I SA/Op 985/24

I SA/Op 985/24 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2025-01-09
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-11-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Beata Kozicka /przewodniczący/
Remigiusz Mazur
Tomasz Judecki /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6010 Pozwolenie na budowę, użytkowanie obiektu lub jego części,  wykonywanie robót budowlanych innych niż budowa obiektu, prz
Hasła tematyczne
Budowlane prawo
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 134 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit.a-c, art. 153, art. 170
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 28, art. 145 par. 1 pkt 4, art. 148 par. 2, art. 151 par. 1 pkt 1, art. 156 par. 1 pkt 2,
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2020 poz 471
art. 3 pkt 20, art. 28 ust. 2
Ustawa z dnia 13 lutego 2020 r. o zmianie ustawy - Prawo budowlane oraz niektórych innych ustaw
Dz.U. 2022 poz 1225
par. 12
Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich  usytuowanie (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kozicka Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Judecki (spr.) Asesor sądowy WSA Remigiusz Mazur Protokolant St. inspektor sądowy Joanna Szyndrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 9 sierpnia 2024 r., nr IN.I.7721.12.27.2024.MS w przedmiocie odmowy uchylenia, we wznowionym postępowaniu, decyzji zatwierdzającej projekt budowlany i udzielającej pozwolenia na budowę oddala skargę.
Uzasadnienie
A. B. (zwany dalej także: "skarżącym") zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu decyzję Wojewody Opolskiego (zwanego dalej także: "organem odwoławczym") z dnia 9 sierpnia 2024 r., nr IN.I.7721.12.27.2024.MS, utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Opola (zwanego dalej także: "organem I instancji") z dnia 27 maja 2024 r., nr UAB.6740.1080.2020.WA, odmawiającą uchylenia ostatecznej decyzji Prezydenta Miasta Opola nr [...] z dnia 1 października 2020 r. zatwierdzającej projekt budowlany i udzielającej pozwolenia na budowę obejmującego przebudowę istniejącego budynku zabytkowego na funkcję hotelową, położonego w O., przy ulicy [...], działka nr a, k. m. [...], obręb O. - Etap pierwszy - remont rejonu dachu budynku nad kondygnacją 1 piętra oraz nadającego decyzji rygor natychmiastowej wykonalności.
Sporna decyzja została wydana w związku z zamierzeniami budowlanymi B. Sp. j. z siedzibą w O. (dalej jako: "inwestor"), realizowanymi na zabytkowym budynku położonym przy ul. [...] w O., wpisanym do rejestru zabytków województwa o. pod nr [...]. Budynek ten znajdował się w nieodpowiednim stanie technicznym wymagającym czynności zabezpieczających, co skutkowało wydaniem: pozwolenia konserwatorskiego [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 4 września 2020 r. ważnego do dnia 31 stycznia 2023 r. oraz decyzji Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 6 października 2020 r. nakazującej inwestorowi wykonanie robót zabezpieczających obiekt przed powstaniem zagrożenia zdrowia, życia i mienia (oba dokumenty w aktach administracyjnych: k. 9 - 18 oraz str. 18 - 20 Projektu budowlanego zatwierdzonego decyzją Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., Nr [...]).
Inwestor, wnioskiem z dnia 17 września 2020 r., wystąpił o wydanie pozwolenia na zamierzenie budowlane pn.: "Przebudowa istniejącego budynku zabytkowego (zabytku rejestrowego) na funkcję hotelową. Etap pierwszy: Remont rejonu dachu budynku nad kondygnacja 1 piętra". Inwestor uzyskał, objętą następnie postępowaniem wznowieniowym, decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., Nr [...], którą zatwierdzono Projekt budowlany. Zatwierdzony Projekt budowlany przewidywał: "kompleksowy remont dachu nad poddaszem w zakresie rozbiórki i odbudowy konstrukcji więźby i wymiany pokrycia dachowego oraz obróbek blacharskich (...) celem zabezpieczenia obiektu przed następstwem działania warunków atmosferycznych". Decyzja Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r. została doręczona w dniu 2 października 2020 r. tylko inwestorowi, który nie wniósł od niej odwołania.
Nie jest sporne i nie budzi wątpliwości Sądu, że skarżącemu decyzji tej nie doręczono.
A. B. podaniem z dnia 7 grudnia 2020 r. wystąpił o wznowienie postępowania w sprawie zakończonej decyzją Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r. przytaczając jako podstawę wznowienia art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. (tj. strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu).
Prezydent Miasta Opola, na wniosek skarżącego, postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2022 r. wznowił postępowanie w sprawie decyzji własnej z dnia 1 października 2020 r. wskazując jako podstawę art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a.
W ramach wznowionego postępowania Prezydent Miasta Opole postanowieniem z dnia 2 marca 2023 r., na podstawie art. 35 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 - dalej jako: "Prawo budowlane"), nałożył na inwestora obowiązek usunięcia nieprawidłowości i braków wniosku oraz projektu budowlanego w zakresie skorygowania nazwy zamierzenia budowlanego oraz doprowadzenie do zgodności projektu budowlanego z wnioskiem w zakresie kwalifikacji robót budowlanych. W reakcji na to wezwanie inwestor, w dniu 22 marca 2023 r., skorygował wniosek z dnia 17 września 2020 r. oraz zatwierdzony Projekt budowlany z dnia 15 września 2020 r., w ten sposób, że w opisach zamierzenia budowlanego inwestor odręcznie przekreślił słowo "remont" zastępując je słowem "przebudowa".
