I SA/Op 593/24

I SA/Op 593/24 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2024-11-06
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-07-17
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Aleksandra Sędkowska
Anna Komorowska-Kaczkowska /sprawozdawca/
Grzegorz Gocki /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Finanse publiczne
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1270
art. 64 ust. 1 pkt 2a
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 par. 1 pkt 1c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Gocki Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska Asesor sądowy WSA Anna Komorowska-Kaczkowska (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Maria Żymańczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 listopada 2024 r. sprawy ze skargi L. R. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 21 listopada 2023 r., nr 1601-IEW.4269.137.2023 w przedmiocie odmowy umorzenia w całości należności z mandatów karnych uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez L. R. (dalej Skarżąca, Strona, Zobowiązana jest decyzja Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu (dalej też jako: organ II instancji) z 21 listopada 2024 r. nr 1601-IEW.4269.137.2024, którą organ ten utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu z 22 września 2023 r. odmawiającą umorzenia w całości należności z mandatów karnych kredytowanych:
• [...] z 18 kwietnia 2022 r. w kwocie 200 zł i kosztów upomnienia w kwocie 16 zł
• [...] z 21 kwietnia 2022 r. w kwocie 500 z i kosztów upomnienia w kwocie 16 zł
• [...] z 20 lipca 2022 r. w kwocie 500 zł i kosztów upomnienia w kwocie 16 zł
• [...] z 8 listopada 2022 r. w kwocie 500 zł i kosztów upomnienia w kwocie 16 zł.
Rozstrzygnięcie powyższe zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Skarżąca złożyła do Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu wniosek o umorzenie ciążących na nim należności z tytułu nałożonych na nią ww. mandatów karnych.
Wniosek o umorzenie powyższych należności uzasadniła stanem zdrowia. Podała, że jest osobą niepełnosprawną i nieporadną umysłowo ze zdiagnozowanym brakiem lub ograniczeniem zdolności rozpoznania znaczenia czynów i ich konsekwencji. Z wniosku wynikało, że Skarżąca wymaga pomocy i opieki osób trzecich.
Do wniosku Skarżąca dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego w T. wydane w sprawie sygn. akt [...] i [...] oraz dokumenty dotyczące jej sytuacji życiowej.
Decyzją z 22 września 2024 r. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu odmówił umorzenia w całości należności wynikających z ww. mandatów karnych.
Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, Skarżąca wniosła odwołanie. Wskazał, że wydana decyzja narusza przepisy prawa, bowiem przyjęto w niej błędnie, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka interesu publicznego. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji w całości, wskazując, że jej sytuacja materialna, osobista i zdrowotna uzasadnia umorzenie należności z mandatów. Za umorzeniem przemawia również, zdaniem Skarżącej, interes publiczny, który Skarżąca postrzega jako pomoc Państwa w wyjątkowej sytuacji, spowodowanej nieporadnością życiową. Skarżąca podniosła, że sytuacja, w której się znajduje, powoduje konieczność sięgania po pomoc socjalną ze środków publicznych w celu zaspokajania swoich potrzeb - w tym spłaty długów, m. in. publicznych.
Dodatkowo 20 listopada 2023 r. do Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu wpłynęło pismo Skarżącej z 16 listopada 2023 r., które Skarżąca przesłała w ramach wypowiedzenia się w sprawie. W piśmie tym Skarżąca podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko. Podkreślała, że w sprawie wystąpiła przesłanka interesu publicznego. Zdaniem Skarżącej odmowa umorzenia należności spowoduje konieczność podjęcia dodatkowych działań w celu ich przymusowego wyegzekwowania, "bez widoku na pomyślne ich zakończenie". Spowoduje to, według Skarżącej, powstanie dodatkowych kosztów po stronie Państwa. Powstanie tych kosztów nie leży, zdaniem Skarżącej, w interesie publicznym. Natomiast ich ewentualne wyegzekwowanie doprowadzi, zdaniem Skarżącej, do pogorszenia Jej trudnej sytuacji materialnej. Skarżąca stwierdziła, że spowoduje to konieczność wystąpienia o dodatkową pomoc i świadczenia.
W wyniku rozpoznania powyższego odwołania Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu wydał wskazaną na wstępie decyzję z 21 listopada 2024 r., w której ponownie przeanalizował, czy w sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia wnioskowanej przez ulgi.
