hipotekami, powinien zbadać, jaki wpływ miałaby egzekucja z nieruchomości na ważny interes skarżących.
W wyniku przeprowadzonego postępowania, Organ decyzją z 25 marca 2022 r. odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 października 1999 r. do 30 września 2012 r. w kwocie [...]zł.
W uzasadnieniu decyzji Organ wskazał, że W. W. podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników z tytułu prowadzenia działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym o powierzchni powyżej 1 ha przeliczeniowego. O figurującym na koncie zadłużeniu Strony były informowane systematycznie przez Organ. W wyniku braku wpłat zabezpieczono należności za okres od 1 października 1999 r. do 30 września 2012 r. hipoteką przymusową,
a następnie zgodnie z art. 41b u.s.r. z upływem terminu ich dochodzenia w ramach odpowiedzialności osobistej Stron, należności te stanowią wyłącznie zabezpieczenie rzeczowe w postaci hipoteki przymusowej. W dniu 11 maja 2021 r. Strony zwróciły się z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia społecznego rolników. Wniosek został umotywowany sytuacją finansowo-materialną Stron. Przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za powyższy okres Organ wziął pod uwagę przeprowadzoną 30 marca 2022 r. wizytację w gospodarstwie domowym Stron.
Z informacji zawartych w protokole z wizytacji wynika, że:
- Strony posiadają dom jednorodzinny, w skład którego wchodzi sześć pokoi, kuchnia, łazienka – stan do remontu;
- Strony są właścicielami gruntów rolnych o powierzchni [...] ha fiz., tj. [...] ha przel. (powierzchnia uwzględniona w nakazie płatniczym podatku rolnego), które zostały wydzierżawione synowi;
- Strony nie posiadają maszyn rolniczych;
- Strony nie hodują inwentarza żywego;
- Strony nie korzystają z pomocy opieki społecznej;
- Strony nie pobierają dopłat z ARiMR;
- W. W. otrzymuje emeryturę z ZUS w wysokości [...] zł, emerytura pomniejszona o potrącenia komornicze (wg oświadczenia);
- miesięczne wydatki Stron na niezbędne potrzeby bytowe wynoszą około [...] zł (wg oświadczenia);
- razem ze Stronami mieszka syn K. i córka A. z dwójką dzieci.
Do wniosku o umorzenie składek na ubezpieczenie społeczne dołączono szereg dokumentów, w tym faktury za media, dowody wpłat, umowy o kredyt, umowy ubezpieczenia.
W wyniku przeprowadzonego postępowania, Organ postanowił odmówić Stronom umorzenia należności wskazując, że:
- każdorazowe umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników wpływa na obniżenie dochodów własnych Funduszu emerytalno-rentowego, z którego finansowane są m.in. świadczenia emerytalne i rentowe oraz samofinansującego się Funduszu składkowego, z którego wypłacane są świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego;
- W. W. posiada stały dochód w postaci świadczenia emerytalnego wypłacanego przez ZUS;
- nie zachodzą okoliczności do stwierdzenia trwałej nieściągalności zadłużenia i jego umorzenia, co potwierdza spłacony układ ratalny, obejmujący należności za okres od 1 października 2012 r. do 30 września 2017 r.;
- wniosek o umorzenie dotyczy nieopłaconych należności za okres od 1 października 1999 r. do 30 września 2012 r. zabezpieczonych wpisem hipoteki przymusowej, dla których upłynął termin dochodzenia osobistego. Hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym, które zabezpiecza wykonanie zobowiązania, ale nie jest tożsama
z egzekucją. Zgodnie z art. 41b ust. 2 u.s.r. nie ulegają przedawnieniu należności
z tytułu składek zabezpieczonych hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Natomiast art. 77 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych (Dz.U. z 2019r. poz. 2204) stanowi, że przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie narusza uprawnienia wierzyciela hipotecznego do uzyskania zaspokojenia
z nieruchomości obciążonej.
Strony wniosły skargę na powyższą decyzję do tutejszego Sądu nie zgadzając się z rozstrzygnięciem Organu, wnosząc o zmianę decyzji i umorzenie należności finansowych w całości.
