I SA/PO 4396/01

GSK 1050/04 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2004-10-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2004-08-31
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Sulimierski /przewodniczący/
Józef Waksmundzki
Kazimierz Brzeziński /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6305 Zwrot należności celnych
Hasła tematyczne
Celne postępowanie
Celne prawo
Sygn. powiązane
I SA/Po 4396/01 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2004-06-02
Skarżony organ
Prezes Głównego Urzędu Ceł
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 185 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Tezy
Przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. - Prawo celne /t.j. Dz.U. 1994 nr 71 poz. 312 ze zm./ nie zawierały normy zakazującej dokonanie przez producenta przelewu na osobę trzecią przysługującej producentowi w stosunku do organu celnego wierzytelności o zwrot należności celnych pobranych od towarów przywiezionych z zagranicy, w postaci surowców, materiałów, półfabrykatów lub elementów kooperacyjnych, zużytych przy wyrobie towarów wywiezionych za granicę.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA - Jerzy Sulimierski, Sędziowie NSA - Kazimierz Brzeziński (spr.), - Józef Waksmundzki, Protokolant - Justyna Chindelewicz, po rozpoznaniu w dniu 29 października 2004 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R. K. oraz "[...]" Spółki z o.o. w Poznaniu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 czerwca 2004 r. sygn. akt 3/I SA/Po 4396/01 w sprawie ze skargi R. K. oraz "[...]" Spółki z o.o. w Poznaniu na decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł z dnia 25 października 2001 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych 1. Uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu; 2. Zasądza od Dyrektora Izby Celnej w Poznaniu na rzecz R. K. "[...]" Spółka z o.o. w Poznaniu solidarnie kwotę 850 złotych (osiemset pięćdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu sprawy ze skargi "[...]" Spółki z o.o. w Poznaniu i R. K. na decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł z dnia 25 października 2001 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych – oddalił skargę Rywany Kwiatkowskiej i odrzucił skargę Spółki "[...]".
W uzasadnieniu wyroku Sąd podał, że Spółka "[...]" wystąpiła w dniu 29.05.1998 r. z wnioskiem do Dyrektora Urzędu Celnego w Poznaniu o zwrot cła importowego pobranego w związku z przywozem na polski obszar celny towaru w postaci puree brzoskwiniowego według JDA SAD nr [...] z dnia 18.06.1997 r. zużytego przy wyrobie "magii" pomarańczowo-brzoskwiniowej wywiezionej w obrocie towarowym z zagranicą.
Postanowieniem z dnia 7.06.1999 r. sygn. akt XV U 33/99 Sąd Rejonowy w Poznaniu ogłosił upadłość Spółki "[...]", ustanowił syndyka masy upadłości i zarządził wpis do rejestru handlowego ogłoszenia o upadłości.
Dyrektor UC w Poznaniu decyzją z dnia 15.06.1999 r. odmówił Spółce "[...]" zwrotu cła uznając, że wniosek o zwrot cła został złożony po upływie 30-dniowego terminu przewidzianego do jego wniesienia.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła R. K., prowadząca Biuro Usługowo-Handlowe "[...]" w Poznaniu, wywodząc swoją legitymację do wniesienia odwołania z umowy o przelew wierzytelności, zawartej w dniu 14.05.1999 r. ze Spółką "[...]". W odwołaniu skarżąca zarzuciła, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 80 ust. 2 ustawy – Prawo celne, ponieważ przepis ten zawierał jedynie upoważnienie do określenia w rozporządzeniu wykonawczym trybu zwrotu należności celnych od towarów określonych w ust. 1, nie upoważniał natomiast do określenia terminu do złożenia wniosku o zwrot należności celnych.
Prezes Głównego Urzędu Ceł postanowieniem z dnia 3.09.1999 r. stwierdził, że powyższe odwołanie jest niedopuszczalne uznając, że R.K. nie jest uprawnioną do jego wniesienia, gdyż uprawnienie takie przysługiwało wyłącznie Spółce "[...]" i nie mogło być przeniesione na inny podmiot w drodze umowy cywilnoprawnej.