Przy ocenie ważnego interesu zobowiązanego organ odwoławczy wziął pod uwagę aktualną sytuację finansowo-materialną, zdrowotną i życiową Skarżącej. Wskazał, że w sprawie wystąpił ważny interes zobowiązanego, co jednak nie oznacza automatycznie konieczności udzielenia wnioskowanej ulgi. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu ocenił, na podstawie posiadanych dowodów aktualną sytuację Skarżącej, stwierdzając, że z uwagi na stan zdrowia i niskie dochody, znajduje się ona w trudnym położeniu. Podobnie, jak organ pierwszej instancji uznał, że w sprawie wystąpiła przesłanka ważnego interesu zobowiązanego, o którym mowa w art. 64 ust. 1 pkt 2a ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1634 ze zm. – zwana dalej w skrócie u.f.p) Niemniej jednak organ stanął na stanowisku, że z materiału dowodowego wynika, że Skarżąca posiada zobowiązania objęte tytułami wykonawczymi na łączną kwotę należności głównych 6 840 zł., zaś Naczelnik Urzędu Skarbowego w N. prowadzi wobec Skarżącej skuteczne postępowanie egzekucyjne. W okresie od 9 grudnia 2020 r. miesięcznie wyegzekwowane zostały kwoty od 146,19 zł do 320,22 zł. Natomiast obecnie kwota miesięcznych potrąceń z renty socjalnej przysługującej Skarżącej wynosi 320,22 zł.
Mając powyższe na uwadze organ podkreślał, że prowadzone postępowanie egzekucyjne jest skuteczne, a udzielenie ulgi w tak ostatecznej formie, jaką jest umorzenie byłoby zatem w tej sytuacji niezasadne. Istnieje bowiem szansa, że należności z mandatów karnych, o których umorzenie Zobowiązana wnioskuje, zostaną wyegzekwowane w drodze postępowania egzekucyjnego. Organ odwoławczy podzielił przy tym stanowisko organu l instancji, iż dopóki istnieje jakiekolwiek prawdopodobieństwo zaspokojenia w przyszłości chociażby części należności, nie ma podstaw do odstąpienia od dochodzenia zobowiązań.
Organ odwoławczy wskazał nadto, iż w jego ocenie, organ I instancji słusznie uznał, że wniosek nie jest zasadny z punktu widzenia przesłanki interesu publicznego. W interesie publicznym nie leży bowiem umorzenie należności osobie, która nie wykazała całkowitego braku możliwości ich zapłaty, zwłaszcza, że do czasu przedawnienia należności pozostały jeszcze niecałe 2 lata. Organ podkreślał, że obowiązek zapłacenia grzywny ciąży na każdej osobie ukaranej, bez względu na jej zasoby finansowe. Z art. 42 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. nr 78 poz. 483 ze. zm.) wynika bowiem zasada nieuchronności odpowiedzialności karnej, której podlega każdy kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Umorzenie należności z tytułu mandatów prowadzi natomiast do sytuacji, która przeczy założeniom i istocie kary. Dlatego ulgę w tej postaci organy podatkowe mogą stosować jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Zdaniem organu odwoławczego Skarżąca nie wskazała argumentów, które świadczyłyby o tym, że wystąpił interes publiczny. Organ podnosił, że w postępowaniu o udzielenie ulgi w spłacie mandatów organy nie mogą oceniać okoliczności i zasadności ich nałożenia. Dlatego też organ odwoławczy, analogicznie jak organ I instancji, nie wypowiadał w tym zakresie, co do samej zasadności nałożenia mandatów karnych, w stosunku do których Skarżąca ubiega się obecnie o umorzenie wynikających z nich należności. Jak dalej podkreślono, stosowny wniosek o umorzenie mandatów nie stanowi odwołania się od tych mandatów, co jest możliwe jedynie w trybie art. 101 § 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 2021 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (t.j. Dz. U z 2021 r. poz. 1124 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, prawomocny mandat karny podlega niezwłocznie uchyleniu, jeżeli grzywnę nałożono za czyn niebędący czynem zabronionym jako wykroczenie albo na osobę, która popełniła czyn zabroniony przed ukończeniem 17 