Prezydent Miasta Opola decyzją z dnia 14 kwietnia 2023 r. uchylił w całości decyzję własną z dnia 1 października 2020 r., Nr [...] i rozstrzygnął sprawę, co do istoty, zatwierdzając projekt budowlany oraz udzielając inwestorowi pozwolenia na budowę. Różnica pomiędzy pierwotnym, a nowym pozwoleniem oraz projektem budowlanym sprowadzała się do uwzględnienia korekty opisów zamierzenia budowlanego w zakresie zastąpienia słowa "remont" słowem "przebudowa".
W wyniku postępowania odwoławczego zainicjowanego przez skarżącego Wojewoda Opolski, decyzją z dnia 29 maja 2023 r., utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 29 maja 2023 r. zaskarżył do tut. Sądu A. B.
WSA w Opolu, prawomocnym wyrokiem z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23, uchylił wydane w trybie wznowieniowym decyzje obu instancji: Wojewody Opolskiego z dnia 29 maja 2023 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 14 kwietnia 2023 r.
W toku ponownie prowadzonego postępowania Prezydent Miasta Opola wydał, na podstawie art. 151 § 1 pkt 1 k.p.a., decyzję z dnia 27 maja 2024 r., którą odmówił uchylenia własnej decyzji z dnia 1 października 2020 r., nr [...], ze względu na brak przesłanki z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a.
W wyniku odwołania wniesionego przez A. B. organ odwoławczy, decyzją z dnia 9 sierpnia 2024 r., utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia 27 maja 2024 r.
W podstawie prawnej decyzji z dnia 9 sierpnia 2024 r. Wojewody Opolskiego powołano art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm. - dalej jako: "k.p.a.") i art. 82 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2024 r. poz. 725 z późn. zm. - dalej także jako: "Prawo budowlane"). W uzasadnieniu decyzji opisano chronologicznie przebieg postępowania oraz odniesiono się szczegółowo do kwestii związanych z wytycznymi i zaleceniami zawartymi w wyroku tut. Sądu z 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23.
W pierwszej kolejności wyjaśniono przyczyny dla których uznano, że skarżący zachował termin do złożenia wniosku o wznowienie postępowania, a tym samym uznano, że wznowienie było dopuszczalne.
W dalszej części uzasadnienia rozważono sporną kwestie posiadania przez A. B. statusu strony w postępowaniu zakończonym decyzją Prezydenta Miasta Opola z 1 października 2020 r. Przytoczono i omówiono m.in. regulacje Prawa budowlanego definiujące pojęcie strony w postępowaniu w sprawie o wydanie pozwolenia na budowę (tj. art. 28 ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 20 Prawa budowlanego), w brzmieniu obowiązującym w wyniku nowelizacji ustawy z dnia 13 lutego 2020 o zmianie ustawy - Prawo budowlane oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2020 r. poz. 471). W efekcie podkreślono, że przymiot strony w takim postępowaniu nie przysługuje z samej racji posiadania prawa własności sąsiedniej nieruchomości, czy istnienia interesu faktycznego. Wskazano na istotne - w ocenie organu - ustalenia faktyczne. W tym wyjaśniono, że skarżący jest współwłaścicielem działek nr b i nr c (niezabudowane) oraz użytkownikiem wieczystym działki nr d (działka zabudowana), że działki te zlokalizowane są w bezpośrednim sąsiedztwie działki na której zaprojektowano roboty budowlane. Przytoczono obszernie zakres robót wynikający z: pozwolenia konserwatorskiego [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 4 września 2020 r. oraz pozwolenia na budowę Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., Nr [...]. Wyjaśniono, że § 12 rozporządzenia z dnia 12 kwietnia 2002 r. sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z 2022 r. poz. 1225 z późn. zm. - dalej jako: "Rozporządzenie"), co do zasady, nie ma zastosowania do robót określonych w art. 3 pkt 7a Prawa budowlanego. Ma zastosowanie jedynie do zamierzeń budowlanych obejmujących powstanie nowej substancji budowlanej tj. do budowy, lub ewentualnie odbudowy istniejącego obiektu budowlanego, nie zaś do jego przebudowy. Przedmiotowe roboty budowlane nie wpłynęły na szerokość budynku, kubaturę, powierzchnię zabudowy, wysokość, długość. W ocenie organu odwoławczego, nie zachodzi zatem wyjątkowa sytuacja przemawiająca za zastosowaniem § 12 Rozporządzenia. Dokonując analizy prawnej stwierdził organ, że nie odnalazł przepisu prawa materialnego, w związku z którym w wyniku realizacji przedmiotowej inwestycji, nieruchomości odwołującego doznały ograniczenia w możliwości zabudowy, co z kolei stanowi, iż jego nieruchomości nie znajdują się w obszarze oddziaływania przedmiotowej inwestycji.