W odpowiedzi na skargę Organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 3 § 2 punkt 4a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.; dalej "P.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że stosownie do art. 15 zzs? ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020 poz. 1842 ze zm.) dalej: "uCOVID-19" przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m. in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19, a w obecnym stanie faktycznym istnieją takie okoliczności, które w zarządzonym stanie pandemii, w pełni nakazują uwzględnianie rozwiązań powyższej ustawy w praktyce działania organów wymiaru sprawiedliwości. Przewodnicząca Wydziału I w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Szczecinie zarządzeniem z 17 sierpnia 2022 r., powołując się na art. 15 zzs? ust. 3 uCOVID-19, poinformowała strony postępowania o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzenie niejawne w składzie trzech sędziów, z uwagi na to, że przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można jej przeprowadzić na odległość
z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku. W związku z tym poinformowano strony o wyznaczeniu posiedzenia niejawnego na dzień 19 października 2022 r., jak też
o możliwości wypowiedzenia się na piśmie w ww. sprawie. Zawiadomienie zostało doręczone pełnomocnikowi organu administracji publicznej 22 sierpnia 2022 r.,
a Skarżącym 25 sierpnia 2022 r. Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie uprawnienia przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony), co tym samym
w tej sprawie umożliwiono stronom postępowania.
Skarga podlega oddaleniu.
W sprawie zwisłej przed tut. Sądem Skarżący domaga się umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 października 1999 r. do 30 września 2012 r. w kwocie [...]zł.
Podstawę rozważań stanowi przepis art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. Z przepisu tego wynika, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części.
Z regulacji tej należy wywieść, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawia organom w omawianej kwestii uznanie - tzw. "luz decyzyjny" - polegający na możliwości (a nie konieczności, obowiązku) umorzenia tych należności. Z uznaniem administracyjnym, a więc możliwością wyboru przez organ określonego kierunku rozstrzygnięcia, mamy jednak w tego typu sprawach do czynienia dopiero po ustaleniu istnienia wymienionych w przepisach prawa przesłanek. Jeśli żadna z tych przesłanek nie jest spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych
i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania ulgi. Z kolei wykazanie istnienia wymaganych przesłanek pozwala organowi na zastosowanie ulgi, jednakże nie jest to równoznaczne z obowiązkiem jej przyznania. W tym właśnie momencie organ korzysta
z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., II GSK 141/07, wszystkie powoływane w niniejszym uzasadnieniu wyroki sądów administracyjnych dostępne są w CBOSA, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Powszechnie akceptowany jest zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie sądowym pogląd, że uznanie nie pozostawia organowi pełnej swobody w wydawaniu decyzji administracyjnej, bowiem swoboda ta jest ograniczona dyrektywami wyboru sformułowanymi w ustawie. Sąd administracyjny kontrolujący legalność takiej decyzji jest zaś zobowiązany do oceny czy postępowanie administracyjne było prowadzone niewadliwie i czy organ przy wydawaniu decyzji o charakterze swobodnym dokonał rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki i czy ocena dowodów zawarta
w motywach decyzji w sprawie umorzenia nie jest dowolna.
Ważny interes zainteresowanego, jako określona w tym przepisie przesłanka umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie, jest zwrotem niedookreślonym, który zawiera dwa odróżniające się elementy: opis faktu - interes zainteresowanego, który wymaga stwierdzenia, oraz element ocenny - ważny, wymagający oszacowania wagi stwierdzonego faktu. To, że norma prawna określona w tym przepisie operuje opisanym zwrotem niedookreślonym ma istotne znaczenie
w procesie odkodowywania jej treści (wykładni), gdyż organ stosujący prawo ważąc interes zainteresowanego musi dokonać oceny jednostkowej, bez - co do zasady - odwoływania się do systemu normatywnego (por. wyrok NSA z 21 listopada 2012 r., II GSK 1636/11).
Należy podkreślić, że w przypadku decyzji uznaniowych dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia szczególne znaczenie ma uzasadnienie decyzji. Powinno być ono przekonujące zarówno co do faktów, jak i prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie, jak również odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. Następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia względem KRUS.
