I SA/Op 240/23

I SA/Op 240/23 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2023-09-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Aleksandra Sędkowska
Anna Komorowska-Kaczkowska /sprawozdawca/
Tomasz Judecki /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 8 par. 1, art. 9, art. 75 par. 1, art. 77 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Judecki Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska Asesor sądowy WSA Anna Komorowska-Kaczkowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 27 września 2023 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 czerwca 2023 r., nr UP-391/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez J. M. (dalej określany jako: strona, skarżący, wnioskodawca) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2 czerwca 2023 r., którą organ ten działając na podstawie przepisów art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 773 ze zm.), zwanej dalej "k.p.a.", w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 423 ze zm.), zwanej dalej "u.s.u.s." – uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 lipca 2019 r. i na podstawie:
1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 u.s.u.s. odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 182.993,30 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres 9/2006 - 9/2018, w łącznej kwocie 117.110,26 zł, w tym z tytułu:
składek – 78.263,26 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 38.803,00 zł,
kosztów upomnienia - 44,00 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 9/2006 - 9/2018, w łącznej kwocie 56.497,77 zł, w tym z tytułu:
składek-36.213,17 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 20.267,00 zł,
kosztów upomnienia - 17,60 zł,
c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres 11/2006 - 2/2007, 6/2007 - 7/2007, 3/2009 - 9/2018 w łącznej kwocie 9.385,27 zł, w tym z tytułu: składek-6.440,27 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 2.945,00 zł,
2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem", odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 176.390,73 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres 9/2006 - 9/2018 w łącznej kwocie 111.770,69 zł, w tym z tytułu:
składek - 76.597,69 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 35.129,00 zł,
kosztów upomnienia - 44,00 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 9/2006 - 9/2018 w łącznej kwocie 55.524,77 zł, w tym z tytułu:
składek - 36.213,17 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 19.294,00 zł,
kosztów upomnienia - 17,60 zł,
c) Fundusz Pracy - za okres 3/2009 - 9/2018 w łącznej kwocie 9.095,27 zł, w tym z tytułu:
składek - 6.308,27 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 2.787,00 zł.
Zaskarżone rozstrzygniecie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
W dniu 12 kwietnia 2019 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek z powodu trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej.
Decyzją z 12 lipca 2019 r. organ odmówił umorzenia należności z tytułu składek.
Wskutek wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy organ wydał decyzję z 30 września 2019 r., którą utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
Na skutek skargi strony, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 25 czerwca 2020 r., sygn. akt I SA/Op 522/19 uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z 30 września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadził zatem ponownie postępowanie administracyjne i 29 stycznia 2021 r. wydał decyzję, którą uchylił decyzję z 12 lipca 2019 r. i odmówił umorzenia należności z tytułu składek.
Na skutek skargi strony, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 6 października 2021 r., sygn. akt I SA/Op 180/21 uchylił zaskarżoną decyzję organu w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. W ocenie Sądu organ nie zastosował się do wyrażonej w poprzednim wyroku WSA w Opolu - z 25 czerwca 2020 r. - oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania w zakresie przesłanki z § 3 pkt 3 rozporządzenia. Nadto organ niedostatecznie przeanalizował sytuację strony pod kątem wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ nie uwzględnił bowiem, że choć skarżący posiada nieruchomości, to obciążona jest ona hipotecznie, a prowadzenie egzekucji z tej nieruchomości pozbawi skarżącego i jego rodzinę mieszkania, które z pewnością jest podstawową i niezbędną potrzebą, dlatego przeprowadzona przez organ ocena spełnienia tej przesłanki jest niepełna. Nadto niewłaściwie oceniono okoliczności związane z koniecznością sprawowania opieki przez skarżącego nad poważnie chorą małżonką. Sąd stwierdził jednocześnie, że stanowisko organu w kwestii przedawnienia należności nie budzi zastrzeżeń. Nie budzi także zastrzeżeń brak zaistnienia w sprawie podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności dochodzonych należności.
Prowadząc ponownie postępowanie organ w decyzji z 5 maja 2022 r. w pierwszej kolejności dokonał analizy przedawnienia należności z tytułu składek stwierdzając, że dla należności z tytułu składek za okres od maja 2008 r. do lutego 2009 r. upłynął termin przedawnienia, jednak nie uległy one przedawnieniu, ponieważ ZUS zabezpieczył ich spłatę poprzez ustanowienie hipotek na nieruchomości należącej do strony, objętej księgą wieczystą nr [...] i nadal istnieje możliwość ich dochodzenia z przedmiotu hipoteki. Natomiast pozostałe należności figurujące na koncie skarżącego jako płatnika składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Wobec zaległości podjęte zostały czynności skutkujące zawieszeniem biegu terminu przedawnienia szczegółowo opisane na str. 9 – 10 uzasadnienia zaskarżonej decyzji.
Na skutek skargi wniesionej przez stronę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 28 września 2022 r., sygn. akt I SA/Op 224/22 uchylił decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 9 maja 2022 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że zaskarżona decyzja ZUS wymagała uchylenia, gdyż organ nie wyjaśnił dokładnie stanu faktycznego sprawy, stosownie do obowiązku wynikającego z art. 7 k.p.a. i wbrew wymogom przewidzianym w art. 107 § 3 k.p.a. - nie przedstawił argumentacji przekonującej do podjęcia rozstrzygnięcia odmawiającego umorzenia wnioskowanej należności w kontekście okoliczności występujących w badanej sprawie. Mimo, że w rozpoznawanej sprawie organ podjął działania zmierzające do wyjaśnienia stanu faktycznego gromadząc dowody w celu ustalenia wystąpienia ustawowych przesłanek, o których mowa w art. 28 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia i zajął stanowisko co do każdej przesłanki z osobna, to jednak, w ocenie Sądu, rozważenie tych przesłanek nie jest pełne i wystarczające, co w konsekwencji uniemożliwiło Sądowi pełną kontrolę zaskarżonej decyzji.