W skardze na decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 9 sierpnia 2024 r. A. B. wniósł o jej uchylenie i o zasądzenie kosztów. W skardze kolejno zakwestionował:
1) dopuszczoną przez organ etapowość inwestycji, co doprowadziło do wadliwego - w jego ocenie - wydania decyzji Prezydenta Miasta Opola nr [...] z 1 października 2020 r. z naruszeniem art. 33 ust. 1 Prawa budowlanego;
2) przyjętą przez organ kwalifikację projektowanych prac budowlanych jako przebudowę, a nie budowę;
3) odmowę uznania jego statusu jako strony w sytuacji, gdy przebudowywany obiekt nie tylko znajduje się w ostrej granicy działek nr d i nr c ale nawet granicę tę przekracza nawieszonym gzymsem i rynną nad działkami;
4) wybudowanie nowych lukarn w przebudowywanym dachu w sposób naruszający przepisy § 12 ust. 1 Rozporządzenia. Dach został wybudowany w nowym kształcie, z wybudowaniem nowych lukarn w innym miejscu, o większych oknach i w innych odległościach między nimi, bez odbudowy tzw. "wolich oczek", czego organ budowlany i konserwator zabytków nie dostrzegli.
Wojewoda Opolski w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazał na wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 września 2021 r., sygn. akt VII SA/Wa 1352/21, którym oddalono skargę skarżącego na decyzję administracyjną odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., Nr [...], o pozwoleniu na budowę. Organ podkreślił, że w wyroku tym zawarto ocenę prawną dotyczącą m.in. dopuszczalności "etapowania" przedmiotowej inwestycji oraz kwalifikacji robót budowlanych jako przebudowy budynku.
W replice na odpowiedź na skargę skarżący w piśmie procesowym z dnia 18 listopada 2024 r. podniósł m.in., że przymiot strony wywodzi także z § 12 ust. 6 Rozporządzenia. Zdaniem skarżącego powołany przez organ wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 września 2021 r., sygn. akt VII SA/Wa 1352/21, jest całkowicie rozbieżny z dotychczasową linią orzeczniczą. Skarżący podniósł, że § 12 ust. 1 Rozporządzenia dotyczy zarówno nowych, jak i przebudowywanych budynków oraz, że jest stroną w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:
Skarga jest nieuzasadniona.
Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 - dalej jako: "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w sprawie nie miał zastosowania. Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi na postanowienie następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).
Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji organu odwoławczego dnia 9 sierpnia 2024 r. wykazała, że nie została ona wydana z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym uwzględnienie skargi.
Przy merytorycznym rozpoznaniu skarg Sąd wziął pod uwagę to, że na podstawie art. 153 p.p.s.a. jest związany wydanym w sprawie wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23.
Stosownie do treści art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu sądowym, gdyż ocena ta wiąże go w sprawie. Związanie oceną prawną oznacza więc, że ani organ administracji, ani sąd administracyjny, nie mogą w przyszłości formułować innych, nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku sądu i mają obowiązek podporządkowania się mu w pełnym zakresie (por. wyroki NSA: z 24 marca 2021 r., sygn. akt I OSK 4162/18 i z dnia 11 października 2024 r., sygn. akt I GSK 979/24). Ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy zaistniałych po wydaniu wyroku, a także w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego przedmiotową ocenę (zob. wyroki NSA: z 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt III FSK 1531/21; z 22 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 2202/20).
Sąd podziela wyrażany w orzecznictwie pogląd prawny, że zestawienie art. 134 § 1 z art. 153 p.p.s.a. prowadzi do konstatacji, że po prawomocnym wyroku uchylającym decyzje organów przedmiot dalszego postępowania administracyjnego ulega zawężeniu do tych zagadnień faktycznych i prawnych, które w prawomocnym wyroku sąd przyjął za podstawę wyeliminowania kontrolowanych decyzji z obrotu prawnego. Tym samym prawomocny wyrok uchylający decyzje organów stwarza prekluzję, pozbawiającą stronę prawa do skutecznego kwestionowania tych aspektów sprawy, które już wcześniej zostały objęte zakresem sądowej kontroli legalności (w granicach skargi czy też poza jej granicami) i których sąd, w prawomocnym wyroku, nie uznał za błąd. Prekluzja ta w istocie zawęża granice nie tylko dalszego postępowania administracyjnego, ale konsekwentnie także sądowej kontroli legalności kolejnej decyzji organu do perspektywy wyznaczonej przez art. 153 p.p.s.a., a więc do prawidłowego wykonania prawomocnego wyroku sądu.
W kontrolowanej sprawie wiążąca ocena prawna i wskazania co dalszego postępowania zostały wyrażone w przywołanym powyżej wyroku tut. Sądu z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23.
Nie wystąpiły przy tym okoliczności pozwalające na odstąpienie od wiążącej oceny prawnej i wskazań wyrażonych w poprzednio zapadłym orzeczeniu sądowym. W konsekwencji przy ponownym rozstrzyganiu organy obu instancji i orzekający skład Sądy były związane wyrażą w nim oceną prawną oraz wskazaniami. Kontrola legalności obecnie zaskarżonej decyzji organu odwoławczego ogranicza się więc do tego, czy organ prawidłowo zastosował się do ocen prawnych i wskazania co do dalszego postępowania z ww. wyroku tut. Sądu z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23.
W zakresie etapu postępowania wznowieniowego, obejmującego badanie dopuszczalności wznowienia, tut. Sądu w wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23, wytknął organom, że wznowiono postępowanie pomimo braku przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w zakresie przesłanki formalnej wznowienia - zachowania terminu wynikającego z art. 148 § 2 k.p.a.
