I SA/PO 321/21

I SA/Po 321/21 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2021-08-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-04-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Karol Pawlicki
Katarzyna Nikodem
Waldemar Inerowicz /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 2206/21 - Wyrok NSA z 2022-10-18
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 1990
art. 128 ust. 1, art. 129 ust. 5 pkt 3
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 105 par. 1, art. 107 par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 200, art. 205 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Waldemar Inerowicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Nikodem Sędzia WSA Karol Pawlicki Protokolant: starszy sekretarz sądowy Agata Pasternak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 04 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi A.A. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania o ustalenie i wypłatę odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję [...] z dnia [...] listopada 2020r ,nr [...]; II. zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżącej kwotę [...] zł ( [...] ) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
A. A. (dalej także jako: "wnioskodawczyni" lub "skarżąca"), wnioskiem z [...] lutego 2020 r., wystąpiła do Prezydenta Miasta [...] o ustalenie i wypłatę odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości położonej w [...] przy ulicy [...] zapisanej w księdze wieczystej nr [...], ze względu na przebieg napowietrznej linii wysokiego napięcia [...] kV S. .
W argumentacji wniosku wskazała, że jest właścicielką ww. nieruchomości. W dacie posadowienia linii wysokiego napięcia właścicielami nieruchomości byli jej rodzice - S. i J. P., po których odziedziczyła nieruchomość. Do wniosku załączyła decyzję Naczelnika Dzielnicy P.-J. z [...] marca 1975 r., nr [...], oraz postanowienia o nabyciu spadków po rodzicach.
Dyrektor Zarządu Geodezji i Katastru Miejskiego [...] w [...], działając z upoważnienia Prezydenta Miasta [...], postanowieniem z [...] lutego 2020 r., nr [...], odmówił wszczęcia postępowania z powyższego wniosku.
Na skutek uwzględnienia zażalenia wnioskodawczyni, Wojewoda postanowieniem z [...] kwietnia 2020 r., nr [...], uchylił powyższe postanowienie wskazując, że organ I instancji powinien wszcząć postępowanie i wyjaśnić, czy przez działkę nr [...] przebiega napowietrzna linia elektroenergetyczna [...] kV S. , kto był właścicielem tej nieruchomości w momencie wydania decyzji o zezwoleniu na tymczasowe zajęcie nieruchomości w związku z budową linii elektroenergetycznej, jakie oznaczenie geodezyjne miała działka obecnie oznaczona nr [...] oraz czy wnioskodawczyni faktycznie nie posiada przymiotu strony.
Dyrektor Zarządu Geodezji i Katastru Miejskiego [...] w [...], działając z upoważnienia Prezydenta Miasta [...], decyzją z [...] listopada 2020 r., nr [...], umorzył, jako bezprzedmiotowe, postępowanie wszczęte na wniosek A. A. o ustalenie i wypłatę odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości położonej w [...] przy ulicy [...] zapisanej w księdze wieczystej nr [...], ze względu na przebieg napowietrznej linii wysokiego napięcia 11 10 kV S. .
W motywach rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że w toku ponownego rozpoznania sprawy, realizując zalecenia Wojewody zawarte w postanowieniu z [...] kwietnia 2020 r. przeprowadził postępowanie wyjaśniające, w wyniku którego, na podstawie danych ewidencji gruntów oraz badania księgi wieczystej nr [...] (w której dawniej zapisana była nieruchomość) ustalił, że w dniu wydania decyzji z [...] marca 1975 r., w księdze tej figurowała m.in., działka nr [...] o powierzchni [...] m2, której części odpowiada obecna działka nr [...] o powierzchni [...] m2 z arkusza mapy [...] obrębu [...], a jej współwłaścicielami byli S. i J. P. w [...] części oraz inne osoby. Organ ustalił, że S. i J. P. nie żyją, a spadek po nich nabyła w całości A. A.. Przeprowadzona w dniu [...] września 2020 r. wizja nieruchomości wykazała, że nad niewielkim fragmentem działki, w odległości około 2,0 m do 2,5 m od granicy działki, tuż przy narożniku, przebiega napowietrzna linia elektroenergetyczna. Ponadto organ I instancji, na podstawie pozyskanego z akt archiwalnych nr [...] planu trasy linii [...] kV S. ustalił, że projektowana linia napowietrzna, na tym odcinku, miała przebiegać wyłącznie przez nieruchomości położone przy ulicy [...], a następnie przez teren ogródków działkowych. Zgodnie z powołanym planem trasa linii nie miała obejmować żadnej z nieruchomości położonych przy ulicy [...] oraz [...]. W związku z tym żaden z właścicieli nieruchomości położonych przy ulicach [...] i [...] nie brał udziału w postępowaniu wywłaszczeniowym.