Analizując materiał dowodowy Sąd stwierdził, że sprawa wymaga ponownej dogłębnej oceny z uwzględnieniem wszystkich okoliczności występujących w badanej sprawie i z tego też powodu uwzględnił skargę. Sąd wskazał, że organ niewłaściwie ocenił kwestię związaną ze złożeniem przez skarżącego wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na konieczność opieki nad chorą małżonką. Powyższa okoliczność została uwzględniona w sprawie przy ocenie wystąpienia przesłanek umorzenia z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, które zdaniem organu nie zachodzą w sytuacji skarżącego. Sąd zauważył jednak, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stanowi zdarzenie przyszłe i niepewne, a zatem odmowa umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o tego typu okoliczność narusza przepisy art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Sąd zwrócił uwagę, że w aktach sprawy znajduje się orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. z 13 listopada 2018 r., z którego wynika, że M. M. (żona skarżącego) jest niepełnosprawna od 22 listopada 2017 r. w stopniu znacznym i wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Lekarz Orzecznik ZUS 7 listopada 2019 r. i 7 maja 2020 r. stwierdził jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz trwałą i całkowitą niezdolność do pracy. Powyższa okoliczność została prawidłowo uwzględniona przez organ. Jednakże w sprawie wadliwie oceniono fakt złożenia przez skarżącego 9 lutego 2022 r. wniosku do Wójta Gminy C. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w tym zakresie wskazano, że świadczenie pielęgnacyjne stanowi rekompensatę z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i jego wysokość od 1 stycznia 2022 r. wynosi 2.119,00 zł miesięcznie. Organ przyznał przy tym, że nie ma wiedzy czy ww. świadczenie zostało skarżącemu przyznane. W tej sytuacji nieuzasadnione i błędne jest stanowisko organu, że świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec ZUS oraz, że skarżący będzie miał możliwość zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych i ratalnej spłaty zaległości składkowych, które mają charakter publicznoprawny. Wskazując, że świadczenie pielęgnacyjne podlega corocznej waloryzacji, organ zauważył, że w takich okolicznościach umorzenie należności byłoby działaniem przedwczesnym. W ocenie Sądu powyższe rozważania organu, w wyniku których nie stwierdzono wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia (gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych), jak i przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia (przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności) są wzajemnie sprzeczne i naruszają wyżej wskazane przepisy k.p.a. Organ z jednej bowiem strony nie stwierdził przesłanki umorzenia związanej z koniecznością opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającą zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu (ponieważ skarżący osiąga dochody i nie pobiera ww. świadczenia), z drugiej jednak strony uznał, że świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec ZUS, mimo iż nie wiadomo, czy takie świadczenie zostało skarżącemu na dzień wydania decyzji przyznanie. Powyższe w sytuacji gdyby skarżącemu przyznano świadczenie pielęgnacyjne, oznacza, iż wystąpiła przesłanka "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", jako przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Warunkiem bowiem nabycia prawa do świadczenia jest, aby ubiegający się o nie, nie podejmował prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a w razie jej podjęcia, aby z takiej działalności zrezygnował – w celu sprawowania opieki. Pamiętać przy tym trzeba, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej w celu sprawowania opieki, zastępuje ono bowiem dochód z własnej aktywności opiekuna, której ten nie może podejmować ze względu na sprawowaną opiekę. Sąd podkreślał, że przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jest okolicznością, którą powinna zostać jednoznacznie ustalona przez organ, celem oceny wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Jednocześnie organ nie dokonał rzetelnej oceny, czy badana na dzień orzekania sytuacja materialna skarżącego rokuje realne możliwości zaspokojenia przez Zakład zaległych należności z tytułu składek, skoro – jak wprost wskazano w zaskarżonej decyzji - organ nie miał wiedzy czy świadczenie pielęgnacyjne zostało skarżącemu przyznane. Organ nie rozważył zatem wystarczająco, czy istnieją rzeczywiste możliwości zaspokojenia przezeń zaległych należności z tytułu składek.
Odnośnie natomiast podniesionej przez Zakład okoliczności, że skarżący będzie mógł spłacać zadłużenie, wskazać trzeba, że zestawiając obecne dochody skarżącego i całokształt jego sytuacji materialnej i sytuacji zdrowotnej małżonki, nie sposób jest – wobec braku rzetelnej argumentacji organu - za logiczne i zgodne z doświadczeniem życiowym uznać, by mógł on dokonać spłaty zaległości bez istotnego uszczuplenia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W konsekwencji organ nie wykazał, by skarżący miał możliwości spłaty zadłużenia wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zawarte w uzasadnieniu decyzji dywagacje organu są jedynie hipotezą, nie są popartą rzeczową analizą sytuacji strony. Zdaniem Sądu powyższe uchybienia skutkować musiały uchyleniem zaskarżonej decyzji.
Ponownie rozpatrując sprawę, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając jako organ II instancji, decyzją z 2 czerwca 2023 r. , uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 lipca 2019 r. i na podstawie:
1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 u.s.u.s. odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 182.993,30 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres 9/2006 - 9/2018, w łącznej kwocie 117.110,26 zł, w tym z tytułu: składek – 78.263,26 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 38.803,00 zł, kosztów upomnienia - 44,00 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 9/2006 - 9/2018, w łącznej kwocie 56.497,77 zł, w tym z tytułu: składek-36.213,17 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 20.267,00 zł, kosztów upomnienia - 17,60 zł,
c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres 11/2006 - 2/2007, 6/2007 - 7/2007, 3/2009 - 9/2018 w łącznej kwocie 9.385,27 zł, w tym z tytułu: składek-6.440,27 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 2.945,00 zł,
2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 176.390,73 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres 9/2006 - 9/2018 w łącznej kwocie 111.770,69 zł, w tym z tytułu: składek - 76.597,69 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 35.129,00 zł, kosztów upomnienia - 44,00 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 9/2006 - 9/2018 w łącznej kwocie 55.524,77 zł, w tym z tytułu: składek - 36.213,17 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 19.294,00 zł, kosztów upomnienia - 17,60 zł,
c) Fundusz Pracy - za okres 3/2009 - 9/2018 w łącznej kwocie 9.095,27 zł, w tym z tytułu: składek - 6.308,27 zł, odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 2.787,00 zł.
Organ wyjaśnił, że po przeanalizowaniu materiału dowodowego dostrzegł, że przy określaniu kwoty zadłużenia podanego w rozstrzygnięciu decyzji z 12 lipca 2019 r. nr [...] uwzględniono tylko należności za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek, a pominięto odsetki od nieopłaconych składek w części finansowanej przez ubezpieczonych oraz należności w części finansowanej przez płatnika z wyłączeniem należności za osobę prowadzącą działalność i w tym samym nieprawidłowo określono kwotę zadłużenia. W pozostałym zakresie organ podzielił stanowisko wyrażone w decyzji z 12 lipca 2019 r. o braku podstaw do umorzenia należności z tytuły składek.
Organ wskazał, że do akt niniejszego postępowania zostało przedłożone m.in. pismo z 10 maja 2023 r. (wpływ do ZUS: 15 maja 2023 r.), w którym skarżący zawarł informacje obrazujące jego aktualną sytuację finansową i życiową.