Organ odwoławczy, za organem I instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy prawidłowo ustalił i ocenił, spełnienie przesłanki formalnej zachowania terminu do złożenia wniosku o wznowienie postępowania.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z dnia 9 sierpnia 2024 r. wyjaśnił organ odwoławczy, że Prezydent Miasta Opola, pismem z dnia 17 kwietnia 2024 r., wezwał A. B. o uzupełnienie wniosku o wznowienie postępowania poprzez jednoznaczne wykazanie oraz przedstawienie dowodów kiedy wnioskodawca dowiedział się o okoliczności wydania kwestionowanej decyzji organu I instancji.
W odpowiedzi na powyższe pismo, która wpłynęła do organu dnia 23 kwietnia 2024 r., skarżący stwierdził, iż o decyzji dowiedział się 7 grudnia 2020 r. poprzez obserwacje rozpoczęcia robót budowlanych na nieruchomości sąsiedniej oraz z ustawionej tam tablicy informacyjnej. Jest to ustalenie niesporne i niekwestionowane przez strony w toku postępowania i w skardze do Sądu.
Trzeba w tym miejscu jednak dla porządku zaznaczyć, że nie ma racji Wojewoda uznając w uzasadnieniu decyzji własnej z dnia 9 sierpnia 2024 r., że do potwierdzenia okoliczności zachowania spornego terminu wystarczy "uprawdopodobnienie". Okoliczność zachowania terminu z art. 148 § 2 k.p.a. wymaga udowodnienia, co wprost stwierdzono w uzasadnieniu wyroku tut. Sądu z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23. Jest różnica między udowodnieniem a uprawdopodobnieniem faktu (okoliczności). Udowodnienie służy celowi przekonania organu orzekającego o prawidłowości pewnego twierdzenia, uprawdopodobnienie służy celowi wywołania ufności, że twierdzenie skarżącego odpowiada prawdzie. Opisana wadliwość fragmentu uzasadnienia decyzji organu odwoławczego z dnia 9 sierpnia 2024 r. nie miała jednak wpływu na wynik sprawy.
Sąd dostrzegł nadto, że twierdzenie skarżącego ma swoje potwierdzenie także w innym dowodzie - dzienniku budowy, w którym pierwszy wpis o robotach budowlanych został odnotowany przez inspektora nadzoru budowlanego zaledwie trzy dni później po tam jak skarżący zaobserwował rozpoczęcie robót budowlanych, tj. w dniu 10 grudnia 2020 r. (k. 220 w aktach admin.).
Sąd podkreśla, że zawarty w art. 148 § 2 k.p.a. zwrot "strona dowiedziała się o decyzji" należy rozumieć w ten sposób, że strona uzyskała informacje pozwalające zidentyfikować decyzję w stopniu pozwalającym na sformułowanie żądania wznowienia postępowania. W sprawie skarżący wykazał, że o decyzji dowiedział się 7 grudnia 2020 r. poprzez obserwacje rozpoczęcia robót budowlanych na nieruchomości sąsiedniej oraz z ustawionej tam tablicy informacyjnej. Skarżący nie musiał - w ocenie Sądu - poznać treści decyzji. Skoro więc podanie z dnia 7 grudnia 2020 r. o wznowienie postępowania wpłynęło do organu I instancji w dniu 8 grudnia 2020 r. (k. 29 w aktach admin.) to oznacza, że skarżący zachował termin z art. 148 § 2 k.p.a. do wniesienia wniosku o wznowienie.
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji z dnia 9 sierpnia 2024 r., w zakresie ustalenia i oceny podstawy wznowienia z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. uznać należy, że także w tym zakresie rozstrzygnięcie organu odwoławczego jest prawidłowe.
Oceny tej należy dokonać biorąc pod uwagę zakres mocy wiążącej stanowiska prawnego i wskazań z wyroku tut. Sądu z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23. W wyroku tym wytknięto organom obu instancji zaniechanie zbadania okoliczności wymienionej w art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a., tj. czy w dacie wydania decyzji Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., skarżący legitymował się interesem prawnym, a który nie został przez organ uwzględniony. Przedstawiono także ocenę prawną sprawy.
Sąd w sprawie sygn. akt II SA/Op 251/23 stanął na stanowisku, że normą materialnoprawną określającą krąg stron postępowania jest art. 28 ust. 2 Prawa budowlanego. Zgodnie z tym przepisem stronami w postępowaniu w sprawie pozwolenia na budowę są: inwestor oraz właściciele, użytkownicy wieczyści lub zarządcy nieruchomości znajdujących się w obszarze oddziaływania obiektu. Przepis ten stanowi lex specialis w stosunku do art. 28 k.p.a. W przepisie art. 28 ust. 2 Prawa budowlanego można wyróżnić dwie przesłanki, od których wystąpienia zależny jest status jednostki jako strony postępowania w sprawie udzielenia pozwolenia na budowę: po pierwsze, tytuł prawny do nieruchomości; po drugie, położenie nieruchomości w tzw. obszarze oddziaływania obiektu. Wyrażenie "obszar oddziaływania obiektu" zostało zdefiniowane w art. 3 pkt 20 Prawa budowlanego. Jest to teren wyznaczony w otoczeniu obiektu budowlanego na podstawie przepisów odrębnych, wprowadzających związane z tym obiektem ograniczenia w zabudowie tego terenu.