lat, albo gdy ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia wykroczenia z przyczyn, o których mowa w art. 15-17 Kodeksu wykroczeń. Uchylenie następuje na wniosek ukaranego, jego przedstawiciela ustawowego lub opiekuna prawnego złożony nie później niż w terminie 7 dni od uprawomocnienia się mandatu lub na wniosek organu, którego funkcjonariusz nałożył grzywnę, albo z urzędu. Uprawniony do uchylenia prawomocnego mandatu karnego z przyczyn wskazanych wyżej jest sąd, na którego obszarze działania została nałożona grzywna. Oznacza to, że w terminie 7 dni od dnia przyjęcia mandatu, opiekun prawny mógł wystąpić do sądu, na którego obszarze działania została nałożona grzywna z wnioskiem o jego uchylenie. Aktualnie termin ten już upłynął, stąd mandat może być uchylony przez sąd wyłącznie na wniosek organu, którego funkcjonariusz nałożył mandat albo z urzędu. Dopiero wyeliminowanie z obrotu prawnego mandatów karnych, będących przedmiotem niniejszego postępowania, poprzez ich uchylenie przez właściwy w sprawie sąd, będzie skutkować zwolnieniem Skarżącej z obowiązku ich zapłaty. Organ wskazał, że jeśli Skarżąca uważa, że nie powinna otrzymać mandatów z powodu niepełnosprawności intelektualnej, powinna była odmówić ich przyjęcia i skierować sprawy do sądu – tak jak to zrobiła już dwa razy w sprawach zakończonych postanowieniami Sądu Rejonowego w T. Tym samym organ odwoławczy podzielił stanowisko Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu, że interes publiczny (a zwłaszcza takie wartości wspólne dla całego społeczeństwa jak porządek publiczny, ochrona moralności publicznej, zaufanie do organów władzy) wskazuje na bezpodstawność udzielenia Skarżącej wsparcia ze środków należnych budżetowi Państwa. W ocenie organu, umorzenie dochodzonych należności z tytułu ciążących na Skarżącej grzywien z mandatów karnych stanowiłoby przyzwolenie na jego zachowania wykraczające poza normy prawne. Organ podkreślał, że umorzenie należności publicznoprawnych jest rozwiązaniem nadzwyczajnym i może nastąpić jedynie incydentalnie, w wyjątkowych okolicznościach - a takich Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu nie dopatrzył się w niniejszej sprawie.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu Skarżąca domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji, podtrzymała w całości wcześniejszą argumentację prezentowaną na etapie postępowania przed organami obu instancji oraz wniosła o przyznanie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych i przyznanie pełnomocnika z urzędu.
Postanowieniem z 27 lutego 2024 r. sygn. akt I SPP/Op 26/24 przyznano Skarżącej prawo pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu (radcy prawnego).
Postanowieniem z 22 kwietnia 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odrzucił wniesioną skargę z uwagi na nieuzupełnienie jej braków formalnych w terminie. Następnie na skutek wniosku pełnomocnika Skarżącej o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi ( z jedoczesnym uzupełnieniem braków skargi) Sąd postanowieniem z 18 czerwca 2024 r. (sygn. akt I SA/Op 187/24) przywrócił termin do uzupełnienia braków formalnych skargi, a następnie skierował sprawę do rozpoznania na rozprawie.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, jako nieuzasadnionej, wskazując, że podniesione zarzuty i powołane okoliczności pozostają bez wpływu na zaskarżone rozstrzygnięcie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei w myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 - dalej jako: p.p.s.a.), zaskarżona do sądu administracyjnego decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (niemającym tu zastosowania).
Dokonując badania legalności zaskarżonej decyzji oraz postępowania poprzedzającego jej wydanie, Sąd dopatrzył się naruszenia prawa, które skutkowało koniecznością jej uchylenia.