Mając na względzie powyższe organ I instancji stwierdził, że wnioskodawczyni nie była właścicielem nieruchomości w dacie ograniczenia prawa własności, a decyzja ograniczająca nie dotyczyła przedmiotowej nieruchomości. Okoliczności te, zdaniem organu, wykluczają dopuszczalność ustalenia odszkodowania w trybie administracyjnym na podstawie przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 1990 ze zm. – w skrócie: "u.g.n.") w związku z art. 129 ust. 5 pkt 3 tej ustawy. Fakt, że obecnie przez działkę nr [...] przebiega linia napowietrzna powoduje domniemanie uznania roszczenia, o które można ewentualnie ubiegać się na drodze postępowania cywilnego, jeżeli oczywiście nie uległo przedawnieniu.
W konsekwencji powyższych ustaleń organ uznał, że żądanie A. A. o ustalenie i wypłatę odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości położonej w [...] przy ulicy [...] jest bezzasadne, a wszczęte postępowanie jest bezprzedmiotowe. W związku z tym, na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. – w skrócie: "k.p.a.") organ umorzył postępowanie w sprawie.
W odwołaniu z [...] grudnia 2020 r. A. A. wniosła o uchylenie powyższej decyzji, zarzucając organowi I instancji błędną wykładnię art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. i uznanie, że odszkodowanie, o którym mowa w tym przepisie jest jednoznaczne z odszkodowaniem należnym wyłącznie podmiotowi wywłaszczonemu. Ponadto odwołująca się wyraziła przekonanie, że sam fakt nieuczestniczenia w postępowaniu, na mocy którego została wydana decyzja Naczelnika Dzielnicy [...] z [...] marca 1975 r., nr [...] nie jest elementem obligatoryjnym dla uznania podmiotu jako strony postępowania.
Wojewoda decyzją z [...] lutego 2021 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W motywach rozstrzygnięcia organ II instancji stwierdził, że organ I instancji prawidłowo dokonał analizy stanu faktycznego i zasadnie orzekł o umorzeniu postępowania ze względu na bezprzedmiotowość postępowania w sprawie o ustalenie i wypłatę odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...] oznaczonej geodezyjnie jako działka nr [...], obręb [...], ark. mapy [...], KW nr [...] Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 128 ust. 1 u.g.n. odszkodowanie przysługuje tylko na rzecz "osoby wywłaszczonej", czyli właściciela nieruchomości w momencie wywłaszczenia lub ograniczenia prawa własności do nieruchomości. W tym kontekście wojewoda podkreślił, że w momencie wydania decyzji przez Naczelnika Dzielnicy [...], tj. w dniu [...] marca 1975 r. właścicielami ww. nieruchomości, byli S. i J. P.. Z akt postępowania wynika, że decyzja o ograniczeniu sposobu korzystania z nieruchomości nie była adresowana do S. i J. P., ponieważ pierwotny plan położenia linii elektroenergetycznej, która obecnie w części (ok. 2-2,5 m) przebiega nad działką nr [...] wskazywał, że linia ta miała przebiegać przez inne nieruchomości (m.in. wzdłuż ul. [...]), a nie przez działkę nr [...], w związku z tym jej poprzedni właściciele nie byli stroną ww. postępowania wywłaszczeniowego.
Ponadto organ wskazał, że z materiału dowodowego nie wynika, by kiedykolwiek zostało wypłacone odszkodowanie właścicielom ww. nieruchomości bądź ich spadkobierczyni. Okoliczność ta nie ma jednak większego znaczenia w sprawie, gdyż ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości nie nastąpiło na podstawie decyzji administracyjnej. Decyzja z [...] marca 1975 r. w ogóle nie dotyczyła działki nr [...]. Organ stwierdził, że niewątpliwie ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości powstało, ale nie na podstawie ww. decyzji, lecz wskutek zajęcia części działki bez podstawy prawnej. W związku z powyższym organ II instancji uznał, że nie ma podstaw do ustalenia i wypłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości na drodze administracyjnej, jeżeli ograniczenie nie powstało na podstawie wydanej decyzji administracyjnej. Obecna właścicielka nieruchomości może jedynie dochodzić swych praw w postępowaniu cywilnym.