Wyjaśnił, że w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 lutego 2020 o zmianie ustawy - Prawo budowlane oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2020 r. poz. 471) przywołany przepis otrzymał nowe zwężające brzmienie (przywołane wyżej). We wcześniejszym brzmieniu była bowiem mowa o przepisach odrębnych wprowadzających związane z tym obiektem ograniczenia w zagospodarowaniu, w tym zabudowy tego terenu. Dokonane zatem na skutek wskazanej nowelizacji uściślenie dotyczy terenu wyznaczonego w otoczeniu obiektu budowlanego na podstawie przepisów odrębnych wprowadzających związane z tym obiektem ograniczenia sprowadzające się jedynie do zabudowy, a nie szeroko rozumianego zagospodarowania terenu.
Stwierdził, że w kontrolowanej sprawie, przy ocenie przymiotu strony A. B., zastosowanie powinien znaleźć przepis art. 3 pkt 20 Prawa budowlanego w nowym brzmieniu, tj. w brzmieniu nadanym w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 lutego 2020 o zmianie ustawy - Prawo budowlane oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2020 r. poz. 471). Z obowiązującej regulacji wynika, że status strony w postępowaniu w sprawie udzielenia pozwolenia na budowę przysługiwać będzie wyłącznie osobie, która, po pierwsze, posiada tytuł prawny do nieruchomości znajdującej się w otoczeniu projektowanego obiektu budowlanego, po drugie, nieruchomość ta dozna ograniczeń w dopuszczalnej dotychczas zabudowie na skutek realizacji projektowanego obiektu. Oba te elementy wystąpić muszą łącznie.
Sąd w sprawie sygn. akt II SA/Op 251/23 wyraził także ważne wskazania co do dalszego postępowania.
Sąd, w tym kontekście, zarzucił organowi odwoławczemu, iż ten nie wskazał, czy teren działek skarżącego znajduje się w obszarze oddziaływania projektowanego zamierzenia budowlanego, biorąc pod uwagę funkcję, formę, konstrukcję i inne cechy charakterystyczne projektowanego zamierzenia budowlanego terenu znajdującego się w jego otoczeniu; czy i jakie przepisy odrębne wprowadziły ograniczenia w zabudowie terenu działek skarżącego o numerach: d, b i c w związku z realizacją projektowanego zamierzenia budowlanego. Nie wskazał organ, aby źródłem tego rodzaju ograniczeń były, eksponowane w skardze, przepisy Rozporządzenia w zakresie sytuowania ścian lukarn z oknami, od strony wschodniej, w odległości mniejszej niż 4 metry od granicy działki skarżącego. Ponadto, mając na uwadze charakter przebudowy (wynikający z jej definicji zawartej w art. 3 pkt 7a Prawa budowlanego) stwierdził Sąd, że § 12 Rozporządzenia może mieć do przebudowy zastosowanie jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Nakazał, aby organ zbadał i rozważył, czy taka wyjątkowa sytuacja wystąpiła w sprawie zakończonej decyzją Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., że winien ustalić i ocenić, czy w ramach udzielonego w 2020 r. inwestorowi pozwolenia na przebudowę miały w tej sprawie zastosowanie przepisy Rozporządzenia w zakresie zachowania odległości ścian zewnętrznych budynku od granicy działek skarżącego.
Wojewoda Opolski, będąc związany ww. ocenami prawnymi, w obecnie kontrolowanej decyzji z dnia 9 sierpnia 2024 r. prawidłowo przytoczył i omówił obowiązujące w sprawie przepisy prawa.
Wyjaśnił, że zgodnie z art. 28 ust. 2 Prawa budowlanego stronami w postępowaniu w sprawie o wydanie pozwolenia na budowę są: inwestor oraz właściciele, użytkownicy wieczyści lub zarządcy nieruchomości znajdujących się w obszarze oddziaływania obiektu. Wyjaśnił, że wyrażenie "obszar oddziaływania obiektu" zostało zdefiniowane w nowym brzmieniu art. 3 pkt 20 Prawa budowlanego. Jest to teren wyznaczony w otoczeniu obiektu budowlanego na podstawie przepisów odrębnych, wprowadzających związane z tym obiektem ograniczenia w zabudowie tego terenu. Obszar oddziaływania ustala się zatem na podstawie przepisów odrębnych, które z uwagi na cechy obiektu budowlanego wprowadzają ograniczenia w zabudowie terenu. Obszar ten jest zależny od indywidualnych cech i parametrów projektowanej inwestycji, a także granic i zagospodarowania nieruchomości w jej otoczeniu. Natomiast przez przepisy odrębne należy rozumieć wszystkie przepisy prawa powszechnie obowiązujące, które wprowadzają ograniczenia w zabudowie danego terenu, w szczególności przepisy techniczno-budowlane, przepisy regulujące kwestie związane z ochroną środowiska, ochroną zbytków, ochroną przeciwpożarową.
W ocenie Sądu prawidłowym są też ustalenia Wojewody Opolskiego co do istotnych elementów stanu faktycznego sprawy.
