I SA/OP 530/25

I SA/Op 530/25 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2025-11-12
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-07-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Aleksandra Sędkowska /przewodniczący/
Anna Komorowska-Kaczkowska
Grzegorz Gocki /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1230
art. 28 ust. 2, 3 i 3a
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j.)
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska Sędziowie Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Gocki (spr.) Sędzia WSA Anna Komorowska-Kaczkowska Protokolant Referent Beata Olfans po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 listopada 2025 r. sprawy ze skargi K. A. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 maja 2025 r., nr UP-338/2025 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez K. A. (dalej określanej jako: Strona, Skarżąca, Wnioskodawczyni) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr UP-338/2025 z 22 maja 2025 r., którą utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 31 marca 2025 r. nr 516/2025 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek, wynikających z decyzji z 17 października 2024 r. (zmienionej decyzją z 6 marca 2025 r.) orzekającej o przeniesieniu na K. A. oraz M. A. - jako spadkobierców - solidarnej odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłej [...] 2023 r. A. A. w łącznej kwocie 37.508.99 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne za okres 07-12/2010, 02-08/2011, 11/2011-04/2012, 06-08/2012, 10/2012, 01-06/2019 w łącznej kwocie 21.020,65 zł, w tym: składek: 12.622,45 zł, odsetek 8,275,00 zł, kosztów upomnienia 123,20 zł;
b) ubezpieczenie zdrowotne za okres 03-08/2011, 11/2011-04/2012, 06-08/2012, 10/2012, 03-11/2019, 07/2020-01/2021,03-04/2023 w łącznej kwocie 14.559,87 zł, w tym: składek: 10.228,47 zł, odsetek 4.261,00 zł, kosztów upomnienia 70,40 zł;
c) Fundusz Pracy za okres 07-12/2010, 02-08/2019, 11/2011-04/2012, 06-08/2012,11/2011-04/2012, 06-08/2012,10/2012 w łącznej kwocie 1.928,47 zł, w tym: składek: 1.091,27 zł; odsetek 714,00,00 zł i kosztów upomnienia 123,20 zł;
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:
Postanowieniem Sądu Rejonowego w O. [...] Wydział Cywilny z 22 lutego 2024 r. (sygn. akt [...]) spadek po A. A. nabyły jej dzieci: syn M. A. i córka K. A. po ½ części każdy.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, mając na względzie, że na koncie spadkodawczyni A. A., która prowadziła działalność gospodarczą i z tego tytułu podlegała obowiązkowi opłacania składek, w tym jako płatnik składek, pozostały zaległości - decyzją z 17 października 2024 r. nr [...] (zmienioną następnie decyzją z 6 marca 2025 r. nr [...]) przeniósł na ww. spadkobierców A. A. solidarną odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych na składek ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy.
Następnie, 5 listopada 2024 r. do ZUS wpłynął wniosek Strony o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek po zmarłej w wyniku wypadku samochodowego A. A. Motywując wniosek Strona wskazała, że w wyniku wypadku samochodowego, w którym zmarła jej matka, liczne obrażenia fizyczne i psychiczne odnieśli także uczestniczący w nim pozostali członkowie rodziny, tj. ona, jej brat M. A. oraz ojciec B. A. Strona podniosła, że do chwili obecnej z tego powodu leczy się u [...] i [...]. Wnioskodawczyni jest studentką [...] roku [...] na Uniwersytecie [...], nie pracuje, utrzymuje ją ojciec oraz brat. Jedyny majątek jaki pozostawiła po sobie A. A. to 1/4 domu położonego w miejscowości G. przy ul. [...], w którym mieszka i stary samochód, który używany na zmianę z bratem.