W dniu 18.10.1999 r. syndyk J. K. udzielił pełnomocnictwa R. K. do zastępowania go we wszystkich sprawach związanych z dochodzeniem należności celnych Spółki "[...]" w upadłości.
Na podstawie tego upoważnienia R. K. wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego z żądaniem uchylenia powyższego postanowienia i wskazując na art. 28 k.p.a. stwierdziła, że ma interes w rozpatrzeniu odwołania, gdyż nabyła wierzytelność Spółki "[...]" wobec organu celnego.
Postanowieniem z dnia 1.09.2000 r. sygn. akt XV U 33/99 Sąd Rejonowy w Poznaniu stwierdził ukończenie postępowania upadłościowego na podstawie art. 217 prawa upadłościowego przez wykonanie ostatniego planu podziału funduszy masy upadłości.
Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 25.09.2001 r. sygn. akt I SA/Po 2013/99 uwzględnił skargę R. Kwiatkowskiej i uchylił zaskarżone postanowienie uznając, że zostało wydane z naruszeniem art. 134 i art. 28 k.p.a. Wskazał, że nie ma podstaw prawnych do rozstrzygnięcia, czy dany podmiot jest stroną postępowania w odrębnym akcie administracyjnym, a do tego sprowadza się zaskarżone postanowienie.
Prezes Głównego Urzędu Ceł decyzją z dnia 25.10.2001 r. skierowaną do Syndyka Masy Upadłości Spółki "[...]", na podstawie art. 138 § l pkt l k.p.a., art. 80 ustawy - Prawo celne oraz przepisów rozporządzenia Ministra Współpracy Gospodarczej z Zagranicą z dnia 19.06.1996 r. w sprawie trybu zwrotu należności celnych pobranych od towarów przywiezionych z zagranicy i zużytych przy wyrobie towarów wywiezionych w obrocie towarowym z zagranicą (Dz.U. Nr 71, poz. 344, ze zm.) w zw. z art. 289 Kodeksu celnego, utrzymał w mocy decyzję organu I instancji odmawiającą zwrotu cła.
Oddalając skargę R. K. na ostateczną decyzję Prezesa GUC Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że na podstawie umowy z dnia 14.05.1999 r. o przelew wierzytelności skarżąca nie nabyła prawa do żądania zwrotu cła, ponieważ przepisy ustawy - Prawo celne, ani też przepisy innych ustaw, nie wyposażyły podmiotów dokonujących obrotu towarowego z zagranicą w prawo dokonywania sprzedaży zobowiązań celnych, czy sprzedaży uprawnienia do występowania o zwrot cła. Stosunek prawny na tle tego zobowiązania publicznoprawnego nie jest bowiem kształtowany przez jego strony, lecz bezpośrednio w samej ustawie, a więc nie zależy on, tak jak w prawie cywilnym, od woli podmiotu uprawnionego z tego stosunku, lecz od treści norm prawnych zawartych w ustawie. Cło utożsamiane z podatkiem, będąc zobowiązaniem publicznoprawnym, nie może być - także w zakresie uprawnienia do żądania jego zwrotu - przedmiotem obrotu cywilnoprawnego.
Niezależnie od tego Sąd stwierdził, że brak podstaw do żądania zwrotu cła przez skarżącą R. K. wynika z faktu, że nie była ona producentem wywiezionych towarów i w efekcie podmiotem dokonującym obrotu towarowego z zagranicą, a w efekcie nie znajduje w stosunku do niej zastosowanie art. 80 ust. l ustawy - Prawo celne, jako podstawa zwrotu pobranego uprzednio cła. Przepis art. 2 pkt 6 ustawy - Prawo celne określał podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą jako osobę fizyczną, prawną lub jednostkę nie posiadającą osobowości prawnej, dokonującą obrotu towarowego z zagranicą na własny rachunek i we własnym imieniu. Z kolei prawo celne nie zawierało ścisłej definicji dłużnika w zobowiązaniu celnym, ograniczając się w przepisie art. 40 ust. l do ustanowienia ogólnej zasady, że każdy kto dokonuje obrotu towarowego z zagranicą obowiązany jest dostarczyć towar do granicznego miejsca odprawy celnej i zgłosić go do tej odprawy. Obrotu tego dokonuje (uczestniczy w nim) ten, kto jest stroną czynności prawnej, w następstwie której zmienia się nie tylko prawo własności towaru stanowiącego przedmiot obrotu, ale także jego miejsce pobytu, użytkowania, składowania itp. Zakres podmiotowy przepisu art. 80 ust. 1 ustawy – Prawo celne został wyraźnie ograniczony do producenta towaru. Nie ulega wątpliwości, że skarżąca przymiotu tego nie posiada, jako nabywca wierzytelności o zwrot cła.