Ma rację organ odwoławczy, że z Projektu budowlanego zatwierdzonego pozwoleniem z dnia 1 października 2020 r. wynika, że zakres robót nie obejmuje elewacji budynku. Na rysunkach elewacji podano elementy docelowego wyglądu elewacji, jednak przedmiotem niniejszej inwestycji jest przebudowa dachu, a zakres robót w ujęciu syntetycznym wygląda następująco: więźba w całości do rozebrania, elementy po ocenie stanu technicznego po wyselekcjonowaniu do odłożenia do wykorzystania w rekonstrukcji więźby; na poziomie poddasza użytkowego więźba w całości z nowych elementów do odbudowania w ramach ochrony przeciwpożarowej; na poziomie poddasza nieużytkowego do odtworzenia w swoim pierwotnym kształcie, z wykorzystaniem wyselekcjonowanych elementów oryginalnych, w przypadku konieczności wymiany części więźby, nowe elementy należy wykonać ściśle na wzór oryginału; wymiana połaci dachowej na głównej części budynku - dachówka ceramiczna karpiówka układana podwójnie, nad częścią owalną oraz nad klatką schodową pokrycie papą termozgrzewalną dwuwarstwową klejoną na zakład.
Sąd dostrzegł, że powyższe ustalenia, przytoczone przez organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z dnia 9 sierpnia 2024 r., mają swoje potwierdzenie w Projekcie budowlanym (na jego str. 23).
Przypomnieć w tym miejscu też należy, że w wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23, ten aspekt sprawy został już objęty zakresem sądowej kontroli i nie był kwestionowany przez Sąd. Prekluzja w tym zakresie wyklucza możliwość kwestionowania tego co zostało przyjęte w wyroku jako ustalone, w tym: że przedmiotem inwestycji są roboty budowlane polegające na przebudowie dachu istniejącego zabytkowego budynku; że z pkt 2.1 opisu technicznego do projektu architektoniczno - budowlanego wynika, iż: "(...) w zakres niniejszego projektu objętego wnioskiem o pozwolenie na budowę wchodzi jedynie przebudowa dachu w celu zabezpieczenia obiektu przed następstwem działania warunków atmosferycznych oraz dostosowania go do nowej planowanej funkcji z jednoczesnym uwzględnieniem (...) zaleceń (...) Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków"; że z pkt. 4.1 ww. opisu wynika, iż: "inwestycja w pierwszym etapie nie obejmuje elewacji budynku - zostaną one w niezmienionej formie. Na rysunkach elewacji podano jednak elementy docelowego wyglądu elewacji, jednak przedmiotem I etapu niniejszej inwestycji jest odtworzeniowy remont rejonu dachu"; że roboty obejmowały odbudowę w konstrukcji dachu, od strony wschodniej, istniejących w nim okien, co uwidoczniono na rysunkach zatwierdzonego projektu budowlanego (np. k. 50, 57 i 58 Projektu budowlanego); że zakres tak określonych robót budowlanych korespondował z treścią pozwolenia konserwatorskiego z dnia 4 września 2020 r., którym określono ich zakres w następujący sposób: "więźbę w całości do rozebrania, elementy po ocenie stanu technicznego po wyselekcjonowaniu do odłożenia do wykorzystania w rekonstrukcji więźby; na poziomie poddasza użytkowego więźba w całości z nowych elementów do odbudowania w ramach ochrony przeciwpożarowej; na poziomie poddasza nieużytkowego do odtworzenia w swoim pierwotnym kształcie, z wykorzystaniem wyselekcjonowanych elementów oryginalnych, w przypadku konieczności wymiany części więźby zdestruowanej, nowe elementy należy wykonać ściśle na wzór oryginału; wymiana połaci dachowej na głównej części budynku - dachówka ceramiczna karpiówka układana podwójnie, nad częścią owalną oraz nad klatką schodową pokrycie papą termozgrzewalną dwuwarstwową klejoną na zakład".
Prawidłowo organ odwoławczy wyjaśnił, że § 12 Rozporządzenia, który określa odległości od granicy z sąsiednią działką budowlaną, co do zasady, nie ma zastosowania do robót określonych w art. 3 pkt 7a Prawa budowlanego, tj. przebudowy. Przepis ten ma zastosowanie jedynie do zamierzeń budowlanych obejmujących powstanie nowej substancji budowlanej tj. do budowy, lub ewentualnie odbudowy istniejącego obiektu budowlanego, nie zaś do jego przebudowy. Utrzymał w mocy decyzję organu I instancji w tym jej argumentację, iż zakres robót objętych niniejszym zamierzeniem nie uprawnia inwestora do nowego usytuowania obiektu. Stanowi bowiem przebudowę istniejącego budynku zabytkowego zlokalizowanego od wielu lat ścianami na granicy z działkami sąsiednimi (m.in. nr d i nr b). W ramach przebudowy nie zmienia się usytuowanie budynku. Odległości ścian zewnętrznych budynku od granicy działki czy sytuowania okien zostały przesądzone w trakcie budowy budynku zgodnie z obowiązującymi wtedy wymogami, a w ramach przebudowy nie dokonano w tym zakresie jakiejkolwiek ingerencji. Przedmiotowe roboty budowlane nie wpłynęły na szerokość budynku, kubaturę, powierzchnię zabudowy, wysokość, długość co z kolei wyklucza ich kwalifikację jako budowy. W wyniku realizacji przedmiotowej inwestycji, nieruchomości odwołującego nie doznały ograniczenia w możliwości zabudowy i nie znajdują się w obszarze oddziaływania przedmiotowej inwestycji.