Rozpoznając sprawę według powyższych kryteriów, należy uznać, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd, oceniając zaskarżoną decyzję według kryterium zgodności z prawem, nie znalazł dostatecznych podstaw do postawienia organom orzekającym w sprawie naruszenia norm materialnoprawnych lub proceduralnych, które wymagałyby wyeliminowania kwestionowanego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego. W szczególności zgromadzony materiał dowodowy został oceniony zgodnie z zasadami określonymi w art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a.
Skarżący domagają się umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 października 1999 r. do 30 września 2012 r. w kwocie [...]zł. Z akt sprawy wynika, że Skarżący zapłacili zaległe składki za okres od 1 października 2012 r. do 30 września 2017 r., które decyzją z 23 sierpnia 2017r. zostały rozłożone przez Organ na 30 rat, obejmując okres spłaty od 31 sierpnia 2017 r. do 31 marca 2021 r. Natomiast wpisem do hipoteki przymusowej objęte są składki nie spłacone, które mogą być jedynie wyegzekwowane z nieruchomości, czego Organ dotychczas nie uczynił. Decyzja o pozbawieniu rolnika gruntów rolnych w drodze egzekucji z nieruchomości – nawet jeśli grunty są oddane w dzierżawę – nie jest bowiem podejmowana przez Organ, gdy wartość gruntów rolnych wzrasta i rolnik może podjąć dobrowolnie decyzję o sprzedaży gruntów rolnych. Taka sytuacja ma miejsce w zawisłej przed Sądem sprawie. Z tych też względów Organ słusznie wywodzi, że nie może podjąć pozytywnej decyzji w sprawie umorzenia zaległości zabezpieczonych hipoteką przymusową, gdyż istnieje realna szansa na chociażby częściową spłatę tych należności w toku zmiany właścicieli gruntów rolnych.
Jak słusznie wskazał Organ, Skarżący nie wykazali nieściągalności
w rozumieniu art. 41a u.s.r., gdyż nadal są właścicielami nieruchomości, posiadającej określoną wartość majątkową o powierzchni [...] ha fizycznych i [...] ha przeliczeniowych, na których syn Skarżących uprawia rzepak i żyto. Skarżący zamieszkują w domu jednorodzinnym wraz z dziećmi i wnukami, których nie mają obowiązku utrzymywać, a współmieszkańcy mają natomiast z zasady obowiązek partycypować w kosztach wspólnego zamieszkania.
Zasadnie również Organ wskazał, że o nieściągalności nie świadczy również ilość zaciąganych kredytów przesz Skarżącego. Konieczność ich spłaty, zabezpieczonej przez banki umowami ubezpieczenia nie może być usprawiedliwieniem potrzeby umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek ze względu na konieczność spłaty zadłużenia dla innych wierzycieli. Skarżąca natomiast posiada stały dochód w postaci emerytury, z której dokonywane są potrącenia komornicze na rzecz innych wierzycieli.
Organ stosujący prawo ważąc interes zainteresowanego musi dokonać oceny jednostkowej, na podstawie normy zawartej w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., bez - co do zasady - odwoływania się do systemu normatywnego. Tym samym bezprzedmiotowa jest w tej sprawie ocena organu, jakoby pomoc publiczna w postaci umorzenia składek z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników miała stanowić pomoc incydentalną
w wyniku przejściowo trudnej sytuacji ekonomicznej płatnika przy ustaleniu pozytywnej prognozy co do poprawy wyników prowadzonej produkcji rolniczej. Podsumowując,
w ocenie tutejszego Sądu Organ wydał decyzję administracyjną wynikającą
z wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy.
W ocenie Sądu proces decyzyjny Organu jest prawidłowy, ponieważ Organ miał swobodę co do podjęcia decyzji tej treści w ramach uznania administracyjnego, uzasadniając ją przy tym zgodnie z wymogami art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 153 P.p.s.a., po przyjęciu przesłanki ważnego interesu zainteresowanego w kontekście zgromadzonego w sprawie, obszernego, materiału dowodowego. Uznanie administracyjne wyraża się bowiem w możliwości podjęcia negatywnego dla strony rozstrzygnięcia, nawet przy ustaleniu wystąpienia jednej przesłanki z art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. (por. wyrok NSA z 25 listopada 2021 r., III FSK 182/21).
Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 P.p.s.a., Sąd orzekł o oddaleniu skargi.
Orzeczenia sądów administracyjnych przywołanych w sprawie dostępne są na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.