Sąd podniósł ponadto, że zakres przedmiotowy art. 80 ust. 1 ustawy – Prawo celne nie odpowiada stanowi faktycznemu sprawy, gdyż przepis ten stanowi o surowcach, materiałach, półfabrykatach lub elementach kooperacyjnych zużytych przy wyrobie towarów. Skoro skarżąca nie jest producentem, przeto nie zużyła importowanych materiałów do wyrobu towaru, a stosowanie wykładni rozszerzającej nie jest dopuszczalne, zwłaszcza że stanowi on wyjątek od zasady ustalonej w art. 4 ust. l prawa celnego, zgodnie z którą przywóz towarów z zagranicy podlega cłu.
Skargę Spółki "[...]" Sąd odrzucił, jako niedopuszczalną uznając, że została wniesiona przez nieuprawniony podmiot. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że jedną z przyczyn powodujących rozwiązanie spółki w świetle treści art. 262 pkt 3 k.h. jest ogłoszenie upadłości, z tym zastrzeżeniem, że rozwiązanie następuje dopiero po ukończeniu postępowania upadłościowego (art. 278 § l k.h.). Z rozwiązaniem spółki łączy się wykreślenie jej z rejestru handlowego, spółka traci osobowość prawną i przestaje istnieć jako podmiot prawny (uchwała SN z dnia 1995.05.25, III CZP 64/95, OSNC 1995/11/150, lex nr 4247). Sąd powołał się także na pogląd M. Allerhanda wyrażony [w]: "Kodeks Handlowy - Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością", t. 2, wyd. Park, uwaga l do art. 278, str. 140, że w takim przypadku przepis art. 278 k.h. nie wymagał dla rozwiązania spółki wykreślenia jej z rejestru handlowego oraz że wpis o wykreśleniu miał jedynie znaczenie deklaratywne.
Sąd uznał za prawidłowe zastosowanie w sprawie przepisów ustawy - Prawo celne (art. 289 Kodeksu celnego) i przepisów o trybie zwrotu należności celnych zawartych w rozporządzeniu Ministra Współpracy Gospodarczej z Zagranicą z dnia 19.06.1996 r. w sprawie trybu zwrotu należności celnych pobranych od towarów przywiezionych z zagranicy i zużytych przy wyrobie towarów wywiezionych w obrocie towarowym z zagranicą (Dz.U. Nr 71, poz. 344).
Skarżący – Spółka "[...]" oraz R. K., reprezentowani przez działającego w ich imieniu radcę prawnego Bogdana Fijałkowskiego, wnieśli skargę kasacyjną od powyższego wyroku na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zarzucając, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem prawa materialnego:
- art. 2, 20 i 22 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP,
- art. 80 ust. 1 ustawy – Prawo celne z 1989 r.,
- art. 58 ust. 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 277 k.h.
Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący wnieśli na podstawie art. 188 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz o orzeczenie o obowiązku zwrotu przez organ celny na rzecz R. K. lub Spółki "[...]" cła w kwocie 8.676 zł i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W przypadku skargi kasacyjnej wniesionej w imieniu Rywany Kwiatkowskiej autor kasacji zarzucił, że naruszenie w zaskarżonym wyroku przytoczonych w podstawie kasacji przepisów Konstytucji RP nastąpiło poprzez bezpodstawne ograniczenie wolności działalności gospodarczej podmiotów gospodarczych i innych osób działających w demokratycznym państwie prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej, respektującym społeczną gospodarkę rynkową opartą na wolności działalności gospodarczej i własności prywatnej, stanowiącą podstawę ustroju gospodarczego RP, pomimo dopuszczalności takiego ograniczenia tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes społeczny. Ograniczenie polegające na przyjęciu przez Sąd szczególnej wykładni stosowania prawa w dziedzinie zobowiązań publicznoprawnych, opartej na regule "dozwolone jest tylko to co prawo przewiduje", preferuje bezpodstawne wzbogacenie Skarbu Państwa kosztem innych osób fizycznych i podmiotów gospodarczych i bezpodstawnie przyjmuje niemożność dokonania cesji wierzytelności o zwrot cła.
Natomiast naruszenie przepisu art. 80 ust. l ustawy – Prawo celne nastąpiło poprzez bezpodstawne przyjęcie, że skarżąca w świetle umowy cesji wierzytelności z dnia 14 maja 1999 r. nie wstąpiła skutecznie w uprawnienia cedenta - producenta towarów - do żądania zwrotu cła.
Autor kasacji podniósł, że R. K. znane jest dotychczasowe stanowisko doktryny i judykatury dotyczące autonomiczności i partykularyzmu sfery zobowiązań publicznoprawnych. Stanowisko to, w świetle unormowań konstytucyjnych i ustawowych należy jednak uznać za niesłuszne, albowiem narusza ono nie tylko konstytucyjne zasady ochrony swobody działalności gospodarczej, własności prywatnej i praw majątkowych, ale przede wszystkim przeczy zasadom demokratycznego państwa prawa i zasadom sprawiedliwości społecznej.
Zaskarżone orzeczenie, oparte o niemożliwe do zaakceptowania stanowisko doktryny i judykatury, wbrew normom konstytucyjnym, prowadzi do nieuzasadnionego uprzywilejowania Skarbu Państwa kosztem innych podmiotów.
W przypadku skargi kasacyjnej wniesionej w imieniu Spółki "[...]" autor kasacji zarzucił, że naruszenie art. 277 k.h. nastąpiło poprzez bezpodstawne uznanie, iż spółka z o.o. traci byt prawny po ukończeniu postępowania upadłościowego, lecz przed wykreśleniem z rejestru handlowego, co w konsekwencji spowodowało odrzucenie skargi z naruszeniem przepisu art. 58 § l ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Autor kasacji podniósł, że jednym z elementów działalności Spółki "[...]" są zobowiązania publicznoprawne, w tym podatkowe i celne. Zobowiązania te w dużej mierze stanowią o ekonomicznych warunkach prowadzenia określonej działalności, stanowiąc jeden z podstawowych jej elementów. Na podmiotach gospodarczych nie tylko ciążą obowiązki publicznoprawne, ale w przypadkach wskazanych w ustawach posiadają one również określone w nich uprawnienia, jak np. prawo do żądania zwrotu cła. Spółka złożyła wniosek o zwrot cła w dniu 29 maja 1998 r., będąc już wtedy w trudnej sytuacji finansowej. Bezprawna przewlekłość postępowania celnego (decyzja w sprawie odmowy zwrotu cła wydana została dopiero po upływie ponad roku) spowodowała, że przed wydaniem decyzji celnej ogłoszona została upadłość Spółki. Wobec coraz trudniejszej sytuacji materialnej, Spółka umową cesji z dnia 14 maja 1999 r., a więc jeszcze przed ogłoszeniem upadłości i wydaniem decyzji przez organ celny, skutecznie zbyła wierzytelność celną skarżącej R. K., która wstąpiła do postępowania celnego w charakterze strony.
Zgodnie z art. 22 Konstytucji RP, ograniczenie wolności działalności gospodarczej (opartej na stosunkach cywilnoprawnych i publicznoprawnych), jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny. Żadna z ustaw odnoszących się do zobowiązań publicznoprawnych nie wprowadza ograniczeń w stosowaniu instytucji cywilnoprawnych, takich jak chociażby cesja wierzytelności podatkowej lub celnej. Bez upoważnień ustawowych ograniczeń takich nie może też wprowadzać doktryna i judykatura. Wobec powyższego, podkreślane przez WSA w Poznaniu stanowisko doktryny i judykatury, w świetle unormowań konstytucyjnych i ustawowych, nie znajduje żadnego uzasadnienia prawnego i faktycznego.