Wskazywane przez skarżącego ograniczenia w zabudowie jego nieruchomości, wynikające z lokalizacji zabytkowego budynku w granicy z działkami sąsiednimi (m. in. nr d i nr b) nie są efektem realizacji inwestycji objętej pozwoleniem Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r. Jest to stan zastany, już istniejący z racji historycznego usytuowania zabytkowego budynku, wybudowanego ok. [...] r., według projektu [...] architekta C. J., w konsekwencji usytuowanego od wielu lat, jedną ze swoich ścian (tu: wschodnią), w granicy z działkami sąsiednimi (m.in. nr d i nr b), biorąc także pod uwagę zakres planowanych robót budowlanych ograniczonych do przebudowy jego dachu. Z tego powodu, w ramach udzielonego inwestorowi pozwolenia na taką przebudowę, nie miały w tej sprawie zastosowanie przepisy Rozporządzenia w zakresie zachowania odległości wskazanych w jego § 12.
Organ odwoławczy prawidłowo zatem uznał, że skarżący, choć niespornie jest współwłaścicielem działek nr b i nr c (działki niezabudowane) oraz użytkownikiem wieczystym działki nr d (działka zabudowana), a działki te zlokalizowane są w bezpośrednim sąsiedztwie działki na której zaprojektowano roboty budowlane, to jednak przymiot strony nie przysługuje jemu z samej racji posiadania prawa ich własności. Mając bowiem na uwadze prawne pojęcie strony postępowania w sprawie o wydanie pozwolenia na budowę oraz zakres robót budowlanych określonych w decyzji Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r. (tj. ograniczonych do przebudowy dachu) organy obu instancji słusznie uznały, że nieruchomości skarżącego nie znajdują się w obszarze oddziaływania przedmiotowej inwestycji. A. B. nie był zatem stroną postępowania zakończonego wydaniem decyzji Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r. co skutkować musiało wydaniem decyzji odmownej na podstawie art. 151 § 1 pkt 1 k.p.a.
Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi w zakresie tzw. "etapowania" oraz wadliwej kwalifikację projektowanych prac budowlanych jako przebudowy, a nie budowy obecny skład Sądu może tylko powtórzyć, za wyrokiem tut. Sądu z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23, że kwestie te zostały już prawomocnie przesądzone.
Odnośnie robót budowlanych polegających na przebudowie dachu przedmiotowego budynku, objętych decyzją Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., wypowiedział się bowiem WSA w Warszawie w prawomocnym wyroku z dnia 27 września 2021 r., sygn. akt VII SA/Wa 1352/21. W orzeczeniu tym Sąd stwierdził, że zamierzenie polegające na przebudowie dachu zostało zaprojektowane w sposób całościowy. W jego ocenie nie sposób zatem przyjąć, że kontrolowana decyzja Prezydenta nr [...] nie została wydana dla całego zamierzenia budowlanego, jak sugeruje skarżący, co miałoby naruszać rażąco art. 33 ust. 1 Prawa budowlanego, który ustanawia zasadę, że pozwolenie na budowę dotyczy całego zamierzenia budowlanego. Jeżeli bowiem z przedłożonych przez inwestora wraz z wnioskiem o wydanie decyzji dokumentów projektowych wynika, że pozwolenie ma dotyczyć całego zamierzenia inwestycyjnego (tu przebudowy dachu nad poddaszem w zakresie rozbiórki i odbudowy konstrukcji więźby i wymiany pokrycia dachowego oraz obróbek blacharskich), to organ mógł zgodnie z prawem zezwolić na tę przebudowę, zatwierdzając w tym zakresie kompletny projekt budowlany. Jakkolwiek to we wniosku o pozwolenie na budowę inwestor decyduje, jakie jest faktycznie jego zamierzenie budowlane w rozumieniu prawa budowlanego, zaś zadaniem organu jest wyłącznie sprawdzenie, czy jest ono zgodne z przepisami prawa, to rację ma organ odwoławczy, że użyte w tym wniosku, jak i w sentencji kontrolowanej decyzji Prezydenta sformułowanie "etap pierwszy - remont rejonu dachu budynku nad kondygnacją 1 piętra", nie przesądza, że w sprawie mamy do czynienia z "etapowaniem inwestycji", o którym mowa w art. 33 ust. 1 zdanie drugie Prawa budowlanego. W orzeczeniu tym Sąd uznał też, że weryfikowana decyzja Prezydenta Miasta Opola nr [...] z dnia 1 października 2020 r. nie jest dotknięta wadą, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Podzielił wprawdzie za organem stanowisko skarżącego, że sporne roboty budowlane określone w decyzji Prezydenta jako "remont", powinny być zakwalifikowane jako "przebudowa", jednakże z uwagi na ich ewentualne konsekwencje, dostrzeżone "wady" nie mają charakteru kwalifikowanego, bowiem nie wywołują skutków społeczno - ekonomicznych niemożliwych do zaakceptowania w praworządnym państwie.
Kwestia braku etapowania inwestycji odnośnie do przebudowy dachu oraz kwalifikacji przedsięwzięcia jako przebudowy została już przesądzona w ww. wyroku Sądu, który - wobec jego niezaskarżenia przez skarżącego - uprawomocnił się. Po myśli art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Moc wiążąca orzeczenia określona tym przepisem w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, iż dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. Zatem w kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie może ona już być ponownie badana. Swoistość mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu wyraża się w tym, że organy państwowe muszą brać pod uwagę nie tylko fakt istnienia, ale i treść prawomocnego orzeczenia sądu administracyjnego. Podmioty te są faktem i treścią prawomocnego orzeczenia sądu związane, co implikuje w sposób bezwzględny wzięcie tego pod uwagę w wydawanych przez nie rozstrzygnięciach. Ratio legis art. 170 p.p.s.a. polega na tym, że gwarantuje on zachowanie spójności i logiki działania organów państwowych, zapobiegając funkcjonowaniu w obrocie prawnym rozstrzygnięć nie do pogodzenia w całym systemie sprawowania władzy (por. wyrok NSA z dnia 6 czerwca 2014 r., sygn. akt I OSK 1133/14). Stosownie do powyższego Sąd za bezzasadne uznał zatem zarzuty skargi koncentrujące się na zarzucaniu udzielonemu pozwoleniu zgody na nieuprawnione etapowanie inwestycji. Zamierzenie polegające na przebudowie dachu było bowiem odrębne pod względem projektowym i budowlanym od późniejszego zamierzenia inwestora zamierzenia inwestora.