Z pisma tego wynika, że skarżący otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 2.458,00 zł miesięcznie, które w całości przeznacza na bieżące utrzymanie, w tym na zakup żywności, odzieży, środków czystości. Z kwoty tej uiszcza również bieżące opłaty, w szczególności za wodę, prąd, gaz, wywóz śmieci, usługi telekomunikacyjne, podatek od nieruchomości, zakupuje olej napędowy do samochodu oraz dokonuje napraw pojazdu wyprodukowanego w roku 2003. Skarżący podkreślał, że jest to jedyny dochód, który otrzymuje i z podanej kwoty świadczenia nie jest w stanie zgromadzić jakichkolwiek oszczędności. Nadto wyjaśnił, że posiada z żoną ustrój rozdzielności majątkowej i prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, co zostało potwierdzone przez pracownika socjalnego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. i zapisane w uzasadnieniu decyzji przyznającej jego żonie zasiłek stały.
Mając powyższe na uwadze organ wskazał, iż zobowiązany jest przyjąć, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Nadto organ przyjął, że żona skarżącego małżonka otrzymuje świadczenia z OPS: 560,16 zł + 215,84 zł oraz z ZUS: 500,00 zł i pokrywa z nich przede wszystkim koszty leczenia i zakupu żywności.
Organ podał, że wykazany przez skarżącego dochód w gospodarstwie domowym kształtuje się na poziomie wyższym od minimum socjalnego ustalonego 31 marca 2023 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w IV kwartale 2022 r. dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego (1.581,08 zł) i pozwala na zaspokajanie wszystkich podstawowych potrzeb życiowych, które zostały oszacowane na łączną kwotę 1.800,00 zł, w tym:
- opłaty eksploatacyjne - 1.600,00 zł;
- koszty związane z leczeniem - 200,00 zł.
Organ podkreślał, że mimo wezwania z 19 kwietnia 2023 r. skarżący nie przedstawił pozostałych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu wyżywienia, artykułów higienicznych, ubrań Itp., jednak wiadomo, że zakup wyżywienia i leków finansowany jest ze środków M. M., która miesięcznie pobiera 1.276,00 zł. Tym samym należy uznać, że zaspokajanie jej podstawowych potrzeb, szczególnie jako osoby niepełnosprawnej, również nie jest zagrożone.
Organ podkreślał również, że podana kwota minimum socjalnego zawiera już szacunkowe kwoty jakie jednoosobowe gospodarstwo przeznacza na zakup odzieży I obuwia, na higienę osobistą, kulturę i rekreację, wydatki związane z użytkowaniem i energią, a także na ochronę zdrowia oraz transport. Analiza ustalonych w postępowaniu faktów prowadzi, zdaniem organu do wniosku, że sytuacja, w której znalazł się skarżący nie nosi znamiona ubóstwa, a przedstawione argumenty nie znalazły odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym. Organ akcentował, że sytuacja finansowa skarżącego w kontekście przedstawionych wyżej wydatków, jest również na tyle stabilna, że reguluje on bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby zobowiązany zalegał z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp. Wspomniane wydatki nie są też nadzwyczajnymi kosztami, jakie skarżący musi ponosić. Organ wskazał przy tym, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem, zaś podniesione okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi. Dodatkowo organ wskazał, że z przedłożonych do akt niniejszego postępowania potwierdzeń przelewów wynika, że w grudniu 2022 r. opłaty eksploatacyjne/za media wyniosły łącznie 1.548,37 zł, jednakże były one opłacone z rachunku bankowego należącego do M. M. i zapewne części z nich (jak np. podatek od nieruchomości) nie jest płatna co miesiąc. Ponadto wykazane ponoszone dość wysokie miesięcznie opłaty eksploatacyjne za energię - 570,62 zł, w opinii organu nie obrazują rzeczywistych ponoszonych miesięcznie wydatków, a np. co dwa miesiące. Można więc sądzić, że materiał dowodowy jest niejednoznaczny i nie daje podstaw do uznania, że sytuacja materialna gospodarstwa domowego jest ciężka, tym bardziej, że na opłaty za telefon, telewizję i usługi telekomunikacyjne wydatkowane jest miesięcznie aż 364,25 zł. Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać bowiem pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów, nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Organ podkreślał, że osoba, która decyduje się na złożenie wniosku o umorzenie winna liczyć się z tym, że będzie musiała przedstawić swoją sytuację rodzinną i majątkową oraz, że te dane zostaną poddane szczegółowej analizie. Osoba, która domaga się przerzucenia kosztów działalności na ogół obywateli, musi mieć świadomość, że jednocześnie decyduje się na wykazanie braku środków po swojej stronie nie tylko poprzez złożenie oświadczenia, ale poparcie tego oświadczenia stosownymi dokumentami. Natomiast rolą organu jest ocena czy złożone oświadczenia i przedstawione dowody są wystarczające do udzielenia stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Mając na uwadze powyższe informacje organ wskazał, że w sprawie:
- przesłanka umorzenia wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
- przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że:
a. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe,
b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,
c. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,
d. ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. – skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, jednak nie zostało spełnione kryterium braku następców prawnych oraz nie zachodzi przesłanka braku majątku, ponieważ jest on właścicielem nieruchomości objętej księgą wieczystą nr [...], w której ZUS dokonał wpisów hipotek przymusowych;
- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym.
Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., w ocenie organu, nie zachodzi, ponieważ skarżący posiada majątek nieruchomy podlegający egzekucji.
Organ wskazał również, że postanowieniem z 13 czerwca 2019 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w O. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako wierzyciela, ponieważ skarżący nie posiadał składników majątkowych mogących być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w O. postanowieniem z 31 grudnia 2020 r. umorzył postępowanie egzekucyjne wobec stwierdzenia, że egzekucja z ruchomości, wierzytelności i kont bankowych okazała się bezskuteczna i zwrócił Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych jako wierzycielowi tytuły wykonawcze z 20 czerwca 2016 r. nr [...]. Jednak tytuły te nadal pozostają w aktywnej egzekucji i zastosowano środek egzekucyjny w postaci zajęcia rachunku bankowego. Organ w tym względzie wskazał, że postanowienie o zakończeniu postępowania egzekucyjnego oprócz formalnego jego zakończenia, powinno stwierdzać całkowity brak majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne natomiast w niniejszej sprawie, w ocenie organu, taka okoliczność nie wystąpiła, ponieważ skarżący jest właścicielem nieruchomości, dla której urządzono księgę wieczystą nr [...], w której ZUS dokonał wpisów hipotek przymusowych. Ponadto, Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu prowadzi postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułów wykonawczych nr [...] - [...] w oparciu o zajęcia [...] z 4 grudnia 2018 r.
Przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., w ocenie organu, nie zachodzi, ponieważ nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przewyższających wydatki egzekucyjne - postępowanie egzekucyjne jest prowadzone przez Dyrektora Oddziału ZUS w Opolu oraz Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w O.