Po przeprowadzeniu postępowania w sprawie, organ I instancji decyzją z 31 marca 2025 r. nr 515/2025 odmówił umorzenia należności z tytułu składek, uznając, że:
■ nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne, w myśl art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230), [zwanej dalej "usus"];
■ nie wykazano, zgodnie z art. 28 ust. 3a usus, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych;
■ nie wykazano, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń;
■ nie wykazano, że stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły Stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Strona zarzuciła organowi błędne zinterpretowanie jej oświadczenia, złożonego w toku postępowania. Organ błędnie założył, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z dziadkami, gdyż mieszka i jest zameldowana w G. przy ul. [...], a jedynie chwilowo ze względu na trudną sytuację i problemy zdrowotne żywi się u dziadków. Odwołując się następnie do art. 28 ust. 3a usus i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, zwanego dalej "rozporządzeniem") wskazała, że zarówno ona sama jak i jej brat M. A. są studentami i nie pracują zarobkowo, utrzymują się z renty i kieszonkowego, zaś zapłata należności wobec ZUS pozbawiłaby ich obojga możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych i możliwości opłacenia mieszkania i zakupu jedzenia. Zaznaczyła, że sama nigdy nie prowadziła działalności gospodarczej, a zaległość dotyczy należności matki która zginęła w wyniku nadzwyczajnego zdarzenia, jakim był wypadek samochodowy, w wyniku którego także pozostali członkowie rodziny odnieśli obrażenia i przebywali w szpitalu. W następstwie wypadku zarówno ona sama, jak i jej brat, są przewlekle chorzy i oczekują na dalsze operacje i leczenie. Strona nie ma możliwości uregulowania zaległych składek, ponieważ w szpitalu została zarażona [...] w wyniku czego wytworzyła się u niej [...] i w chwili obecnej oczekuje na operację. Opiekuje się również przewlekle chorym bratem M., co uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy. Brat M. A. w wyniku wypadku miał złamaną [...], która się nie zrosła. Obecnie z trudem się porusza, jest osobą z orzeczoną niepełnoprawnością, czeka na operację [...] i na [...]. Strona, po śmierci matki odziedziczyła wraz z bratem część domu, położonego w G. przy ul. [...], który jest obciążony kredytem hipotecznym, a zobowiązanie kredytowe jest spłacane przez członków jej rodziny, ponieważ ani ona ani brat nie pracują. Wnioskodawczyni nadmieniła, że złożyła wprawdzie wraz z bratem wniosek do ZUS o rozłożenie zadłużenia na raty, ale było to podyktowane poradą pracownika ZUS, celem zatrzymania narastania odsetek. Jednak ostatecznie, jak stwierdzili, że nie stać ich na spłatę zadłużenia w tej formie, w konsekwencji spowodowało to, że umowa o rozłożenie zadłużenia na raty nie została zawarta. Jednocześnie zarzuciła, że organ błędnie założył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dziadkami, gdyż mieszka i jest zameldowana w G. przy ul. [...], a jedynie chwilowo ze względu na trudną sytuację i problemy zdrowotne żywi się u dziadków. Do wniosku Strona załączyła dokumentację medyczną, a to: historię zdrowia i choroby pacjenta z poradni [...] z [...] 2025 r., wynik badania [...] z [...] 2024 r., opis badania [...] z [...] 2025 r.
Po zapoznaniu się z treścią wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i dokonaniu analizy całości materiału dowodowego, organ odwoławczy wskazaną na wstępie decyzją utrzymał w mocy decyzje organu I instancji z 31 marca 2025 r. nr 516/2025.
Uzasadniając rozstrzygnięcie wskazał, że w ramach dokonanej oceny złożonego wniosku odnośnie sytuacji rodzinnej i materialnej Wnioskodawczyni oparto się na przedłożonych przez nią dokumentach (w tym m.in. oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej), jak również skorzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.