Odnosząc się podniesionego w odwołaniu zarzutu organ II instancji stwierdził, że organ I instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 105 § 1 k.p.a. a stwierdzając oczywisty brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy, zasadnie umorzył postępowanie w sprawie.
W skardze z [...] marca 2021 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. A., reprezentowana przez radcę prawnego, wniosła o uchylenie powyższej decyzji Wojewody i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
1) art. 21 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) poprzez jego nieuwzględnienie przy wydawaniu przedmiotowego rozstrzygnięcia, co miało wpływ na naruszenie przez organ II instancji zasady dopuszczalności wywłaszczenia za słusznym odszkodowaniem, a także równej ochrony praw majątkowych,
2) art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że odszkodowanie o którym mowa w tym przepisie nie przysługuje spadkobiercy osoby wywłaszczonej,
3) art. 105 k.p.a. poprzez utrzymanie przez organ II instancji decyzji o umorzeniu postępowania, mimo zasadności roszczenia skarżącej.
W argumentacji skargi skarżąca wskazała, że Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów z 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OPS 1/20, uznał, że odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r., Nr 10, poz. 64, ze zm. – w skrócie: "u.z.t.w.n.") na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. może być ustalone także dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. Sytuacja taka miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. W związku z powyższym skarżąca uznała, że niezasadnym jest podnoszenie przez organ II instancji, że dochodzone przez skarżącą odszkodowanie jej nie przysługuje z uwagi na brak posiadania przez nią statusu osoby wywłaszczonej, a tym samym przez brak legitymacji do dochodzenia odszkodowania. Treść powyższej uchwały NSA jednoznacznie wskazuje, że z uwagi na posiadanie przez skarżącą charakteru spadkobierczyni osób wywłaszczonych, bez wątpienia przysługuje jej roszczenie o odszkodowanie z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości.
Ponadto skarżąca stwierdziła, że jest adresatem decyzji administracyjnej wydanej przez Naczelnika Dzielnicy [...] z [...] marca 1975 r., gdyż z uwagi na podjęcie właśnie tej decyzji powstała linia elektroenergetyczna, która wyraźnie ingeruje w prawo własności skarżącej, a zarazem powoduje zaktualizowanie przesłanki interesu prawnego po jej stronie, niezbędnego do bycia stroną w danym postępowaniu. W związku z tym skarżąca uznała, że w niniejszej sprawie, wbrew stanowisku organu II instancji nie zachodziły przesłanki do umorzenia postępowania w trybie art. 105 k.p.a.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o oddalenie skargi. W ocenie organu, drugorzędną kwestią w sprawie jest to, czy odszkodowanie, o którym mowa w art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przysługuje również spadkobiercy tzw. "osoby wywłaszczonej". Nadrzędną kwestią w sprawie było natomiast ustalenie, czy ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości nastąpiło na podstawie decyzji administracyjnej. Organ podkreślił, że decyzja z [...] marca 1975 r., nr [...], w ogóle nie dotyczyła działki nr [...]. Poprzedni właściciele nieruchomości - S. i J. P. nie byli stroną w postępowaniu w przedmiocie ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości na podstawie tej decyzji. Niewątpliwie ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości powstało, ale nie na podstawie ww. decyzji, lecz wskutek zajęcia części przedmiotowej działki bez podstawy prawnej. W związku z powyższym organ uznał, że nie ma podstaw do ustalenia i wypłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości na drodze administracyjnej, jeżeli ograniczenie nie powstało na podstawie wydanej decyzji administracyjnej. Zdaniem organu, skarżąca może jedynie dochodzić swych praw w postępowaniu cywilnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
W toku sądowej kontroli zaskarżonej decyzji, przeprowadzonej na podstawie kryterium zgodności z prawem, w kontekście zarzutów sformułowanych w skardze, kluczową i najistotniejszą sporną kwestią w niniejszej sprawie jest zasadność stanowiska organów co do podstaw zastosowania art. 105 § 1 k.p.a. i umorzenia postępowania administracyjnego jako bezprzedmiotowego.