Podstawę prawną rozpoznania żądania umorzenia należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych stanowi art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p., zgodnie z którym organ administracyjny, na wniosek zobowiązanego może umarzać w całości - w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym, należności z tytułu grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia oraz w postępowaniu w sprawach o wykroczenia skarbowe. Ustawodawca w tym przepisie upoważnił organy administracji publicznej, orzekające w ramach tzw. uznania administracyjnego, do dokonania oceny, czy w konkretnej sprawie - ze względu na ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny - występują szczególne, wyjątkowe okoliczności uzasadniające udzielenie ulgi. Oznacza to, że do organu administracji publicznej rozpatrującego wniosek o umorzenie niepodatkowych należności budżetowych należy ocena argumentów i okoliczności powołanych przez zobowiązanego, mogących stanowić ewentualną podstawę do przyznania ulgi we wnioskowanym zakresie.
Należy podkreślić, iż zasadą jest rozliczanie się obywateli ze zobowiązań wobec Państwa poprzez ich zapłatę w nałożonej wysokości i w wyznaczonym terminie. Sama ulga, jako odstępstwo od tych zasad, stanowi rozwiązanie nadzwyczajne, dlatego może mieć zastosowanie incydentalnie. Powołany powyżej przepis jednoznacznie wskazuje na to, że wystąpienie okoliczności wskazanych w art. 64 ust. 1 pkt 2a u.f.p. nie nakłada na organ obowiązku zastosowania ulgi. Pomimo bowiem istnienia, w ocenie zobowiązanego, jego ważnego interesu oraz interesu publicznego, organ administracyjny jest uprawniony do odmowy udzielenia ulgi, w tym także w zakresie umorzenia należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych, jeżeli ocena sytuacji zobowiązanego i okoliczności powołanych w sprawie nie uzasadnia, w ocenie organu, zastosowania ulgi.
Przepis art. 64 ust. 1 pkt 2a u.f.p. daje organowi administracyjnemu, na wniosek zobowiązanego, możliwość umorzenia należności w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym. Przesłanki umorzenia niepodatkowych należności budżetowych o charakterze publicznoprawnym wynikających z grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych, zostały zatem sformułowane poprzez odwołanie się do klauzul generalnych, odsyłających do ocen pozaprawnych, umożliwiających odwołanie się do wartości wspólnych dla całego społeczeństwa (klauzula interesu publicznego) oraz uwzględnienie w każdym przypadku indywidualnej sytuacji konkretnego zobowiązanego ubiegającego się o umorzenie powyższych niepodatkowych należności budżetowych (klauzula ważnego interesu zobowiązanego). Z przepisu tego wynika, że decyzje wydane na jego podstawie mają charakter uznaniowy. Organ administracyjny może, lecz nie musi wydać decyzji pozytywnej, nawet gdy stwierdzi wystąpienie przesłanki, o której mowa w art. 64 ust. 1 pkt 2a u.f.p. Zatem zastosowanie ustanowionej w nim ulgi jest prawem, a nie obowiązkiem organów administracyjnych. Nie ulega przy tym wątpliwości, iż rozstrzygnięcie organu w tym zakresie nie może być dowolne i pozbawione wyczerpującego uzasadnienia. W przedmiotowej sprawie, w ocenie Sądu, motywy rozstrzygnięcia nie zostały jednakże należycie przedstawione.
Zauważyć w tym miejscu należy, iż kryteria udzielenia ulgi, tj. "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny", są pojęciami nieostrymi, co oznacza, że ich treść musi być ustalona w konkretnej sprawie. Dla organu administracyjnego oznacza to, że w każdej rozpatrywanej sprawie indywidualnie musi on ustalić i ocenić, na czym polega ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny. Kryterium "ważnego interesu zobowiązanego" wymaga wykazania konkretnych okoliczności, które są wyjątkowe, niezależne od woli oraz sposobu postępowania zobowiązanego (np. klęski żywiołowe, zdarzenia losowe) i jednocześnie uniemożliwiają mu wywiązanie się z ciążących na nim obowiązków względem Skarbu Państwa i które w żaden sposób nie mogą zostać zaspokojone bez doraźnej pomocy ze strony organów administracyjnych. Z kolei nakaz uwzględnienia "interesu publicznego" oznacza dyrektywę postępowania, zgodnie z którą należy mieć na względzie respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, równość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego, a także sytuację, gdy zapłata należności spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego do środków pomocy Państwa.
Zaznaczyć przy tym należy, iż sama zasadność ukarania grzywnami za popełnione wykroczenia, jak również wysokość zastosowanych kar, nie są kwestiami podlegającymi ocenie organów rozstrzygających w przedmiocie wniosku o ulgę.