W dziale III księgi wieczystej [...] znajduje się ostrzeżenia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości z wniosku wierzyciela cywilnoprawnego i przyłączeniu się innych wierzycieli oraz o wszczęciu egzekucji administracyjnej z nieruchomości przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w O. na podstawie zajęcia z 12 lutego 2020 r. nr [...] na rzecz wierzyciela - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w O. pismem z 25 listopada 2020 r. poinformował, że według wstępnej wyceny wartość nieruchomości położonej w C. przy ul. [...] wraz z przynależnymi zabudowaniami, objętej księgą wieczystą nr [...] wynosi 217.770,00 zł. Według informacji Wójta Gminy C. z 5 listopada 2020 r. na kartotece podatkowej strony figurują budynki mieszkalne o powierzchni 127 m2, pozostałe budynki - 73,50 m2 oraz grunty pozostałe - 705 m2. Wobec powyższego, zdaniem organu stwierdzenie, że w toku postępowania egzekucyjnego nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne byłoby przedwczesne zwłaszcza, że nieruchomość może stanowić przedmiot obrotu cywilno-prawnego, co skutkuje możliwością uznania jej za źródło przychodu w celu spłaty zadłużenia.
Ponieważ wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Odnosząc się do przesłanek umorzenia należności z § 3 ust. 1 rozporządzenia organ stwierdził, że powstanie zadłużenia było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Decydując się na prowadzenie działalności gospodarczej skarżący powinien być świadomy, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacania należnych składek z tego tytułu za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach, a w razie uchybienia tym terminom - także odsetek za zwłokę. Brak zatem podstaw do stwierdzenia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia.
Z kolei wystąpienie przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Mając na względzie powyższe organ uznał, że pomimo wystąpienia w sprawie przesłanki mogącej skutkować umorzeniem należności, organ postanowił w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego – odmówić umorzenia składek. Organ wskazał, że przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, znaczenie poprawiło jego sytuacje materialną. Dochód uzyskiwany tytułem świadczenia pielęgnacyjnego ma bowiem charakter dochodu regularnego i zasadniczo nie różni się od dochodów innych osób pobierających świadczenia. Organ akcentował przy tym, że w okresie wcześniejszym skarżący prowadził działalność gospodarczą i mógł w tym okresie wygospodarować środki na spłatę należności z tytułu składek. Tymczasem skarżący nie wykazał, aby w tamtym czasie dążył do osiągania wyższych lub dodatkowych dochodów umożliwiających spłatę zaległości. Organ podkreślał, że podstawą umorzenia zaległości, jest nie sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby, zaś przez trudny stan majątkowy rozumie się sytuację, w której opłacenie zaległości spowodowałoby po stronie zobowiązanego niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb, czego organ jednak nie stwierdził w przedmiotowej sprawie. Ograniczone możliwości płatnicze strony, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie. Zdaniem organu analiza ustalonych w postępowaniu faktów prowadzi do wniosku, że sytuacja zobowiązanego nie nosi znamiona ubóstwa, a przedstawione argumenty nie znalazły odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym. Organ akcentował również, że sytuacja finansowa skarżącego w kontekście przedstawionych wyżej wydatków jest również na tyle stabilna, że zobowiązany reguluje bieżące zobowiązania związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Z akt sprawy nie wynika bowiem, aby zalegał on z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp. Wspomniane wydatki nie są też nadzwyczajnymi kosztami, zaś podniesione okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi.
Dodatkowo organ dostrzegł, że z przedłożonych do akt niniejszego postępowania potwierdzeń przelewów wynika, że w grudniu 2022 r. opłaty eksploatacyjne/za media wyniosły łącznie 1.548,37 zł, jednakże były one opłacone z rachunku bankowego należącego do M. M. i zapewne części z nich (jak np. podatek od nieruchomości) nie jest płatna co miesiąc. Ponadto wykazane ponoszone dość wysokie miesięcznie opłaty eksploatacyjne za energię - 570,62 zł, w opinii organu nie obrazują rzeczywistych ponoszonych miesięcznie wydatków, a np. co dwa miesiące. Można więc sądzić, że materiał dowodowy jest niejednoznaczny i nie daje podstaw do uznania, że sytuacja materialna gospodarstwa domowego zobowiązanego jest ciężka, tym bardziej, że na opłaty za telefon, telewizję i usługi telekomunikacyjne jest on wstanie wydać miesięcznie aż 364,25 zł.
Organ podkreślał, że osoba, która decyduje się na złożenie wniosku o umorzenie winna liczyć się z tym, że będzie musiała przedstawić swoją sytuację rodzinną i majątkową oraz, że te dane zostaną poddane szczegółowej analizie. Osoba, która domaga się przerzucenia kosztów działalności na ogół obywateli, musi mieć świadomość, że jednocześnie decyduje się na wykazanie braku środków po swojej stronie nie tylko poprzez złożenie oświadczenia, ale poparcie tego oświadczenia stosownymi dokumentami. Natomiast rolą organu jest ocena czy złożone oświadczenia i przedstawione dowody są wystarczające do udzielenia stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Organ podkreślał również, że skarżący jest właścicielem nieruchomości w C., przy ul. [...], zabudowanej domem o powierzchni 127 m2 oraz drugim budynkiem o powierzchni 73,50m2. Wartość nieruchomości według szacunkowej wyceny z 2020 r. wynosi 217.770,00 zł. Aktualnie na rynku nieruchomości utrzymuje się tendencja wzrostowa, jeśli chodzi o ceny nieruchomości. Organ wskazał również, że w dziale IV księgi wieczystej nr [...], przed hipotekami na rzecz ZUS, znajduje się wpis hipoteki umownej kaucyjnej na rzecz I. SA w wysokości 134.425,76 zł, stanowiącej zabezpieczenie kredytu z 2003 r. Organ wskazał jednak, że wysokość hipoteki, stanowiącej zabezpieczenie kredytu bankowego, przewyższa kwotę zobowiązania i organ z urzędu nie posiada wiedzy w jakiej części kredyt pozostał niespłacony. Natomiast z zapisów w dziale III księgi wieczystej wynika, że egzekucja prowadzona jest z nieruchomości, która stanowi miejsce zamieszkania skarżącego.
Podsumowując organ wskazał, że w jego ocenie natychmiastowe umorzenie należności w tej sytuacji naruszałby interes publiczny oraz konstytucyjną zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych z uwagi na to, iż Zakład dostrzega możliwości wyegzekwowania zaległości z tytułu składek.