Z poczynionych ustaleń faktycznych wynikało, że Wnioskodawczyni jest panną; nie pracuje zarobkowo; nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych; nie uzyskuje dochodów z innych źródeł; nie pobiera świadczeń z Urzędu Pracy, zasiłków z pomocy społecznej; korzysta z innych form pomocy - kredytu studenckiego w wysokości 1.000 zł miesięcznie oraz pomocy od ojca na spłatę kredytu w wysokości 250 zł miesięcznie; ponosi stałe, miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu innych wydatków w wysokości 1.200 zł; prowadzi 3-osobowe gospodarstwo domowe z babcią D. R., która uzyskuje dochody wysokości 3.300 zł netto miesięcznie oraz dziadkiem Z. R., który uzyskuje dochody w wysokości 3.800 zł netto miesięcznie; posiada zobowiązania finansowe z tytułu kredytu studenckiego w wysokości ok. 40.000 zł (spłata nastąpi od 2027 r.) oraz w bankach za lata 2007-2033 w wysokości 93.500 zł z miesięczną ratą w wysokości 1.000 zł, które jest spłacane w układzie ratalnym w wysokości 250 zł miesięcznie; jest współwłaścicielką w ¼ części domu w G. przy ul. [...] oraz w ½ części samochodu osobowego marki [...] z 2009 r.; nie posiada wierzytelności i praw majątkowych. Strona jest studentką i od pół roku poszukuje pracy, a także dodatkowo zajmuje się babcią, która wymaga stałej opieki, ponieważ nie wychodzi z domu. Wskazano także, że dotychczas nie wszczęto postępowania egzekucyjnego zmierzającego do wyegzekwowania należności po zmarłej matce - A. A.
Analizując zgromadzony materiał dowodowy Zakład nie stwierdził po stronie Wnioskodawczyni wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 usus Organ przeanalizował wystąpienie każdej z przesłanek wskazując, że::
■ przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 usus - nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
■ przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 3, 4 i 4b usus nie mają zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ w niniejszej sprawie została przeniesiona odpowiedzialność za zobowiązania po zmarłej matce A. A.;
■ przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a usus nie zachodzi ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym - zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2021 r., poz. 67) wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł;
■ przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4c usus nie zachodzi, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
■ przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 usus nie zachodzi, ponieważ Komornik Sądowy bądź Naczelnik Urzędu Skarbowego nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
■ przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 usus nie zachodzi, gdyż nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, albowiem istnieją składniki majątkowe podlegające egzekucji – w tym prawo własności nieruchomości, która jest zabezpieczona hipotecznie na rzecz ZUS oraz ruchomości, na której ZUS dokonał zastawu skarbowego.
Dopóki istnieje zatem możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania,
Wobec stwierdzenia, że w sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, organ przeanalizował możliwość umorzenia składek w oparciu o przesłanki z § 3 ust. 1 rozporządzenia, w myśl którego należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy organ podniósł, że w sprawie nie przedłożono żadnych dowodów potwierdzających trwałą i całkowitą niezdolność do pracy, np. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności lub orzeczenia o niezdolności do pracy. Wnioskodawczyni aktualnie studiuje i jest zgłoszona do ubezpieczeń ZUS jako student lub doktorant, którego nie dotyczy obowiązek opłacania składki na ubezpieczenie zdrowotne. Brak jest zatem podstaw do uznania, że stan zdrowia bądź konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia Wnioskodawczynię możliwości uzyskania środków finansowych na spłatę należności z tytułu składek.
Stwierdzono także, że ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.
Uwzględniając dochód gospodarstwa domowego prowadzonego wraz z babcią D. R., która uzyskuje dochody wysokości 3.300 zł netto miesięcznie oraz dziadkiem Z. R., który uzyskuje dochody w wysokości 3.800 zł netto miesięcznie (łącznie 8.292,74 zł), który to dochód obciążają stałe koszty związane z utrzymaniem w wysokości 1.200,00 zł miesięcznie, odniesiono się następnie do wskaźnika minimum socjalnego pozwalającego na stosunkowo obiektywną ocenę poziomu zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Minimum socjalne wyznacza kwotę, która jest niezbędna gospodarstwu domowemu w celu zapewnienia odpowiednich warunków do odtworzenia sił życiowych i utrzymania więzi społecznych. Przyjmując zatem minimum socjalne, które wynosi 1.862,87 zł dla 1 - osobowego gospodarstwo pracowniczego oraz 3.096,21 zł dla 2 - osobowego gospodarstwa emeryckiego w IV kwartale 2024 r. określone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych 3 kwietnia 2025 r. na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego stwierdzono, że aktualna sytuacja finansowa nie wskazuje na stan ubóstwa i konieczność sięgania po pomoc z opieki społecznej, która dedykowana jest tylko osobom w bardzo trudnej, zagrażającej egzystencji sytuacji materialnej.