W niniejszej sprawie organy obu instancji nie kwestionowały wystąpienia w sprawie przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego". Natomiast zanegowały wystąpienie "interesu publicznego" wskazując, że sprzeciwia się on umorzeniu nałożonych na Skarżącą grzywien za naganne zachowanie i stanowiłoby niczym nieuzasadnione odstępstwo od konstytucyjnej zasady nieuchronności odpowiedzialności karnej, skutkującej tym, że w przypadku nałożenia na konkretną osobę grzywny powinno dojść do rzeczywistego poniesienia przez nią wydatku. Organy akcentowały również skuteczność postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec Skarżącej.
W ocenie Sądu, w realiach niniejszej sprawy dokonana przez organy obu instancji ocena braku wystąpienia przesłanki interesu publicznego była pobieżna, gdyż nie uwzględniała ona wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, potwierdzonych zgromadzonym w sprawie i nie kwestionowanym przez organy materiałem dowodowym.
Biorąc pod uwagę treść art. 64 ust. 1 pkt 2a u.f.p. wskazać trzeba, że rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności nakłada na organ obowiązek ustalenia w pierwszym rzędzie tego, czy w okolicznościach faktycznych danej sprawy występuje "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny", jako dwie równorzędne przesłanki w tym przepisie wymienione. Jak bowiem trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 335/13 (dostępny, podobne jak inne, powołane orzeczenia, na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl) działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ obowiązek wyważenia interesu publicznego z indywidualnym interesem strony, gdyż zobowiązuje go do tego art. 2 Konstytucji RP w każdym przypadku, w którym w sprawie ma zastosowanie norma prawna uzależniająca załatwienie sprawy od tzw. uznania administracyjnego". Decyzja o charakterze uznaniowym musi więc odpowiednio wyważać interesy przeciwstawnych stron - interes obywatela z interesem publicznym, kierując się przy tym proporcjonalnością uwzględnienia obu rodzajów interesów (por. wyrok NSA z 22 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 182/12).
Ponieważ w niniejszej sprawie kwestia zaistnienia "ważnego interesu zobowiązanego" nie była kwestionowana, Sąd odniesie się do drugiej - spornej w sprawie - przesłanki, tj. wystąpienia "interesu publicznego".
W ocenie Sądu, w zaskarżonej decyzji w niewystarczającym stopniu rozważono istnienie interesu publicznego. Przy wykładni wskazanej przesłanki należy uwzględnić respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo i zaufanie obywateli do organów władzy publicznej. Słowo "publiczny" oznacza dotyczący ogółu ludzi i służący ogółowi, dostępny dla wszystkich; związany z jakimś urzędem, z jakąś instytucją; ogólny, powszechny, społeczny, nieprywatny (Słownik języka..., red. M. Szymczak, t. II, s. 1074). Pojęcie "interesu publicznego" nie jest zdefiniowane wprost. Można się do niego odwoływać przez ustalenie hierarchii celów i wartości, jaki powinny obowiązywać w procesie stosowania praw. Sformułowanie "interes publiczny" ma charakter niedookreślony, co wymaga każdorazowego dokonywania oceny skutków rozstrzygnięć prawnych z punktu widzenia respektowania wartości, jakie mogą się kryć pod tym pojęciem (por. wyrok NSA z 28 stycznia 2000 r., III SA 181/99, Lex Polonica nr 350461). Jak wskazano już wcześniej, przesłankę interesu publicznego interpretuje się jako dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwowego
Mając na uwadze powyższe, zdaniem Sądu, nie jest w interesie publicznym takie prowadzenie postępowania zmierzającego do wyegzekwowania należności publicznej, którego celem jest w zasadzie tylko uzyskanie korzyści fiskalnej przez Skarb Państwa, bez realizacji podstawowego celu, jakim w przypadku grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych jest przymuszenie ukaranego do przestrzegania w przyszłości porządku prawnego.