We wniesionej skardze skarżący podniósł zarzuty naruszenia:
1) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. ze względu dokonanie wadliwej analizy stanu faktycznego sprawy i przedstawienie wniosków nieznajdujących oparcia w zebranych dowodach, co doprowadziło do błędnego stwierdzenia, że skarżący jest zdolny do zapłaty należności wobec ZUS z tytułu składek,
2) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 28 ust 3a u.s.u.s., § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, poprzez dokonanie subsumcji wadliwie ustalonego stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej, co doprowadziło do błędnego wniosku, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki umorzenia należności ZUS z tytułu składek,
3) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niewykonanie wiążących zaleceń wynikających z prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 28 września 2022 r. sygn. akt I SA/Op 224/22, w zakresie przeprowadzenia rzetelnego postępowania wyjaśniającego, odtworzenia prawdy obiektywnej oraz spójnego toku argumentacji prowadzonego z uwzględnieniem reguł podjętej decyzji o odmowie umorzenia należności składkowych.
W uzasadnieniu podniesionych zarzutów skarżący podkreślał, że aktualnie nie posiada zdolności płatniczej ani zdolności kredytowej, pozwalającej na uiszczenie kwot wskazanych w zaskarżonej decyzji. Wskazywał, że nie posiada jakichkolwiek wartościowych rzeczy, których sprzedaż mogłaby posłużyć do zapłaty należności ZUS, co jest oczywiste w świetle dowodów zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym. Wskazał również, że w sprawie jest jasne, że ewentualna egzekucja może dotyczyć wyłącznie nieruchomości mieszkalnej, na której zamieszkuje wraz z żoną. Podnosił, że sprzedaż tej nieruchomości, ze względu na jej stosunkowo niską wartość oraz obciążenie hipotekami, nie tylko nie doprowadzi do zaspokojenia wierzyciela, lecz – co gorsza – pozbawi go i jego żonę, mieszkania, które jest podstawową i niezbędną potrzebą każdego człowieka, a równocześnie mieszkanie to jest szczególnie ważne dla jego schorowanej i niepełnosprawnej żony. Podkreślał, że ze względu na trwałą niepełnosprawność żony i związaną z tym trwałą niezdolność do pracy oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji, wskazany dom zabezpiecza ich elementarne potrzeby bytowe. Ewentualna egzekucyjna, sprzedaż nieruchomości nie tylko uczyni z nich osoby bezdomne, ale przede wszystkim uderzy w podstawowe życiowe interesy osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym. W jego przekonaniu istnieją wystarczające podstawy do interpretowania art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. § 3 rozporządzenia przez pryzmat art. 69 Konstytucji RP, zgodnie z którym osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej. Podnosił, że zapewnienie jego niepełnosprawnej żonie dachu nad głową jest właśnie zabezpieczeniem jej egzystencji.
W stosunku do ustaleń organu dotyczących sprawiania opieki nad niepełnosprawną żoną i otrzymywanego świadczenia pielęgnacyjnego, podniósł, że sprawuje wyłączną i całkowitą opiekę nad żoną i nie wykonuje pracy na jakiejkolwiek podstawie prawnej. Podał, że obecnie wszystkie czynności wobec żony wykonuje wyłącznie on, zaś na mocy decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. przyznano mu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślał, że jest to świadczenie wypłacane z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a w istniejącym stanie sprawy, oczywistym jest, że utracił zdolność zarobkowania i uzyskiwania dochodów w wysokości umożliwiającej pokrycie niezbędnych bieżących kosztów utrzymania. Wyjaśnił, że jest jedyną osobą, która może realnie sprawować całodzienną opiekę nad żoną M. M. W obecnym stanie zdrowia jego żona nie akceptuje bowiem obecności innych osób niż skarżący i - w przeszłości - jej zmarła mama.
Nadto wskazywał, że wszystkie środki pieniężne, dostępne jego rodzinie, są przeznaczane na pokrycie bieżących kosztów utrzymania, co wynika z zebranych w sprawie dowodów. Środki te, to świadczenia uzyskiwane przez jego żonę z pomocy społecznej oraz z ZUS. Wskazywał, że nie posiada jakiejkolwiek możliwości zapłaty należności ZUS z pieniędzy wypłacanych osobie znajdującej się w niedostatku, przeznaczonych na pokrycie jej podstawowych potrzeb bytowych, a taki charakter mają świadczenia otrzymywane przez niego i przez jego żonę. Podnosił również z tezą organu, że w sytuacji, w której przyznano mu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, to może przeznaczyć środki wypłacane z tytułu świadczenia rodzinnego na spłatę zaległych należności ZUS wraz z odsetkami i kosztami upomnienia. Argumentował, że spłata zadłużenia wobec ZUS z takiego świadczenia oznaczałaby de facto finansowanie spłaty ze środków publicznych, co skutkowałoby powstaniem efektu "błędnego koła". Ponadto szybko rosnące koszty bieżącego utrzymania, takie jak ceny żywności, opłaty za energię elektryczną, wysokie ceny paliw i in. nie pozwalają na zakumulowanie jakichkolwiek środków płatniczych, lecz skutkują tym, że środki pochodzące ze świadczenia pielęgnacyjnego są wydawane w każdym miesiącu na bieżąco.
Podkreślał, że w sprawie, z całą pewnością, spełnione są przesłanki umorzenia należności z art. 28 ust. 3a usus w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, gdyż w toku postępowania wykazał ponad wszelką wątpliwość, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego, jak i jego niepełnosprawnej żony. Zaznaczył, że w jego przypadku spełnione są przykładowe przesłanki szczegółowe z: pkt 1 - opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz pkt 3 - przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Podnosił także, że podstawą wydania zaskarżonej decyzji powinny być okoliczności faktyczne istniejące w dniu jej podjęcia, zaś odwoływanie się przez organ do przeszłych stanów faktycznych związanych z prowadzeniem przez niego działalności gospodarczej, która nie przynosiła dochodów, co skutkowało powstaniem zaległości płatniczych m.in. wobec ZUS, jest niesłuszne. Podkreślał, że jego obecna trudna sytuacja materialna, uniemożliwiająca spłatę należności ZUS i innych długów, ma charakter trwały, a spłata należności ZUS obiektywnie zagraża podstawom bytu jego rodziny. Istniejący obecnie brak zdolności do spłaty należności ZUS nie jest skutkiem błędnych decyzji w zakresie organizacji jego spraw życiowych, zawodowych, czy majątkowych, lecz jest skutkiem nagłej choroby i związanej z nią niepełnosprawności małżonki. Umorzenie należności ZUS, w przedstawionej sprawie, ma fundamentalne znaczenie dla ochrony słusznego interesu obywatela znajdującego się w katastrofalnej sytuacji finansowej i niezwykle trudnej sytuacji życiowej.