Organ I instancji uznał, że skarżąca nie była właścicielem nieruchomości w dacie ograniczenia prawa własności, a decyzja ograniczająca nie dotyczyła przedmiotowej nieruchomości. Okoliczności te, zdaniem tego organu, wykluczają dopuszczalność ustalenia odszkodowania w trybie administracyjnym na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Z kolei organ odwoławczy koncentrował się głównie na kwestii, czy ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości nastąpiło na podstawie decyzji administracyjnej. Ustalając, że decyzja z [...] marca 1975 r., nr [...], w ogóle nie dotyczyła działki skarżącej (nr [...]), organ II Instancji w konkluzji uznał, że skoro poprzedni właściciele nieruchomości nie byli stroną w postępowaniu w przedmiocie ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości na podstawie tej decyzji, to ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości powstało na skutek zajęcia części przedmiotowej działki bez podstawy prawnej. Ostatecznie organ odwoławczy stwierdził, że w sprawie znajdzie zastosowanie art. 105 § 1 k.p.a.
Na wstępie rozważań zaznaczyć należy, że sądowa kontrola zaskarżonej decyzji musi w pierwszej kolejności dotyczyć tych ewentualnych naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na prawidłowe ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięć organów podatkowych. Jak trafnie wskazano w orzecznictwie, rozważania w przedmiocie zastosowania określonego przepisu prawa materialnego mają uzasadnienie dopiero na tym etapie stosowania prawa, na którym nie ma już żadnych wątpliwości, co do stanu faktycznego. Dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez organ w zaskarżonej decyzji jest prawidłowy albo, że nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany w sprawie przepis prawa materialnego (wyrok NSA z dnia 2 lutego 2018 r., I FSK 579/16; wyrok ten i orzeczenia powołane w dalszej części uzasadnienia dostępne są na stronie internetowej:orzeczenia.nsa.gov.pl).
Mając powyższe na uwadze Sąd zważył, że w toku postępowania organy administracji stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu skonstruowanym stosownie do wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a.
Zgodnie z art. 105 § 1 k.p.a. gdy postępowanie z jakiekolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części.
W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę, że bezprzedmiotowość, o której mowa w tym przepisie, oznacza brak podstaw prawnych do merytorycznego rozpoznania danej sprawy. Wiąże się to z brakiem któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego, co skutkuje tym, że nie można załatwić sprawy przez jej rozstrzygnięcie co do istoty. Zachodzi ona zatem w sytuacjach, gdy w świetle prawa materialnego i ustalonego stanu faktycznego nie mamy do czynienia ze sprawą administracyjną mogącą być przedmiotem postępowania. Bezprzedmiotowość może mieć charakter podmiotowy, jak i przedmiotowy. Zawsze jednak oznacza brak przedmiotu postępowania. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji państwowej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu. Organ umarza więc postępowanie w sytuacji, gdy brak jest podstaw prawnych lub faktycznych do prowadzenia postępowania administracyjnego i do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Przyjmuje się także, że istota bezprzedmiotowości postępowania polega na nastąpieniu takiego zdarzenia prawnego lub faktycznego, które spowodowało, że przestała istnieć ta szczególna relacja między faktem (sytuacją faktyczną danego podmiotu) a prawem (sytuacją prawną danego podmiotu), z którą prawo łączy obowiązek konkretyzacji normy w postaci wydania decyzji administracyjnej. Decyzja o umorzeniu postępowania nie rozstrzyga o materialnoprawnych uprawnieniach i obowiązkach stron i jest równoznaczna z brakiem przesłanek do merytorycznego orzekania co do istoty sprawy (wyrok NSA z dnia 6 lipca 2020 r., II OSK 818/20, i powołane tam orzecznictwo; wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2020 r., I GSK 2078/19).