Wielokrotnie organy rozpatrując kwestie związane z ewentualnym umorzeniem grzywien nakładanych w drodze mandatów karych zwracały uwagę na szczególny charakter należności, z tytułu której strona została zobowiązana do zapłaty na rzecz budżetu państwa, podkreślając, że nałożenie na stronę grzywny było konsekwencją określonego zachowania ukaranego- traktowanego, w myśl przepisów karnych, jako wykroczenie podlegające karze grzywny, zaś celem wystawienia mandatu karnego było obciążenie zobowiązanego obowiązkiem poniesienia konkretnego wydatku, tak by nastąpiło po jego stronie odczucie straty materialnej. Zauważano jednocześnie, że zastosowanie instytucji umorzenia należności z tytułu mandatu prowadzi do sytuacji przeczącej założeniom i istocie kary grzywny. Umorzenie grzywny byłoby w pewien sposób poparciem dla dążenia przez stronę do uniknięcia kary. Dodatkowo wskazywano także, że ukaranie grzywną w drodze mandatu karnego wymaga zgody ukaranego na taką karę - tak co do formy, jak i wysokości grzywny i terminu zapłaty. Sprawca wykroczenia, który przyjmuje karę, zobowiązuje się zatem do zapłaty określonej kwoty. Z kolei ukarany, oceniając swoją sytuację majątkową jako uniemożliwiającą zapłatę grzywny, nie godząc się z rodzajem kary - nie powinien przyjmować zobowiązania finansowego, lecz dążyć do rozpatrzenia sprawy przez sąd karny, który ma możliwość zastosowania również innych rodzajów kar, w tym takich, które nie wiążą się z wydatkami.
Sąd w ramach niniejszej sprawy nie neguje samej zasadności tej ukształtowanej już linii orzeczniczej organów w sprawach dotyczących kwestii umorzenia grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych, jednakże zauważa, że dotyczy ona osób ukaranych, które są w stanie podejmować samodzielnie własne decyzje, bez względu na to czy są one trafne, czy też nie.
Odmiennie natomiast należy ocenić trafności takiej argumentacji w przypadku osoby, która z uwagi na jej stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie podejmować decyzji o przyjęciu mandatu karnego, czy też odmowie jego przyjęcia.
Na ten istotny także w niniejszej sprawie aspekt konieczności pogłębionej analizy przesłanki "ważnego interesu publicznego" wrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 23 lutego 2024 r. sygn. akt I GSK 183/24 zauważając, że w odniesieniu do osoby ubezwłasnowolnionej z uwagi na chorobę natury psychicznej trudno osiągnąć cele prewencji ogólnej, a uważna analiza dat wystawionych mandatów pozwala zasadnie uznać, że wydana ich liczba w ciągu jednego dnia, miała miejsce w czasie nasilenia choroby. Ta zaś bezsprzecznie miała wpływ na sposób zachowania. Dlatego też we wskazaniach w ponownym rozpoznaniu sprawy NSA za zasadne uznał konieczność poczynienia dalszych ustaleń, czy ukarany w czasie popełniania wykroczenia miał możliwość rozpoznania czynu i kierowania postępowaniem. Dotyczy to także sytuacji, gdy ocena taka nie jest już możliwa w trybie Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, gdyż minął stosowny termin na złożenie takiego wniosku (vide art. 101 i nast.).