W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych jak i o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, ustosunkowując się do zarzutów podniesionych w skardze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna.
Kryteria sądowej kontroli zaskarżonych aktów organów administracji publicznej zostały wyznaczone przepisem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm) - dalej jako: [ppsa], zgodnie z którym decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Równocześnie w myśl art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem niemającym tu zastosowania).
Przedmiotem skargi, czyli kontroli sądowej, jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 2 czerwca 2022 r. w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy gdyż - jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji - nie wystąpiły przesłanki nieściągalności wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 1- 6 u.s.u.s., a także nie wystąpiły okoliczności określone w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365 - zwanego dalej: rozporządzeniem), uzasadniające umorzenie należności oraz w art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
W rozpoznawanej sprawie zatem jedną z podstaw prawnych zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w pkt od 1 do 6.
W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu.
Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze;
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.
Nie sposób odmówić racji organowi, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Skarżący nie wykazał ani w toku postępowania, ani też w skardze, w opozycji do ustaleń organu, iżby zaistniała którakolwiek z pozostałych, wymienionych w art. 28 ust. 2 i 3 pkt 1-5 przesłanek całkowitej nieściągalności, a analiza tych przesłanek w kontekście ustaleń stanu faktycznego, jakiej dokonał organ, byłaby wadliwa. Bez wątpliwości wobec skarżącego nie toczyło się postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne, a kwota zaległości przewyższa koszty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. W toku postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, brak też podstawy do stwierdzenia, że w określonej perspektywie w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne.
W sprawie zastosowanie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Zgodnie z powołanym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przytoczone powyżej regulacje wskazują, że decyzja Zakładu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu należności składkowych ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ przy zaistnieniu choćby jednej z przesłanek może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.
W świetle ukształtowanej w doktrynie i zaakceptowanej w orzecznictwie sądów administracyjnych koncepcji interpretacyjnej przepisów zbudowanych na zasadzie uznania administracyjnego, nawet stwierdzenie, że w sprawie występują okoliczności świadczące o spełnieniu określonych przepisami przesłanek, może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy. Prawem do umorzenia należności dysponuje w tym przypadku organ, który może, ale nie musi, wydać rozstrzygnięcia pozytywnego dla zobowiązanego. Należy jednak podkreślić, że uznanie administracyjne nie wyraża się w swobodzie oceny w danym stanie faktycznym sprawy, okoliczności odpowiadających przesłankom umorzenia, ale w możliwości negatywnego dla zobowiązanego orzeczenia, nawet przy ustaleniu istnienia przesłanek umorzenia. Z tego też względu sama odmowa umorzenia wnioskowanych należności nie narusza prawa zarówno wtedy, gdy wystąpiły przesłanki ich umorzenia, jak i wtedy, gdy nie miały one miejsca.
Sąd badający zaskarżoną decyzję bada zatem, czy nie nosi ona cech dowolności, a więc, czy organ rozstrzygający w sprawie zebrał dostatecznie materiał dowodowy w kontekście znajdujących zastosowanie przepisów prawa materialnego (tutaj: art. 28 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia) i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych występujących w badanej sprawie, a także, czy właściwie uzasadnił swoje stanowisko. Przepis art. 107 § 3 k.p.a. bowiem stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W szczególności zaś rozstrzygnięcia odmowne (negatywne) dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z rozstrzygnięć takich musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności wynikających ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego.
W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja ZUS wymagała uchylenia, gdyż organ nie wyjaśnił dokładnie stanu faktycznego sprawy, stosownie do obowiązku wynikającego z art. 7 k.p.a. i wbrew wymogom przewidzianym w art. 107 § 3 k.p.a. - nie przedstawił argumentacji przekonującej do podjęcia rozstrzygnięcia odmawiającego umorzenia wnioskowanej należności w kontekście okoliczności występujących w badanej sprawie. W ocenie Sądu, organ błędnie ocenił rzeczywistą sytuację zobowiązanego z punktu widzenia przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, a są to przesłanki całkowicie niezależne od tych, jakie wymieniono w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Mimo że w rozpoznawanej sprawie organ podjął działania zmierzające do wyjaśnienia stanu faktycznego gromadząc dowody w celu ustalenia wystąpienia ustawowych przesłanek, o których mowa w art. 28 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia i zajął stanowisko co do każdej przesłanki z osobna, to jednak, w ocenie Sądu, rozważenie tych przesłanek nie jest pełne i wystarczające, a ocena przedstawiona w uzasadnieniu decyzji nie jest wsparta zasadami logiki i doświadczenia życiowego
To zaś uzasadnia wniosek, o przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów. O naruszeniu tej zasady można mówić w sytuacji, gdy organ administracji pozostawia poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę i pomija istotne dla sprawy materiały dowodowe lub dokonuje ich oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego.
W tym miejscu zdaniem Sądu należy podkreślić, że przewidziana w art. 3 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s. dopuszczalność umorzenia zaległych składek uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia nie wystąpi niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Prawidłowa ocena tej przesłanki wymaga zatem przeprowadzenia przez organ analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, jak również istotę ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcję ochronną. Zadaniem powyżej powołanej regulacji jest bowiem zabezpieczenie niezbędnego minimum, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe jej potrzeby będą zaspokojone. Stąd, w celu ustalenia, czy strona jest w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania, organ obowiązany jest porównać stwierdzoną sytuację majątkową zobowiązanego do zaległej należności i wskazać czy jego dochody, w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia oraz zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 26 lutego 2020 r., I SA/Op 17/20), czego organ w niniejszej sprawie nie uczynił. Nie negując uprawnienia organu do swobodnego wyboru rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego, należy jednak mieć na względzie prezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowisko, że interes publiczny także w sprawach dotyczących umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne, nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje (lub z dużym prawdopodobieństwem może powodować) konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem tego obywatela, a jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r., sygn. akt III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015r., sygn. akt II GSK 1502/14). Jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, że opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2010r., sygn. akt II GSK 349/09). Zatem w sprawach dotyczących umorzenia składek interes społeczny nie może być rozumiany wąsko, wyłącznie jako dbałość o finanse ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 21 lutego 2007 r., sygn. akt II GSK 301/06). Sąd zaznacza, że podziela stanowisko, zgodnie z którym z umorzenia nie można czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z regulowania zaległych składek oraz, że za ryzyko związane z prowadzeniem działalności odpowiada podmiot prowadzący działalność. Zaznaczyć jednak należy, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia zadłużenia podmiotów, które prowadząc działalność gospodarczą nie regulowały składek ZUS i że nie można czynić reguły z odmowy umorzenia zadłużenia. Takie postępowanie byłoby sprzeczne ze społeczną funkcją instytucji prawnej możliwości umorzenia zadłużenia posiadanego wobec ZUS. Wydanie decyzji w przedmiocie ulgi powinno być każdorazowo poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki, a dopiero w konsekwencji stwierdzenia ich zaistnienia – może ważyć, czy pomimo to ulga danemu płatnikowi przysługuje.
