I SA/OP 86/24

I SA/Op 86/24 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2024-01-18
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-01-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Elżbieta Kmiecik /przewodniczący/
Krzysztof Bogusz /sprawozdawca/
Marzena Łozowska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 1359
art. 128, art. 129 par. 1 i par. 2, art. 130, art. 138
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 269 par. 1, art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz (spr.) Sędzia WSA Marzena Łozowska Protokolant St. inspektor sądowy Joanna Szyndrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 6 października 2023 r., nr SKO.40.3293.2023.śr w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez M. R. (zwanego dalej skarżącym) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu (zwanego dalej Kolegium lub SKO) z dnia 6 października 2023 r., nr SKO.40.3293.2023.śr, którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Kluczborka (zwanego dalej również organem pierwszej instancji) z dnia 16 sierpnia 2023 r., nr ŚRiA.4132.64.2023, o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Wnioskiem złożonym w dniu 4 sierpnia 2023 r. skarżący zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w Kluczborku (dalej w skrócie: OPS) o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym bratem – W. R., będącym kawalerem. Do wniosku dołączył m.in.: 1) orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 18 lipca 2023 r. o zaliczeniu W. R. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31 lipca 2028 r., w którym podano, że niepełnosprawność istnieje od 20 roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 19 lipca 2004 r.; 2) kserokopię zaświadczenia lekarskiego z dnia 11 lipca 2023 r. wskazującego, że J. R. (matka skarżącego i W. R.) jest leczona przewlekle w poradni z powodu [...]. Ponadto skarżący złożył dwa oświadczenia własne z dnia 4 sierpnia 2023 r., w których podał, że:
- ani on ani jego matka nie posiadają orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i w chwili obecnej nikt nie pobiera świadczeń za opiekę nad bratem;
- zrezygnował z zatrudnienia i nie ma innych osób, które mogą sprawować opiekę nad bratem, matka jest przewlekle chora w związku z [...], tato nie żyje od [...] 2006 r., opiekę nad bratem sprawuje nieprzerwanie od kilku lat, jest także jego opiekunem prawnym od [...] 2020 r.
Po rozpoznaniu powyższego wniosku Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych OPS, działający z upoważnienia Burmistrza Kluczborka, decyzją z dnia 16 sierpnia 2023 r. odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, wnioskowanego na W. R. Rozstrzygnięcie zostało wydane na podstawie art. 17, art. 20 i art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1340, z późn. zm.), zwanej dalej ustawą. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał na treść m.in. art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy i stwierdził, że skarżący jest osobą niespokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki i nie spełnia łącznie ww. warunków, gdyż matka W. R. żyje, nie została pozbawiona praw rodzicielskich i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podniósł, że zrezygnował z pracy na rzecz sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem, który jest chory na [...]. Podał, że od 2016 r. miał przyznany zasiłek z OPS za opiekę nad bratem, skończył się on 31 maja 2023 r., ze względu na okres ważności orzeczenia brata. Zaznaczył, że tato nie żyje, a mama obecnie skończyła [...] lat, jest przewlekle chora w związku z [...], od 10 lat sama potrzebuje pomocy. Podkreślił też, że został ustanowiony opiekunem prawnym brata, bo mama nie jest w stanie sprawować tej funkcji. Do odwołania załączył zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia matki.