Oceniając te tak daleko idące wskazania Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd zauważa, że w realiach niniejszej sprawy istnieją uzasadnione wątpliwości co do zdolności rozpoznania przez Skarżącą czynu i kierowania postępowaniem. Wynika to m.in. z przedłożonych przez Skarżącą postanowień Sądu Rejonowego w T. Jak wynika z akt administracyjnych Sąd Rejonowy w T. procedował w 2021 r. i 2022 r. sprawy dotyczącej Skarżącej obwinionej o popełnienie wykroczenia z art. 66 § 1 Kodeksu wykroczeń (nieuzasadnione zgłoszenie czynności skutkujące bezpodstawną interwencją Policji, co stanowiło wprowadzenie w błąd Policji). Postępowania te zakończyły się umorzeniem z uwagi na to, iż jak wynika z opinii sądowo – psychiatrycznej, Skarżąca w trakcie popełniania zarzucanego jej czynu, z powodu zakłócenia czynności psychicznych miała zniesioną zdolność do rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem. Trudno zatem nie zauważyć, że w tej sytuacji istnieje uzasadnione przypuszczenie, że również w przypadku pozostałych czynów, za popełnienie, których na Skarżącą zostały nałożone mandaty karne, Skarżąca znajdowała się w stanie z powodu zakłócenia czynności psychicznych miała zniesioną zdolność do rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem. W uzasadnieniu postanowienia z 9 maja 2022 r., sygn. akt [...] o umorzeniu postępowania, Sąd odwołał się także do opinii psychiatrycznej sporządzonej na potrzeby sprawy o sygn. akt [...], wskazując, że z opinii tej wynika, że wobec obwinionej L. R. z powodu zniesionej poczytalności zachodzą warunki z art. 17 §1 kodeksu wykroczeń. Mając powyższe na uwadze, istnieje wysokie prawdopodobieństwo, iż również w przypadku mandatów, w stosunków do których nie wypowiadał się Sąd Rejonowy w T., Skarżąca popełniając wykroczenia, za które została ukarana mandatami karnym, również była w stanie zniesionej poczytalności. Jednocześnie argumentacja organu wskazująca, iż Skarżąca chcąc dowodzić swojej niepoczytalności winna w odpowiednim czasie złożyć wniosku do sądu karnego w celu wyeliminowania ich z obrotu prawnego, jest zbyt daleko idąca w sytuacji gdy argumentacja ta kierowana jest do osoby, w stosunku do której jest wysoce prawdopodobne, iż zachodzą przesłanki zniesionej poczytalności. Uważna analiza dat wystawionych mandatów, w zestawieniu z innymi mandatami, wprawdzie nie objętymi niniejszym postępowaniem, pozwala zasadnie uznać, że wydana ich liczba oraz charakter wykroczeń, wskazują że wykazywać mogą one związek ze stwierdzoną przez Sąd Karny w T. zniesioną poczytalnością w czasie popełniania analogicznych czynów , a okoliczność ta mogła miała wpływ na sposób zachowania Skarżącej zarówno w chwili popełniania czynów za które zostały nałożone mandaty karne, jak i na brak zakwestionowania ich przed sądem karnym. Zaś w takiej sytuacji, w ocenie Sądu trzeba też zauważyć, że dalsza realizacja egzekucji ciążących na Skarżącej grzywien, pozostawałaby w oderwaniu od ogólnych zasad respektowania wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwowego.
Warto też podkreślić, w kontekście przesłanki zaufania do organów władzy publicznej i sprawności działania aparatu państwowego, że - jak to miało miejsce w niniejszej sprawie - z jednej strony Sąd Karny podejmuje już w 2021 r. zleca sporządzenie opinii psychiatrycznej z uwagi na to, że stan zdrowia nie jest ona w stanie rozpoznać znaczenia swoich czynów, a następnie umarza postępowanie sądowe z uwagi na wobec obwinionej L. R. z powodu zniesionej poczytalności zachodzą warunki z art. 17 §1 kodeksu wykroczeń, następnie 9 maja 2022 r. Sąd Karny w T. umorzył kolejne postępowanie z uwagi na z powodu zniesionej poczytalności zachodzą warunki z art. 17 §1 kodeksu wykroczeń, a z drugiej strony organy policji nakładają na Skarżąca kolejne mandaty karne nie mając cienia wątpliwości, co do stanu poczytalności karanej.
Oczywiście, organy w ramach postępowania umorzeniowego nie są władne do oceny zachowania podmiotu nakładającego mandat karny, jednakże nie zwalnia to ich od pogłębionego rozważenia celowości umorzenia należności mandatowej, mając na uwadze szeroko pojęty "interes publiczny", który w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie sprzeciwia się finansowaniu budżetu państwa z wpływów pochodzących od osoby ukaranej, która z uwagi na swój stan zdrowia nie była w stanie racjonalnie ocenić swojego nagannego zachowania.
Mając zatem na uwadze potrzebę przeprowadzenia przez organ odwoławczy pogłębionej analizy zebranego materiału dowodowego w aspekcie ewentualnego wystąpienia przesłanki "interesu publicznego" a także rozważenia już w ramach posiadanego uznaniowego uprawnienia do umorzenia niepodatkowej należności budżetowej jaką stanowią grzywny z tytułu nałożonych mandatów karnych, zasadnym stało się uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c p.p.s.a. decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z 21 listopada 2024 r. nr 1601-IEW.4269.137.2023.