W ocenie Sądu, nie jest przekonywująca argumentacja organu o możliwości spłaty zadłużenia ze świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego skarżącemu z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. Organ uznał, że sytuacja skarżącego i jego żony nie jest nadzwyczajna – ponosi on bowiem standardowe koszty utrzymania, które obciążają każdego przeciętnego obywatela, zaś wysokość dochodów nie stawia jej wśród osób, którym grozi ubóstwo. W ocenie Sądu, pominięto jednak szczególny aspekt sprawy, że sytuacja skarżącego wymaga ponoszenia zdecydowanie ponadprzeciętnych nakładów związanych ze stanem zdrowia jego żony, co dodatkowo generuje liczne ograniczenia zarobkowania. Wbrew twierdzeniu organu, nie są to trudności odczuwane wyłącznie subiektywnie, "nie odróżniające się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi". Nie sposób też zgodzić się z twierdzeniem zawartym w decyzji, że wnioskowana ulga może być dystrybuowana wyłącznie w charakterze przywileju. Przesłanki udzielenia ulgi mają charakter obiektywny, a dopiero w wypadku prawidłowej oceny ich istnienia organ może skorzystać z uznania administracyjnego, które jednak nie jest dowolne i arbitralne, ale musi zostać odpowiednio uzasadnione. W ocenie Sądu nie zasługują na aprobatę twierdzenia organu, że zasiłek opiekuńczy, lub świadczenie pielęgnacyjne zapewnia godne życie uprawnionym do niego, przy jednoczesnym stwierdzeniu braku podstaw do uznania że sytuacja zdrowotna nie uniemożliwia pozyskania dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia. Mając na uwadze to, że sytuacja rodzinna skarżącego (opieka nad niepełnosprawną żoną) spowodowała konieczność rezygnacji z zatrudnienia i obecnie strona utrzymuje się ze świadczenia pielęgnacyjnego, trudno przyjąć, że istnieje możliwość wyegzekwowanie od niego zaległych należności i że ewentualna egzekucja z tego świadczenia może pozostawać w zgodzie z interesem publicznym i słusznym interesem obywatela (v. wyrok NSA z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06). Należy mieć na uwadze, że świadczenie to jest świadczeniem finansowanym ze środków publicznych, jest świadczeniem mającym charakter świadczenia rodzinnego przyzwanym na podstawie art. 17 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023, poz. 390) i zgodnie z przepisami nie podlega egzekucji (art. 10 § 4 ustawy z 7 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji Dz.U. z 2022 r., poz. 479 ze zm.). W ocenie Sądu, w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, nie budzi wątpliwości, że skarżący nie posiada innych dochodów, ani innego majątku (za wyjątkiem nieruchomości, o czym będzie mowa poniżej), z którego organ mógłby skutecznie prowadzić postępowanie egzekucyjne. Świadczą o tym także m.in. wcześniejsze umorzenia postępowań egzekucyjnych z uwagi na brak majątku ruchomego mogącego podlegać egzekucji. Tymczasem w orzecznictwie akcentuje się konieczność rozpoznawania wniosku o umorzenie zaległości z uwzględnieniem przebiegu prowadzonego wobec strony postępowania egzekucyjnego, w szczególności co do skuteczności tego postępowania i rokowań w tym zakresie. Konieczna jest bowiem analiza czy występuje "zmniejszanie" zadłużenia czy też jego "narastanie". Jest to istotna okoliczność i powinna zostać dokładnie zbadana przez organ prowadzący postępowanie o zastosowanie ulgi.
Sąd wskazuje również, że dla oceny wystąpienia tej przesłanki nie ma natomiast rozstrzygającego znaczenia okoliczność, że skarżący naruszył kilka lat temu przepisy u.s.u.s. poprzez nieuiszczenie składek i niepodejmowanie dostatecznych czynności, aby obowiązkom z tej ustawy sprostać. Zawsze bowiem powstanie zaległości z tytułu składek jest skutkiem niewywiązywania się w terminie z obowiązków ich opłacenia. Są to zdarzenia czasowo odległe, natomiast rozstrzygnięcie niniejszej sprawy wymaga uwzględnienia stanu majątkowego zobowiązanego na dzień złożenia wniosku lub wydania decyzji (jeżeli zaszły zmiany między datą złożenia wniosku a wydaniem decyzji). Nie można natomiast ustalać istnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 cytowanego rozporządzenia, tj. czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, w oparciu o okoliczności sprzed kilku lat. Wystąpienie ww. przesłanki należy ocenić na dzień wydania decyzji z uwzględnieniem aktualnych dokumentów i oświadczeń oraz realnych możliwości materialnych, finansowych i życiowych wnioskodawcy (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z 29 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 117/22).