W wyniku rozpatrzenia odwołania SKO decyzją z dnia 6 października 2023 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu decyzji Kolegium opisało dotychczasowy przebieg postępowania i przytoczyło przepisy określające warunki nabywania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tego świadczenia, w tym art. art. 17 ust. 1 i ust. 5 ustawy. Dalej Kolegium stwierdziło, że w sprawie nie ulega wątpliwości, iż skarżący jest bratem osoby wymagającej opieki – W. R. i żyje ich matka – J. R., a więc jest ona osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności w rozumieniu art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie K.r.o., do spełnienia obowiązku alimentacyjnego (w częściach odpowiadających możliwościom zarobkowym i majątkowym - art. 129 § 2 K.r.o.). Jak wynika z oświadczenia skarżącego z dnia 8 sierpnia 2023 r., matka W. R. – J. R. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast z art. 17 ust. 1a ustawy wynika, że osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy m.in. nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. SKO zgodziło się z organem pierwszej instancji, że J. R. (matka) żyje i jako osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z W. R. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie wystąpiły zatem okoliczności wynikające z ww. przepisu, umożliwiające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie spokrewnionej w dalszym stopniu (bratu), gdyż jest osoba spokrewniona z osobą wymagającą opieki w pierwszym stopniu i osoba ta nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Brak więc obiektywnych okoliczności uniemożliwiających matce spełnienie ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego wobec syna. Skoro zatem obowiązek alimentacyjny względem W. R. ciąży na jego matce, jako osobie zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności, to z treści art. 132 k.r.o. jasno wynika, że obowiązek ten - wymagany w świetle art. 17 - ciążyłby na wnioskodawcy jako bratu zobowiązanemu do alimentacji względem brata, dopiero w następnej kolejności (art. 129 § 1 in fine k.r.o.). Zdaniem SKO okoliczność ta ma wpływ na kwestię odmowy przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego, bez względu na ziszczenie się pozostałych przesłanek. Powyższe stanowisko znajduje natomiast potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych, a przede wszystkim w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22, w której Sąd w związku z pojawiającymi się rozbieżnościami w orzecznictwie stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a ustawy). W kontekście powyższych rozważań Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, prawidłowo bowiem ustalono, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1a ustawy umożliwiająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu w związku z opieką nad bratem. SKO podkreśliło, że powyższego nie zmienia znajdujące się w aktach sprawy zaświadczenie lekarskie z dnia 11 lipca 2023 r., w którym podano, iż J. R. leczy się przewlekle na [...] i dlatego - zdaniem strony - nie jest zdolna do sprawowania opieki nad synem – W. R., gdyż jedynie posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez matkę osoby wymagającej opieki powoduje spełnienie przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia. Kolegium zwróciło też uwagę, że w trudnej sytuacji zdrowotnej matki uniemożliwiającej jej faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem, należałoby rozważyć wystąpienie o uzyskanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub innego tożsamego z takim orzeczeniem) przez matkę osoby wymagającej opieki – J. R., gdyż wówczas odpadłaby negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze na powyższą decyzję skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, zarzucił naruszenie następujących przepisów:
- art. 7 K.p.a. w zw. z art. 8 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i 80 K.p.a. polegające na wydaniu zaskarżonej decyzji bez wyczerpującego zbadania i rozpatrzenia zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz poprzez brak uwzględnienia przy orzekaniu interesu społecznego i słusznego interesu strony, który wyraża się w szczególności pominięciem celu w jakim ustawodawca przewidział istnienie świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji błędne ustalenie przez organ, że matka W. R. jest zdolna do sprawowania nad nim opieki, a w związku z tym skarżący nie jest uprawniony do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego pomimo spełnienia pozostałych przesłanek;
- art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1-3 ustawy w zw. z art. 132 K.r.o. poprzez dokonanie przez organ jego błędnej wykładni, tj. uznanie, iż z okoliczności sprawy nie wynikają obiektywne przesłanki uniemożliwiające spełnienie ciążącego na matce J. R. obowiązku alimentacyjnego wobec syna W. R., jednocześnie uznając, że nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności, tj. skarżącego względem brata, co czyni go osobą nieuprawnioną do żądanego świadczenia pielęgnacyjnego oraz poprzez przyjęcie, że skarżący będąc bratem osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnoprawności, który zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad bratem nie jest podmiotem uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez matkę niepełnoprawnego brata.
W związku z tymi zarzutami skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji, ewentualnie z dalece idącej ostrożności w przypadku ustalenia przez Sąd, iż na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem prawa materialnego, a co miało istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145a § 1 P.p.s.a. o zobowiązanie SKO do wydania zgodnie z art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. decyzji uchylającej decyzję Burmistrza Kluczborka w przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego i wydane decyzji rozstrzygającej co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bratem W. R. Ponadto skarżący domagał się zasądzenia na jego rzecz kosztów postępowania.
W motywach skargi skarżący podniósł, że organ nie rozpatrzył wyczerpująco zebranego materiału dowodowego i nie wyjaśnił, czy matka W. R. ze względu na swój stan zdrowia jest w stanie wykonywać całodobową opiekę nad synem. Natomiast okoliczność ta ma w niniejszej sprawie kluczowe znaczenie dla właściwego rozstrzygnięcia sprawy. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, mogą uzasadnić przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Dlatego w realiach rozpoznawanej sprawy zasadnym jest przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Dalej skarżący zarzucił, że organ skupił się wyłącznie na tym, iż J. R. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto Kolegium pominęło przepis art. 132 K.r.o., który stanowi, że w przypadku kiedy osoba zobowiązania w pierwszej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi obowiązek ten powstaje względem zobowiązanego w dalszej kolejności. Zignorowało również, że z uwagi na stan zdrowia J. R. oraz brak możliwości właściwego wypełniania obowiązków wynikających ze sprawowania opieki, dnia [...] 2020 r. opiekunem prawnym dla całkowicie ubezwłasnowolnionego W. R. został skarżący. Reasumując skarżący podkreślił, że sprawuje faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym bratem W. R., niezdolnym do samodzielnej egzystencji, i z tego powodu nie podejmuje zatrudnienia. Tym samym organ niewłaściwe ocenił, ograniczając się jedynie do wykładni językowej art. 17 ust. 1a ustawy, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki, które wskazują na aktualizację obowiązku alimentacyjnego skutkujące tym, iż skarżący jest uprawniony do otrzymania przedmiotowego świadczenia.