W ocenie Sądu, w okolicznościach proceduralnych niniejszej sprawy, biorąc pod uwagę prawomocny wyrok w sprawie sygn. akt II SA/Op 251/23, zakres jego mocy wiążącej, a więc zawarte w nim stanowisko prawne i wskazania co do dalszego postępowania, skarżący nie jest uprawniony do skutecznego kwestionowania innych ustaleń, czy ocen prawnych organu odwoławczego przyjętych wcześniej z decyzji z dnia 29 maja 2023 r., a których nie podważono w prawomocnym wyroku w sprawie sygn. akt II SA/Op 251/23. W wyroku tym wymieniono konkretne obowiązki organu w dalszym postępowaniu, jakie okoliczności faktyczne wymagają wyjaśnienia i analizy prawnej z perspektywy przesłanek decydujących o podstawie wznowienia z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. W świetle powyższego skarga strony złożona w niniejszej sprawie, po prawomocnym wyroku w sprawie sygn. akt II SA/Op 251/23, mogła jedynie dotyczyć zagadnień związanych z wykonaniem przez organ prawomocnego wyroku sądowego w wymienionej sprawie z perspektywy art. 153 p.p.s.a. W kontekście zarzutów formułowanych w skardze nie sposób nie zauważyć, że skarżący w toku kolejnej sądowej kontroli decyzji organu odwoławczego kwestionuje ponownie, albo te same zagadnienia (jak etapowość inwestycji i kwalifikację projektowanych prac budowlanych jako przebudowy), co do których WSA w Opolu w wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 251/23, nie miał zastrzeżeń, albo podnosi nowe (jak w pkt. 2 petitum skargi).
Przepis art. 153 p.p.s.a. wyklucza wykorzystanie prawomocnego wyroku sądu uchylającego decyzje organów jako okazję do wielokrotnego składania skarg przez stronę każdorazowo z zarzutami dotyczącymi tego samego lub innego aspektu sprawy rozpatrywanej i rozstrzyganej przez organ.
W tym kontekście należy dostrzec, że opisany w pkt. 2 i 4 petitum skargi zakres wykonanych robót budowlanych prowadzących - zdaniem strony - do zmniejszenia kubatury budynku oraz wybudowania dachu w nowym kształcie, z nowymi lukarnami w innym miejscu, o większych oknach i w innych odległościach między nimi, bez odbudowy tzw. "wolich oczek", nie był objęty pozwoleniem Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., Nr [...]. Pozwolenie to nie obejmuje: wybudowania dachu w nowym kształcie, z nowymi lukarnami w innym miejscu, o większych oknach i w innych odległościach między nimi, bez odbudowy tzw. "wolich oczek"; wyburzenia dwóch fragmentów budynku od strony wschodniej, a to dawnego wejścia do obiektu od strony tzw. skarbca o powierzchni około 30 m2 i kubaturze 150 m3 oraz pomieszczenia sanitariatów o powierzchni około 15 m2 i kubaturze około 60 m3; zlikwidowania ścian kurtynowych na poziomie parteru i I piętra na długości około 20 mb, odległą od istniejącej ściany konstrukcyjnej o około 2 mb i wysokości około 10 m; zlikwidowano pomieszczenia o powierzchni około 40 m2 i kubaturze około 400 m3.
Z kolei ocena tego, czy inwestor samowolnie wykonał przebudowę z naruszeniem warunków udzielonego decyzją Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., Nr [...] wykracza poza granice kontrolowanej sprawy wznowieniowej.
Należy zaznaczyć, że oprócz robót prowadzonych na podstawie decyzji Prezydenta Miasta Opola z dnia 1 października 2020 r., Nr [...], budynek przy ul. [...] w O. był objęty dalszymi robotami obejmującymi zamierzenie pn. "przebudowa pozostałej części budynku wraz z aranżacją kondygnacji poddasza i zagospodarowania terenu", na które inwestor uzyskał odrębne pozwoleniem na budowę, udzielone decyzją Prezydenta Miasta Opola z dnia 18 listopada 2022 r., Nr [...], utrzymane w mocy przez Wojewodę Opolskiego, także zaskarżone do tut. Sądu przez A. B. do tut. Sądu (sprawa rozstrzygnięta nieprawomocnie pod sygn. akt II SA/Op 211/23). Są to odrębne od siebie sprawy administracyjne załatwione odrębnymi decyzjami. Roboty budowlane prowadzone na podstawie jednego pozwolenia nie mogą być podstawą zarzutów formułowanych wobec drugiego.
Reasumując podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Wyżej powołane wyroki są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na internetowej stronie pod adresem: www.nsa.gov.pl.