Umorzenie postępowania nie jest zależne ani od woli organu administracji, ani tym bardziej pozostawione do uznania organu - organ ten jest zobowiązany do umorzenia postępowania w przypadku stwierdzenia jego bezprzedmiotowości. Decyzja o umorzeniu postępowania nie rozstrzyga sprawy co do istoty, jest więc orzeczeniem formalnym kończącym sprawę bez jego merytorycznego rozstrzygnięcia i jest wyjątkiem, który należy traktować jako środek ostateczny, mający zastosowanie tylko w tych sytuacjach, kiedy nie ma możliwości podjęcia merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie (wyrok WSA w Warszawie z dnia 2 lipca 2020 r., VII SA/Wa 2771/19).
Wychodząc z powyższych założeń Sąd uznał, że umorzenie postępowania administracyjnego nastąpiło przedwcześnie, a sprawa wymaga ponownej i wnikliwej analizy okoliczności faktycznych, a następnie dokonania ich prawidłowej oceny prawnej.
Za zasadny Sąd uznał zarzut naruszenia przez organ I instancji art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., przez jego błędną wykładnię. Zauważyć należy, że organ odwoławczy dostrzegł rozbieżność w orzecznictwie sądów administracyjnych co do spornej kwestii legitymacji następcy prawnego wywłaszczonego właściciela, do złożenia wniosku o odszkodowanie (s. [...] decyzji), ale w zasadzie nie zajął w tej kwestii jednoznacznego stanowiska uznając, że nie jest to istotny problem dla rozstrzygnięcia tej sprawy.
W kontekście tego zarzutu przypomnieć należy, że zgodnie z tym przepisem starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Regulacja ta była już przedmiotem analizy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, m.in. w prawomocnym wyroku z 25 lipca 2018 r. (I SA/Po [...]). Stanowisko zawarte w tym orzeczeniu zostało w pełni zaaprobowane w toku kontroli instancyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 marca 2021 r. ( I OSK [...]).
Tutejszy Sąd w powołanym wyżej wyroku zwrócił uwagę, że przepis art. 129 ust. 5 u.g.n ma charakter procesowy, a nie materialnoprawny. Przepis ten nie jest samoistną podstawą do ustalenia odszkodowania, a materialnoprawny obowiązek ustalenia odszkodowania musi wynikać z odrębnych – i obowiązujących – podstaw prawnych, zwłaszcza w przypadkach ujętych w art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. Ustalenie odszkodowania może nastąpić, jeżeli obecnie obowiązujące przepisy prawa materialnego przewidują odszkodowanie za określony sposób lub formę pozbawienia praw do nieruchomości w przeszłości. Odwołując się do piśmiennictwa dotyczącego tej problematyki, Sąd podkreślił, że analizowany tu przepis ma zastosowanie do stanów faktycznych powstałych przed wejściem w życie u.g.n. Wyniki wykładni art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przeprowadzonej przy użyciu dyrektyw literalnych prowadzą do wniosku, że ustalenie odszkodowania jest możliwe, jeżeli obowiązujące przepisy - przewidują - jego ustalenie. Jednak warunkiem ustalenia takiego odszkodowania jest wskazanie przepisu z którego wynikałby materialnoprawny obowiązek ustalenia takiego odszkodowania.
W wyroku z 25 lutego 2021 r. (II SA/Po [...]), tut. Sąd podkreślił , że przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. ma wprawdzie zastosowanie także do zdarzeń zaistniałych przed wejściem w życie tej ustawy, czyli do stanów faktycznych polegających na odjęciu, przejęciu lub ograniczeniu prawa własności bez ustalenia należnego odszkodowania, jednakże ze względu na jego jedynie blankietowy charakter uznać należy, iż dla przyznania odszkodowania na jego podstawie koniecznym jest by istniała konkretna norma prawa materialnego obowiązująca w dniu odjęcia własności, która przewidywała takie odszkodowanie, względnie by tego rodzaju norma odnosząca się do tego rodzaju odjęcia własności funkcjonowała w aktualnym porządku prawnym (podobnie: wyrok NSA z 26 stycznia 2021 r., I OSK 2011/20; wyrok NSA z 24 lutego 2021, I OSK 2294/20).
Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, na co słusznie zwróciła uwagę skarżąca, istotne jest także stanowisko NSA zawarte w uchwale składu siedmiu sędziów z 22 lutego 2021 r. (I OPS 1/20), zgodnie z którym, odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.), może być od dnia 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 65 ze zm.) dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.