Stąd też zdaniem skarżącej, będąc cesjonariuszem umowy z dnia 14 maja 1999 r., skutecznie wstąpiła ona w uprawnienia cedenta (Spółki "[...]) do żądania zwrotu cła.
Autor kasacji podniósł także, że wobec konsekwentnego, choć niesłusznego stanowiska organów celnych, odmawiającego Rywanie Kwiatkowskiej przymiotu strony postępowania, do postępowania celnego z ostrożności procesowej przyłączyła się również Spółka "[...]", udzielając R. K. pełnomocnictwa do reprezentowania jej praw w tym postępowaniu. Pełnomocnictwo to zostało udzielone w dniu 10 października 1999 r. przez Syndyka Masy Upadłości.
Zgodnie z obowiązującym wówczas art. 277 k.s.h. byt prawny spółki z o.o. ustawał ostatecznie z chwilą uprawomocnienia się postanowienia sądu o wykreśleniu spółki z rejestru handlowego. Do tego czasu spółka zachowywała osobowość prawną, a zatem i zdolność do występowania w postępowaniach.
W przedmiocie tym WSA w Poznaniu oparł się na wskazanym poglądzie M. Allerhanda, podnosząc, iż art. 278 k.s.h. nie wymagał dla rozwiązania spółki jej wykreślenia z rejestru handlowego. Autor kasacji nie zgodził się z tym stanowiskiem, wskazując, że w innym komentarzu (Kodeks Handlowy - Komentarz - Wydawnictwo Prawnicze PWN -Warszawa 1998 pod redakcją Kazimierza Kruczalaka, str. 358 teza 3) jest odmienny pogląd.
Autor skargi podniósł, że zgodnie z aktualnie obowiązującym przepisem art. 272 k.s.h. rozwiązanie (a tym samym ustanie bytu prawnego spółki) następuje z chwilą jej wykreślenia z rejestru. Stanowisko takie umacnia dodatkowo regulacja zawarta w art. 273 k.s.h., a odmienna interpretacja tych przepisów i w konsekwencji odrzucenie skargi Spółki "Atreus Polska" narusza art. 58 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 277 k.h.
Ponadto w kasacji zarzucono, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku WSA w Poznaniu w ogóle nie odniósł się do kwestii braku podstawy prawnej do odmowy zwrotu cła przez organ celny z powodu naruszenia terminu do złożenia wniosku. W części tej skarżący w całości podtrzymali swoje dotychczasowe stanowisko, wyrażone zarówno w odwołaniu od decyzji odmawiającej zwrotu cła, jak i w kolejnych pismach procesowych.
Dyrektor Izby Celnej w Poznaniu wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
W rozpatrywanej sprawie WSA oddalając skargę R. K. na tej podstawie, że cło, jako zobowiązanie publicznoprawne utożsamiane z podatkiem nie może być przedmiotem obrotu cywilnoprawnego, powołał się na przeważający w doktrynie prawa i w orzecznictwie pogląd o autonomii i partykularyzmie prawa podatkowego, których wyrazem jest niedopuszczalność stosowania instytucji prawa cywilnego w zakresie zobowiązań podatkowych, o ile nie wynika to wyraźnie z przepisów prawa. Sąd ten uznał, że w sferze zobowiązań publicznoprawnych nie stosuje się zasady "co nie jest zakazane jest dozwolone", lecz regułę "dozwolone jest tylko to, co prawo wyraźnie przewiduje".
Na uzasadnienie powyższego poglądu, WSA nie powołał jednak żadnej literatury i orzecznictwa, co uniemożliwiło Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ewentualne ustosunkowanie się do prezentowanych tam poglądów.