Na rozprawie pełnomocnik skarżącego podtrzymał skargę i wywody w niej zawarte. Akcentował, że matka osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ma [...] lat i ze względu na swoje schorzenia nie jest w stanie zająć się swoim niepełnosprawnym synem. Wskazał, że właśnie z tej przyczyny nastąpiła zmiana opiekuna prawnego osoby wymagającej opieki tj. brata skarżącego i obecnie opiekunem prawnym jest jego brat, tj. skarżący. Podtrzymał również zarzuty związane z brakiem wszechstronnego wyjaśnienia stanu sprawy przez organ odwoławczy oraz naruszenia przez tenże organ art. 128 i 132 K.r.o.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492, z późn. zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.
Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, z późn. zm.), dalej P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w sprawie nie miał zastosowania.
Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. uwzględnienie skargi na decyzję lub postanowienie następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W przypadku braku wskazanych uchybień, jak również braku przyczyn uzasadniających stwierdzenie nieważności aktu bądź stwierdzenia wydania go z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 pkt 2 i pkt 3 P.p.s.a.), skarga podlega natomiast oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a.
Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych wyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 P.p.s.a. - poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji wykazała, że akty te nie zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Sąd nie stwierdził nieprawidłowości zarówno co do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak i w zakresie zastosowania do niego przepisów prawa. Zdaniem Sądu postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone prawidłowo, ustalenia organów nie pozostawiają wątpliwości, a ocena dokonana na podstawie przyjętych ustaleń znajduje umocowanie w zgromadzonym materiale dowodowym. Dlatego Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności przypomnienia wymaga, że w rozpoznawanej sprawie organy uznały, że nie jest możliwe przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego brata, ponieważ żyje matka W. R., na której w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny względem dziecka i która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei według skarżącego pomimo, że matka nie posiada ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, to jednak z uwagi na to, że jest on obciążony obowiązkiem alimentacyjnym wobec brata i opiekę tę faktycznie sprawuje oraz z tego powodu zrezygnował z zatrudnienia, jest uprawniony do wnioskowanego świadczenia. Skarżący dowodził też, że matka nie może sprawować opieki nad W. R. ze względu na swój stan zdrowia.
Przechodząc na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowiły przepisy cyt. wcześniej ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, nadal zwanej ustawą, która określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ich ustalania.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Powołane przepisy zawierają zamknięty katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ściśle związany z istnieniem obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą ubiegającą się o to świadczenie względem osoby będącej pod jej opieką.
Dodać również należy, iż kolejność spełnienia obowiązku alimentacyjnego określają przepisy art. 128-130 cyt. już wyżej ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, nadal zwanej w skrócie K.r.o. Zgodnie z treścią art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Natomiast w myśl art. 129 § 1 K.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (§ 1). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2). Stosownie zaś do art. 130 K.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.
Bezsporne jest w sprawie, że skarżący należy do kręgu osób, na których w świetle art. 138 K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny wobec brata – W. R., który orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31 lipca 2028 r., przy czym niepełnosprawność istnieje od 20 roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 19 lipca 2004 r. W orzeczeniu tym stwierdzono ponadto, że W. R. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z ustaleń organów wynika również, że skarżący sprawuje nad bratem stałą opiekę i z tego powodu zrezygnował z pracy.
Istotą sporu w sprawie, ze względu na treść przytoczonych przepisów ustawy oraz K.r.o. jest zatem to, czy obowiązujący stan prawny dopuszcza możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu - jako bratu będącemu osobą spokrewnionej w linii bocznej z osobą wymagającą opieki, w sytuacji, gdy matka, tj. osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, która ze względu na stan zdrowia, lecz nielegitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie wywiązuje się z tego obowiązku.
Zauważyć należy, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, ukształtowały się dwa rozbieżne stanowiska, które w odmienny sposób odnosiły się do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy żyją rodzice osoby wymagającej opieki. Zgodnie z pierwszym stanowiskiem, warunkiem koniecznym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1a ustawy.
W opozycji do powyższego, drugie stanowisko (na które też powołał się skarżący) wskazywało, że legitymowanie się takim orzeczeniem przez wymienione osoby nie jest konieczne, jeżeli z przyczyn obiektywnych osoby te nie mogły realnie podjąć się opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sądy uznawały w takiej sytuacji, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane osobie sprawującej faktycznie opiekę, zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej takiej opieki.