W uzasadnieniu uchwały NSA stwierdził m.in., iż przyjęcie stanowiska, że osobą uprawnioną do otrzymania odszkodowania jest wyłącznie osoba wywłaszczona, rozumiana jako osoba pozbawiona prawa do nieruchomości lub ograniczona w wykonywaniu tego prawa, nie jest do zaakceptowania, ponieważ narusza konstytucyjną zasadę ochrony własności i prawa dziedziczenia oraz dopuszczalność wywłaszczenia za słusznym odszkodowaniem (art. 21 Konstytucji RP). W przypadkach bowiem, w których przepisy prawa przewidują, że ustalenie odszkodowania z tytułu wywłaszczenia następuje w odrębnym postępowaniu, czy też w przypadku gdy strony (osoba wywłaszczona lub podmiot zobowiązany do uiszczenia odszkodowania) uczyniły przedmiotem zaskarżenia decyzję wywłaszczeniową, ale tylko w części dotyczącej ustalenia odszkodowania, śmierć osoby wywłaszczonej spowodowałaby konieczność umorzenia postępowania dotyczącego ustalenia odszkodowania, skoro spadkobiercy osoby wywłaszczonej nie mogliby wstąpić w prawa i obowiązki swojego spadkodawcy. W ten sposób doszłoby do wywłaszczenia prawa bez ustalenia odszkodowania z jednoczesnym pozbawieniem ochrony prawa do dziedziczenia.
Z powyższego wynika, że przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., znajdzie w sprawie zastosowanie, co oznacza, że nie ziści się przesłanka bezprzedmiotowości postępowania, w takim ujęciu, jak przedstawił to organ I instancji.
Odnosząc się do drugiej spornej kwestii Sąd stwierdził, że stanowisko organu odwoławczego jest niespójne. Wydaje się bowiem, że organ II instancji nie kwestionuje faktu, że sporna linia napowietrzna została wykonana i przebiega nad działką skarżącej w ramach tej samej inwestycji energetycznej, w związku z którą wydano decyzję z [...] marca 1975 r. (nr [...]). Nie może być zatem żadnych wątpliwości, że sama inwestycja powstała zgodnie z prawem, w tym fragment linii napowietrznej przebiegającej przez działkę skarżącej. Organ odwoławczy skoncentrował się natomiast na zagadnieniu o charakterze procesowym, tj. podkreśla, że żaden z właścicieli działek położonych przy ulicach [...] i [...] nie brał udziału w postępowaniu wywłaszczeniowym, ponieważ projektowana pierwotnie linia napowietrzna miała przebiegać wyłącznie przez inne nieruchomości (przy ulicy [...]). W konsekwencji żadnemu z tych właścicieli nie doręczono decyzji
z [...] marca 1975 r.
Z akt administracyjnych nie wynika z jakich przyczyn zmieniono przebieg linii napowietrznej i dlaczego nie włączono do postępowania wywłaszczeniowego właścicieli działek przy ulicy [...] i [...].
W ocenie Sądu za zbyt daleko idący uznać należy pogląd organu odwoławczego, że ustalone w sprawie okoliczności faktyczne uzasadniają twierdzenie, że ograniczenie sposobu korzystania z przedmiotowej nieruchomości powstało na skutek zajęcia części działki bez podstawy prawnej. Niewątpliwie taką podstawę wywodzić należy z ww. decyzji z [...] marca 1975 r., przy założeniu, że sporna linia powstała w ramach tej samej inwestycji.
Przeciwny pogląd organu odwoławczego uzasadnia trafność zawartego
w skardze zarzutu naruszenia art. 21 Konstytucji RP, przez naruszenie zasady dopuszczalności wywłaszczenia za słusznym odszkodowaniem, a także równej ochrony praw majątkowych. Zauważyć należy, że do tego przepisu Ustawy zasadniczej odwoływał się także NSA w powołanej wyżej uchwale z 22 lutego 2021 r. (I OPS 1/20).
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy ustalą w sposób nie budzący wątpliwości, czy sporna linia napowietrzna przebiegająca przez działkę skarżącej
(nr [...]), powstała w wyniku wykonania inwestycji, której dotyczy decyzja z [...] marca
1975 r. (nr [...]). Następnie ponownie rozważą przesłanki zastosowania
w sprawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n.
Uznając, że organy obu instancji naruszyły przepis art. 105 § 1 k.p.a., Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., w skrócie "p.p.s.a."). O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).