Niezależnie od powyższego Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tak pojmowanej przez WSA autonomii prawa celnego. Odnosząc się szerzej do tej kwestii można zauważyć, że używanie tego pojęcia w stosunku do gałęzi (dziedziny) prawa stanowiącej część prawa jednolitego (art. 3 Konstytucji RP) nie wydaje się uprawnione. Nie ulega wątpliwości, że prawo celne wchodzi w zakres konstytucyjnego systemu prawa, składającego się z elementów wzajemnie ze sobą powiązanych. Na podstawie tych różnorodnych powiązań formułuje się zasadę spójności albo jednolitości systemu prawa. Poszczególne dziedziny prawa różnią się oczywiście między sobą przedmiotem regulacji. Te odmienności nie mają jednak nic wspólnego z autonomią dziedzin prawa.
Pojęcie autonomii prawa jest niekiedy używane dla podkreślenia pewnej niezależności prawa od innych, pozaprawnych systemów norm i wartości funkcjonujących w otoczeniu prawa, a więc np. dla podkreślenia niezależności prawa od porządku moralnego czy politycznego. W ten sposób podkreśla się, że autonomiczne prawo nie powinno być wykorzystywane, jako instrument urzeczywistniania doraźnych celów politycznych i gospodarczych (por. wyrok NSA z 28.09.2004 r. sygn. akt GSK/04, niepublikowane).
Przykład rozpatrywanej sprawy pokazuje, że powoływanie się na swoistą autonomię prawa celnego dla uzasadnienia zaprezentowanego sposobu jego stosowania prowadzi do podważenia autonomii prawa właściwie rozumianej, uwzględniającej zasadę jednolitości systemu prawa.
Przytoczone w podstawie kasacji przepisy Konstytucji RP statuują po pierwsze, zasadę społecznej gospodarki rynkowej, która ma szersze podstawy prawne, w tym z pewnością zasadę państwa prawnego i po drugie, zasadę wolności działalności gospodarczej. Ta ostatnia zasada, uregulowana w art. 22 Konstytucji RP, gwarantuje wszystkim podmiotom swobodę działalności gospodarczej, a ograniczenia tej działalności są dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny. W świetle tej zasady, przyjęta w zaskarżonym wyroku wykładnia stosowania prawa w dziedzinie zobowiązań publicznoprawnych oparta na regule "dozwolone jest tylko to co prawo przewiduje" nie wydaje się właściwa.
Kierując się tą regułą, Sąd I instancji nie uwzględnił konstytucyjnej zasady swobody działalności gospodarczej mającej zastosowanie także w stosunkach zobowiązaniowych i całkowicie pominął treść art. 509 k.c. przy ocenie skuteczności prawnej przelewu wierzytelności celnej.
W myśl tego przepisu przedmiotem przelewu może być każda wierzytelność, jeżeli ma charakter zbywalny, a jej przeniesienie nie jest wyłączone z mocy ustawy, umowy lub na skutek właściwości zobowiązania. Właściwość zobowiązania może sprzeciwiać się przeniesieniu wierzytelności, gdy chodzi o wierzytelności o charakterze ściśle osobistym, mające charakter usług osobistych i wierzytelności alimentacyjne.
Będąca przedmiotem sporu wierzytelność o zwrot cła nie miała charakteru osobistego, w związku z tym jej przelew byłby niedopuszczalny w przypadku gdyby pozostawał w sprzeczności z przepisami ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. – Prawo celne (Dz.U. z 1994 r. Nr 71, poz. 312 ze zm.). Żaden przepis tej ustawy nie zakazuje przelewu wierzytelności, której przedmiotem jest zwrot należności celnych. Nie czyni tego co do zasady także powołany w zaskarżonym wyroku art. 80 ust. 1, który stanowi, że należności celne pobrane od towarów przywiezionych z zagranicy w postaci surowców, materiałów, półfabrykatów lub elementów kooperacyjnych, zużytych przy wyrobie towarów wywiezionych w obrocie towarowym z zagranicą zwraca się producentowi tych towarów. Wskazanie producenta jako podmiotu uprawnionego do żądania zwrotu cła – nie jest jednak tożsame z zakazem zbycia przez ten podmiot wierzytelności na rzecz osoby trzeciej. Zakaz taki nie wynikał także z pozostałych przepisów ustawy – Prawo celne powołanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, gdyż powołany tam art. 2 pkt 6 zawierał jedynie określenie podmiotu dokonującego obrotu towarowego za granicą, natomiast art. 40 ust. 1 określał obowiązki celne takiego podmiotu związane z dostarczeniem towaru do granicznego miejsca odpraw celnych i zgłoszeniem do odprawy celnej towaru będącego przedmiotem takiego obrotu.