Konkludując organ stwierdził, iż Wnioskodawczyni nie udowodniła, by jej sytuacja materialno-bytowa i zdrowotna definitywnie uniemożliwiała spłatę należności z tytułu składek. Poza tym umorzenie należności może być uzasadnione jedynie okolicznościami o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i trwałym, zaś w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw do uznania, że takie okoliczności zachodzą.
Według organu, w sytuacji gdy nie podjęto dotychczas przymusowego dochodzenia należności, przy jednoczesnym istnieniu majątku ruchomego i nieruchomego, umorzenie należności byłoby działaniem przedwczesnym oraz sprzecznym z interesem publicznym. Tym bardziej, że Strona po ukończeniu studiów będzie miała możliwość podjęcia pracy zarobkowej i uzyskiwania dochodów, również na spłatę zadłużenia. Umorzenie stanowi wyraz definitywnej rezygnacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania. Także zasada sprawiedliwości społecznej i równości obywateli wobec prawa nie pozwala Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych na wydanie w niniejszej sprawie korzystnego rozstrzygnięcia o umorzeniu żądanych należności.
Nie godząc się z powyższą decyzją Skarżąca wniosła skargę do tut. Sądu, w której ponownie powołała się na trudną sytuację materialną i zdrowotną całej rodziny, jaka zaistniała w związku z niezawinionym wypadkiem samochodowym, w którym śmierć poniosła A. A., a pozostali członkowie rodziny - w tym dzieci na które przeniesiono odpowiedzialność za jej zadłużenie składkowe - doznali poważnych obrażeń fizycznych i psychicznych. Obie osoby zobowiązane do spłaty zadłużenia po zmarłej nadal są studentami i konieczność spłaty długów pozbawiłaby ich możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W następstwie w/w wypadku oboje stali się osobami przewlekle chorymi oczekującymi na dalsze operacje. Skarżąca nie ma możliwości uregulowania należności z tytułu nie spłaconych składek, gdyż w szpitalu została zarażona [...], a w następstwie zakażenia wytworzyła się u niej [...] i w chwili obecnej oczekuję na operację. Dodatkowo opiekuje się także jej przewlekle chorym ojcem i bratem co uniemożliwia podjęcie jakiekolwiek pracy. Z kolei M. A. w wyniku wypadku miał połamaną [...], która się nie zrosła się i czeka on na operację [...] na [...]. W chwili obecnej porusza się z trudem i jest osobą niepełnosprawną z orzeczeniem o niepełnosprawności. Oboje opiekują się także się ich ojcem B. A. który odniósł największe obrażenia w tym wypadku. Mieszka on z nimi w G. i utrzymuje się z zasiłku socjalnego przyznanego mu przez gminę P. Posiada także orzeczenie o niepełnosprawności znacznej, gdyż nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i wymaga opieki nad nim, co również uniemożliwia rodzeństwu podjęcie pracy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Kontrolując legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) - dalej [ppsa], obowiązany jest je uchylić w razie stwierdzenia, że zaskarżony akt narusza przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy lub przepisy prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź też gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania.
Dokonując oceny zaskarżonej decyzji z punktu widzenia powyższych kryteriów a nadto mając na uwadze brak związania zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa) Sąd dopatrzył się naruszeń prawa, które skutkowały koniecznością jej wyeliminowania z obrotu prawnego.
Przedmiotem sporu jest kwestia zasadności odmowy umorzenia należności z tytułu składek, wynikających z decyzji z 17 października 2024 r. nr [...] (zmienionej decyzją z 6 marca 2025 r.) orzekającej o przeniesieniu na Skarżącą oraz M. A. - jako spadkobierców - solidarnej odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłej [...] 2023 r. ich matce A. A. w łącznej kwocie 37.508.99 zł.
Normujący zagadnienie umarzania składek na ubezpieczenia społeczne przepis art. 28 usus stanowi w ust. 1, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. W myśl ust. 2 art. 28 usus, należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ust. 3 wskazano natomiast, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi wówczas, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Ustawodawca przewidział nadto w art. 28 ust. 3a usus możliwość umarzania przez ZUS należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Korzystając z upoważnienia ustawowego (art. 28 ust. 3b usus) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. określił przesłanki umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Z przywołanych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tej ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07 dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak dalej przytaczane orzeczenia).