W związku z tymi rozbieżnościami Rzecznik Praw Obywatelskich, wnioskiem z dnia 6 kwietnia 2022 r., na podstawie art. 264 § 2 w zw. z art. 15 § 1 pkt 2 P.p.s.a., wystąpił o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały mającej na celu wyjaśnienie: "Czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy stanowi wyłącznie legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a ustawy), współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji w sytuacjach, gdy rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a ustawy), współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia".
Ostatecznie wątpliwości w tym zakresie zostały rozstrzygnięte przez Naczelny Sąd Administracyjny, który w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (dostępna, jak wszystkie orzeczenia powołane w uzasadnieniu na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl), stwierdził w punkcie pierwszym, że "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, z późn. zm.), dalej: "u.ś.r.", osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.)". W konsekwencji należy przyjąć, że w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa rodziców osoby wymagającej opieki, jako zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności.
Powyższa uchwała jest na mocy art. 269 § 1 P.p.s.a. pośrednio wiążąca dla każdego składu orzekającego sądu administracyjnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego. Jeżeli skład sądzący w sprawie nie stwierdzi zasadności uruchomienia trybu przewidzianego w art. 269 P.p.s.a., to obowiązany jest respektować stanowisko wyrażone w uchwale składu poszerzonego Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA: z dnia 26 listopada 2020 r., sygn. akt II GSK 48/18 i z dnia 12 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 2817). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w sentencji powyższej uchwały, jak również akceptuje argumentację podniesioną w jej uzasadnieniu. W tych okolicznościach wszelkie argumenty podważające prawidłowość poglądu wyrażonego przez Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu powiększonego z dnia 14 listopada 2022 r., muszą być uznane za pozbawione podstaw.
Konsekwencją podjętej uchwały jest to, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W realiach niniejszej sprawy skarżący z bratem W. R. jest spokrewniony w drugim stopniu zaś w pierwszym stopniu jest spokrewniony z żyjącą matką. Jak wynika z materiału dokumentacyjnego sprawy matka osoby wymagającej opieki nie legitymuje się żadnym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Jak już wcześniej zaznaczono brak możliwości sprawowania opieki ze względów faktycznych jeżeli osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszym stopniu nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie stanowi przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1a ustawy.
Reasumując, należy stwierdzić, że z uwagi na kategoryczne i jednoznaczne wskazanie w przywołanej uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1a ustawy, z tytułu sprawowania opieki nad osobą wymagającą opieki, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest śmierć rodziców, pozbawienie rodziców praw rodzicielskich, czy legitymowanie przez rodziców osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przyznanie skarżącemu świadczenia było niedopuszczalne. Skoro w dacie wydania zaskarżonej decyzji matka osoby wymagającej opieki nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to ze względu na jednoznaczne brzmienie art. 17 ust. 1a u.ś.r., organy zasadnie odmówiły przyznania wnioskowanego świadczenia.
W tym miejscu wypada podkreślić, że w świetle ww. uchwały NSA nie ma znaczenia z jakiego powodu matka osoby wymagającej opieki, opieki tej nie może sprawować. Takie okoliczności jak wiek, czy problemy zdrowotne nie mogą zostać uwzględnione, gdyż pozostają bez wpływu na wystąpienie przesłanek z art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy. W konsekwencji zgodzić należy się z organami, że nie zachodzą podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż obowiązek sprawowania opieki nad W. R. spoczywa w pierwszej kolejności na jego matce.
Podsumowując nie można było uznać za zasadne zarzuty skargi. Organ odwoławczy słusznie przyjął, że obowiązujące przepisy nie pozwalają na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu w sytuacji, gdy matka W. R., nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na marginesie odnotowania wymaga, że w sytuacji gdyby matka osoby wymagającej opieki posiadałaby znaczy stopień niepełnosprawności, wówczas osobą uprawnioną do żądania świadczenia pielęgnacyjnego mógłby być skarżący.
Sąd ponadto stwierdził, że postępowanie administracyjne w sprawie przeprowadzone zostało prawidłowo, doprowadzając do dokładnego ustalenia istotnych okoliczności stanu faktycznego i jego oceny zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.
Sąd miał również na uwadze to, że organ odwoławczy wskazał - stosownie do art. 107 § 3 K.p.a. - podstawy faktyczne i prawne podjętego rozstrzygnięcia, wyjaśniając jego motywy, a także prawidłowo odniósł się do okoliczności wskazanych w odwołaniu.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 P.p.s.a., Sąd skargę oddalił.