W świetle powyższych argumentów uzasadniona jest konkluzja, że przepisy ustawy – Prawo celne nie zawierały normy zakazującej dokonanie przez producenta przelewu na osobę trzecią przysługującej producentowi w stosunku do organu celnego wierzytelności o zwrot należności celnych pobranych od towarów przywiezionych z zagranicy, w postaci surowców, materiałów, półfabrykatów lub elementów kooperacyjnych, zużytych przy wyrobie towarów wywiezionych za granicę.
Przyjmując, że sporna wierzytelność nie może być przedmiotem obrotu cywilnoprawnego, Sąd I instancji nie ustosunkował się w zaskarżonym wyroku do zarzutów kwestionujących zasadność odmowy zwrotu cła z powodu złożenia wniosku o zwrot cła po upływie terminu określonego w § 2 rozporządzenia Ministra Współpracy Gospodarczej z Zagranicą z dnia 19 czerwca 1996 r. w sprawie trybu zwrotu należności celnych pobranych od towarów przywiezionych z zagranicy i zużytych przy wyrobie towarów wywiezionych w obrocie towarowym z zagranicą (Dz.U. Nr 71, poz. 344).
Przytoczone argumenty uzasadniają uwzględnienie kasacji wniesionej przez R. Kwiatkowską, jako opartej na uzasadnionych podstawach.
Uzasadniona jest także kasacja wniesiona przez Spółkę "[...]". Odrzucając skargę tej Spółki, Sąd I instancji błędnie przyjął, że Spółka ta po ukończeniu postępowania upadłościowego (art. 262 pkt 3 k.h., art. 278 § 1 k.h.) uległa rozwiązaniu i przestała istnieć jako podmiot prawny.
Zgodnie z art. 25 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) osoba prawna ma zdolność występowania przed sądem administracyjnym jako strona (zdolność sądowa). Zdolność występowania przed sądem jako strona stanowi procesowy odpowiednik zdolności prawnej. Stąd i zdolność prawną i zdolność sądową osoba prawna uzyskuje z chwilą nabycia osobowości prawnej, a traci z chwilą utraty tej osobowości.
W odniesieniu do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, chwilą utraty zdolności prawnej i zdolności sądowej jest wykreślenie spółki z rejestru handlowego. Jeśli utrata zdolności prawnej i zdolności sądowej miałaby nastąpić w innej chwili, niezbędny byłby wyraźny przepis normujący taką sytuację (por. postanowienie SN z 9 września 1999 r. I CKN 982/98, OSNC 1999/7-8/142). Normy takiej nie zawiera powołany w zaskarżonym wyroku art. 278 § 1 k.h., zgodnie z którym w przypadku upadłości spółki rozwiązanie następuje dopiero po ukończeniu postępowania upadłościowego. Postępowanie upadłościowe zastępuje likwidację spółki, stąd tak jak w odniesieniu do likwidacji dopiero wykreślenie spółki z rejestru handlowego powoduje ustanie jej bytu prawnego.
Postępowanie upadłościowe Spółki "[...]" zostało zakończone postanowieniem Sądu Rejonowego w Poznaniu z dnia 1 września 2000 r. sygn. akt XV U 33/99, jednakże Spółka ta nie została wykreślona z rejestru handlowego, a tym samym nie przestała istnieć, jako podmiot prawny i nie utraciła zdolności sądowej.
Zasadnie w związku z tym zarzuca skarżący, że odrzucenie przez Sąd I instancji skargi wniesionej przez tę Spółek na ostateczną decyzję Prezesa GUC nastąpiło z naruszeniem art. 58 § 1 pkt 5 ustawy procesowej.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 i art. 203 pkt 1 oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), orzekł jak w sentencji.