Jednocześnie Sąd zwraca uwagę, iż organ administracji, podejmując decyzję w oparciu o uznanie administracyjne, ma obowiązek zgodnie z art. 7 kpa wyważyć słuszny interes strony i interes publiczny. Podkreślić przy tym należy, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 usus interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza nakreśloną art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 usus zasadę równego traktowania ubezpieczonych. Na gruncie niniejszej sprawy trzeba jednak podkreślić, iż będąca przedmiotem sporu kwestia umorzenia zaległych składek nie dotyczy osoby, która spowodowała ich powstanie, lecz jej dzieci - jako następców prawnych, które są osobami jeszcze uczącymi się i dopiero wchodzącymi w życie zawodowe. Oboje też są ofiarami wypadku samochodowego w którym śmierć poniosła pierwotna dłużniczka (ich matka), zaś oni sami oraz ich ojciec ponieśli poważne obrażenia. Niewątpliwie zaistniałe zdarzenie znacząco wpłynęło na losy całej rodziny i spowodowało dla jej poszczególnych członków istotne konsekwencje w bieżącym życiu.
Dlatego też, według Sądu, w realiach niniejszej sprawy, rozważenie zasadności wniosku Strony wymagało zindywidualizowanego podejścia do obu interesów, o których mowa w art. 7 kpa, w tym w szczególności także do kwestii szerokiego rozumienia pojęcia interesu publicznego.
Warto przy tym podkreślić, że także uzasadnione przypadki, o których mowa w art. 28 ust. 3a usus, są związane ze zdarzeniami losowymi i z sytuacją życiową zobowiązanego. Chodzi tu o zdarzenia wyjątkowe, a nawet drastyczne, powstałe z przyczyn całkowicie obiektywnych, niezależnych od dłużnika, a w niniejszej sprawie jego następców prawnych.
Rozważenie zatem obu interesów, tj. słusznego interesu strony postępowania i interesu publicznego, znaleźć powinno wyraz w uzasadnieniu decyzji, tak aby umożliwić kontrolę instancyjną, a następnie ewentualną kontrolę sądową rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym.
Sąd zwrócił uwagę na poruszone powyżej kwestie dotyczące słusznego interesu strony oraz interesu publicznego, dostrzegając, że Zakład jednostronnie, schematycznie podszedł do rozpoznania wniosku Skarżącej. W zaskarżonej decyzji organ kładł nacisk na zasadę równego traktowania ubezpieczonych oraz związany z nią obowiązek poboru należności publicznoprawnych. Skład orzekający w tej sprawie w żadnej mierze nie podważa tych zasad, niemniej jednak zwraca uwagę, że nie można wykluczyć, iż poza zaległościami pozostałymi po śmierci ubezpieczonej A. A., pozostały także ewentualne roszczenia osób uprawnionych do dziedziczenia po niej części składek zgromadzonych na subkoncie zmarłej. Wprawdzie środki takie nie są wypłacane automatycznie i wymagają stosownego wniosku uprawnionych, jednakże w sytuacji - tak jak w niniejszej sprawie - gdy organ domaga się od dzieci zmarłej, jako jej spadkobierców, spłaty ciążącego na niej zadłużenia, to winien także przy ocenie ich sytuacji majątkowej uwzględnić, czy nie mają one równoległego roszczenia względem Zakładu o wypłatę środków pozostałych na jej koncie. Tak też, w ocenie Sądu, należy oceniać w niniejszej sprawie interes publiczny, czyli nie tylko przez pryzmat roszczeń samego Zakładu, ale także roszczeń wzajemnych wobec niego, a dotyczących składek zgromadzonych na subkoncie zmarłej, jeśli przed śmiercią nie korzystała ona z tych środków. Oczywiście, gdyby taka sytuacja miała miejsce i spadkobiercom przysługiwałby zwrot po zmarłej części zgromadzonych przez nią składek, celowym byłoby rozważenie przez nich, czy odzyskane środki nie powinny zostać przeznaczone w pierwszej kolejności na spłatę zadłużenia pozostałego po zmarłej.
Jak już wyżej wskazano, organ administracji, podejmując decyzję w oparciu o uznanie administracyjne, ma obowiązek zgodnie z art. 7 kpa wyważyć słuszny interes strony i interes publiczny, co prowadzi do wniosku, że zasadniczo, w przypadku gdy nie sprzeciwia się temu interes publiczny, ani nie przekracza to możliwości organu administracji wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków, powinien podjąć decyzję na korzyść strony postępowania. W przeciwnym razie przepisy dotyczące przyznania organowi możliwości rozstrzygania w oparciu o uznanie administracyjne stałyby się iluzoryczne i w praktyce nie spełniałyby swojej funkcji, pozwalającej organowi na samodzielny wybór jednego z kilku prawnie dopuszczalnych rozstrzygnięć w danej sprawie.
Jednocześnie z uwagi na uznaniowy (ale nie dowolny) charakter rozstrzygnięć wydawanych w kwestiach umorzeniowych, kontroli Sądu podlega w związku z tym nie sama zasadność odmowy umorzenia należności - gdyż sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może zastępować tego organu w podejmowaniu decyzji uznaniowej - lecz zgodność podjętej decyzji z przepisami prawa. W tej sytuacji obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego. Sąd bada więc, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 77 kpa). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 kpa) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 kpa) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art.107 § 3 kpa, w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.
Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd stwierdza, że w kontrolowanej sprawie organy rentowe nie sprostały temu obowiązkowi.
Należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę iż przedmiotem niniejszego postępowania objęte były należności składkowe wynikające z przeniesienia na spadkobierców zmarłej A. A. odpowiedzialności za konkretne okresy składkowe, wyszczególnione w decyzji z 6 marca 2025 r. nr [...].
Z kolei w ramach zaskarżonej decyzji organ, odnosząc się do stanu majątkowego Strony, powoływał się na dokonanie zastawu na samochodzie marki [...] rocznik 2009 r. Rzecz jednak w tym, że - jak wynika z akt sprawy - zastaw ten, dokonany 10 lutego 2014 r. obejmował składki na ubezpieczenie zdrowotne za okres 03.2013-10.2013 r., a zatem nie dotyczył okresów objętych przeniesieniem odpowiedzialności (zob. Informacja o zabezpieczeniach na majątku dłużnika, znajdująca się w aktach sprawy).
Podobne rozbieżności mają miejsce w przypadku porównania okresów objętych przeniesieniem odpowiedzialności za zaległości spadkodawcy, a wykazem okresów składkowych zabezpieczonych hipotecznie jeszcze za życia A. A. na jej nieruchomości, która weszła następnie w skład masy spadkowej. Nie wszystkie bowiem należności składkowe zabezpieczone wpisem na hipotece dotyczą okresów składkowych objętych przeniesieniem odpowiedzialności, i odwrotnie. Ponadto, co istotniejsze nie wszystkie z okresów składkowych objętych przeniesieniem podlegały zabezpieczeniu hipotecznemu (przykładowo FUZ zabezpieczono hipoteką za okres 02/2010 i 12/2010 a odpowiedzialność przeniesiono za okresy 07-12/2010, podobnie też składki ubezpieczeniowe zabezpieczono hipoteką za okres 02/2010 i 12/2010 a odpowiedzialność przeniesiono za okresy 07-12/2010).
Natomiast w zaskarżonej decyzji, jak i w decyzji z 17 października 2024 r. nr [...] przenoszącej na K. A. i M. A. solidarną odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek po zmarłej [...] 2023 r. A. A. (zmienionej następnie decyzją z 6 marca 2025 r.) - brak jest informacji co do jedynie niektórych z zaległych okresów składkowych, zabezpieczonych uprzednio wpisami hipotetycznymi oraz zastawem. Trudno zatem ustalić, czy wynika to z faktu, iż niektóre z zaległości zostały już uprzednio uregulowane, a także jak kształtowało się w odniesieniu do poszczególnych okresów składkowych ich ewentualne przedawnienie.
Końcowo Sąd zwraca także uwagę na podniesioną już w złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kwestię prowadzenia przez Wnioskodawczynię wspólnego gospodarstwa domowego. Wprawdzie, jak zauważył organ odwoławczy w swojej argumentacji, w złożonym 26 marca 2025 r. do ZUS oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wskazano na prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego z D. R. i Z. R. (dziadkami Wnioskodawczyni), jednakże we wniosku o ponowne rozpatrzenie Wnioskodawczyni wyjaśniła, że chodzi tutaj o chwilową sytuację dotyczącą żywienia się u nich, z uwagi na trudną sytuację materialną i zdrowotną. Jednocześnie, jako miejsce faktycznego zamieszkiwania wskazano na dom w G. przy ul [...]. Ta jednakże okoliczność została bez jakiejkolwiek dalszej analizy w celu potwierdzenia lub zaprzeczenia zmodyfikowanym twierdzeniom Wnioskodawczyni.
Należy jedynie przypomnieć, iż wspólne gospodarstwo domowe to zespół osób, które mieszkają razem (pod tym samym adresem) i wspólnie się utrzymują, co oznacza wspólne zaspokajanie potrzeb życiowych i ponoszenie wydatków. Kluczowe są wspólne zamieszkiwanie oraz wspólne gospodarowanie, czyli wzajemne wsparcie i stała współpraca w codziennych sprawach, a nie tylko wspólne mieszkanie. Z kolei w sprawach z ubezpieczenia społecznego wspólne gospodarstwo domowe w kontekście ZUS to nie tylko wspólne zamieszkiwanie, ale przede wszystkim wspólne zaspokajanie potrzeb życiowych, wzajemne wsparcie i stałość relacji. Oznacza to, że osoby mieszkające razem muszą być w pewnym stopniu zależne od siebie i współpracować przy codziennych sprawach i takie też znaczenie ma to pojęcie m.in. przy zgłaszaniu członków rodziny do ubezpieczenia zdrowotnego lub uznawaniu kogoś za osobę współpracującą przy działalności gospodarczej.
Sąd nie przesądza przy tym, z kim w rzeczywistości prowadzone jest wspólne gospodarstwo domowe, a jedynie zauważa, że kwestia ta nie została w niniejszej sprawie dostatecznie wyjaśniona.
Konkludując powyższe rozważania, zdaniem Sądu ponieważ w postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności organ również jest obowiązany do pełnego i rzetelnego ustalenia sytuacji zobowiązanego, co pozwala dopiero na właściwą ocenę wystąpienia przesłanek umorzenia, to w sytuacji - jak miało to miejsce w odniesieniu do ustalenia wspólnego gospodarstwa domowego - gdy zaistniały wątpliwości wymagające doprecyzowania to należało wezwać Stronę do przekazania dodatkowych dokumentów i wyjaśnień w tym zakresie .
Również w pozostałym, wskazanym już powyżej zakresie, analiza akt sprawy dowodzi, że organ nie wywiązał się z obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w konsekwencji ocena sytuacji Wnioskodawczyni jest nieprawidłowa, zaś sama argumentacja powołana w zaskarżonej decyzji jest ogólna i nie przystaje do bardzo indywidualnych okoliczności przedmiotowej sprawy.
Brak jest też jakichkolwiek rozważań odnośnie pobieranego przez Stronę kredytu studenckiego, który ma wspomagać osoby o niskich dochodach umożliwiając im zdobycie wykształcenia. Jest on spłacany dopiero po zakończeniu studiów z pewnym przesunięciem czasowym umożliwiając absolwentom adaptację na rynku pracy. W ocenie Sądu tej formy pomocy Państwa studentom o niskich dochodach, nie należy też utożsamiać z kredytem bankowym, którego zaciągniecie ma na celu realizację zupełnie innych potrzeb konsumenckich.
Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja jako naruszająca przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, musiała zostać wyeliminowana z obrotu prawnego. Z tych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa orzekł o jej uchyleniu.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni powyższe rozważania Sądu. W szczególności organ nie ponowi błędów i uchybień wyżej wyszczególnionych, w tym zwłaszcza nie powieli zakwestionowanych przez Sąd argumentów, co do oceny zasadności wniosku o umorzenie należności.
Sąd nie orzekł w przedmiocie kosztów sądowych, gdyż niniejsza sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych jest zwolniona z kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) ppsa, zaś strona skarżąca nie była reprezentowana przez pełnomocnika.