Dokonując samodzielnej oceny możliwości spłaty zadłużenia, organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny (v. wyrok NSA z 18 maja 2022 r., I GSK 1489/21 oraz WSA w Krakowie z 16 grudnia 2021 r., I SA/Kr 1287/21 i przywołane tam orzecznictwo). W ocenie Sądu, powyższa okoliczność powinna zostać przez organ dokładnie zbadana. W tym miejscu Sąd podkreśla, iż dostrzega, że skarżący jest właścicielem nieruchomości. Nie mniej jednak sam fakt posiadania przez skarżącego nieruchomości, nie przesądza o tym, że jest on w stanie spłacić zaległość wobec ZUS bez utraty możliwości zaspokajania swoich podstawowych potrzeb życiowych i bytowych, a do takich bez wątpienia należy potrzeba związana z posiadaniem miejsca zamieszkania. Zatem ustalenia w zakresie składników majątku skarżącego powinny podlegać szczegółowej analizie pod kątem tego, czy majątek, jakim dysponuje strona nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również, czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej skarżącego. W orzecznictwie Sądowym konsekwentnie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (por. wyroki: WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11; WSA w Krakowie z dnia: 18 września 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1176/14, 13 lutego 2018 r. sygn. akt 1263/17, 28 marca 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 58/18, 24 kwietnia 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 263/18; WSA w Opolu z dnia: 24 października 2012 r., sygn. akt I SA/Op 251/12). Tymczasem w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest natomiast jakiejkolwiek analizy i porównania ewentualnych kosztów postępowania egzekucyjnego i nadającego się do egzekucji majątku oraz skutków jakie owa egzekucja może wywołać dla zobowiązanego. W ocenie Sądu uwagę zwraca okoliczność, że jedynym dochodem jaki otrzymuje skarżący jest niepodlegające egzekucji świadczenie pielęgnacyjne, zaś jedyny majątek skarżącego stanowi nieruchomość, która stanowi jednocześnie jedyne miejsce zamieszkania skarżącego i jego żony. Jednocześnie jak wynika z akt sprawy (oszacowania wartości nieruchomości) wartość nieruchomości zbliżona jest do wartości zadłużenia skarżącego względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Tym samy w sposób naturalny i logiczny w okolicznościach niniejszej sprawy, rodzi się pytanie, czy pozbawienie skarżącego miejsca zamieszkania, w sytuacji gdy, nie posiada on innych dochodów, utrzymuje się ze świadczenia finansowanego ze środków publicznych, a nadto w miejscu tym zamieszkuje jego niepełnosprawna żona, która pobiera świadczenia z pomocy społecznej (zasiłek stały), nie spowoduje powstania zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika i jego żony, a w konsekwencji spowoduje, czy też pogłębi konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokajania swoich podstawowych i niezbędnych potrzeb w zakresie miejsca zamieszkania, do środków pomocy państwa. Stan finansów ubezpieczeń społecznych nie może być bowiem reperowany kosztem ważnych interesów życiowych ubezpieczonych. Wobec tego, dla oceny czy przesłanka zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych jest spełniona, wymagane jest ustalenie i ocena, czy dokonana przez organ analiza stanu majątkowego zobowiązanego pozwala na przyjęcie, iż dysponuje on środkami, które mogłyby służyć zaspokojeniu należności ZUS. Tymczasem organ a priori przyjmuje, że skoro skarżący posiada nieruchomość, to egzekucja pozwoli na wyegzekwowanie zaległości bez pozbawienia skarżącego i jego żony możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. Jest to zdaniem Sądu stanowisko w okolicznościach niniejszej sprawy całkowicie bezpodstawne, gdyż jak już Sąd wskazywał, nie koresponduje ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym w zakresie wartości posiadanej przez skarżącego nieruchomości, wysokości zaległości oraz szacowanej wartości nieruchomości oraz okoliczności, iż nieruchomość ta, stanowi jedyne i wyłączne miejsce zamieszkania skarżącego oraz jego niepełnosprawnej żony. Zdaniem Sądu, organ nie może pominąć w sprawie o umorzenie składek oceny, czy egzekucja tych należności z majątku zobowiązanego może pozbawić zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a w konsekwencji zmusi go do dalszego korzystania z pomocy społecznej. Pozbawione racjonalności byłoby takie działanie organów państwa, które egzekwując powstałe zadłużenie z tytułu należności składkowych prowadziło do konieczności dalszego korzystania z pomocy społecznej przez dłużnika w jeszcze szerszym zakresie (podkreślenie Sądu). Wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy także mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., sygn. akt. II GSK 1807/14). Należy wskazać, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody, które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania. Rzeczą organu było zatem ustalenie, czy na poziomie aktualnego budżetu domowego możliwe jest realne wywiązanie się skarżącego ze zobowiązania wobec ZUS i czy spłata zaległości nie zagrozi w istocie egzystencji skarżącego I jego żony, co ma znaczenie z punktu widzenia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Odnośnie natomiast podniesionej przez Zakład okoliczności, że skarżący będzie mógł spłacać zadłużenie, wskazać trzeba, że zestawiając obecne dochody skarżącego i całokształt jego sytuacji materialnej i sytuacji zdrowotnej małżonki, nie sposób jest – wobec braku rzetelnej argumentacji organu - za logiczne i zgodne z doświadczeniem życiowym uznać, by mógł on dokonać spłaty zaległości bez istotnego uszczuplenia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W konsekwencji organ nie wykazał, by skarżący miał możliwości spłaty zadłużenia wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zawarte w uzasadnieniu decyzji dywagacje organu są jedynie hipotezą, nie są popartą rzeczową analizą sytuacji strony. Organ nie wyjaśnił, jakie potrzeby człowieka w świetle realiów życiowych i przysługującego mu konstytucyjnego prawa do poszanowania i ochrony godności (art. 30 Konstytucji RP) uznano za niezbędne i jaką miarą te potrzeby szacowano. Nie wzięto również pod uwagę tego, że wspomniany art. 30 Konstytucji nakłada na władze publiczne obowiązek poszanowania i ochronny godności człowieka. W ocenie sądu, w kontekście przedstawionych okoliczności, organ winien ponownie rozważyć, czy ze względu na aktualny stan majątkowy skarżący nie jest w stanie opłacić należnych składek, ponieważ powodowałoby to dla niej zbyt ciężkie skutki, w tym pozbawiłoby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Udzielenie ulgi powinno następować przede wszystkim wtedy, gdy odmowa uwzględnienia wniosku mogłaby zachwiać podstawami egzystencji danej osoby.
Podkreślenia przy tym wymaga kwestia rozstrzygania w przedmiocie uznania administracyjnego. Problematykę tę niejednokrotnie już podejmował Naczelny Sąd Administracyjny, m. in. w wyroku z 19 marca 1981 r., sygn. akt SA 234/81, w którym stwierdził, że: 1) zaniechanie przez organ administracji państwowej podjęcia czynności procesowych zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, zwłaszcza, gdy strona powołuje się na określone ważne dla niej okoliczności, jest uchybieniem przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwością decyzji; 2) uprawnienie organu administracji państwowej do wydawania decyzji o charakterze uznaniowym, nie zwalnia tegoż organu z obowiązku zgromadzenia i wszechstronnego zbadania materiału dowodowego i wydania decyzji o treści przekonującej pod względem prawnym i faktycznym.
Zatem dokonując ponownej oceny okoliczności występujących w sprawie należy szczegółowo zbadać i przeprowadzić wnikliwą analizę obecnej sytuacji strony, która w istocie ma wpływ na całą jego sytuację materialną, jak i jego rodziny, a tym samym na możliwość zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych i jego rodziny. Wobec niewątpliwie trudnej sytuacji osobistej skarżącego, należy również uwzględnić - przy ponownej analizie sprawy - istotę (cel) ubezpieczenia społecznego, a mianowicie, że system ubezpieczeń społecznych jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokojeniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego, nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny.
Mając powyższe na uwadze, przeprowadzona powyżej analiza wskazuje, iż zaskarżona decyzja nie spełnia powyższych standardów, ma ona charakter dowolny, została wydana z naruszeniem art. 7, 11, art. 75 § 1, 77 § 1, 80, 107 § 3 k.p.a. Nie do przyjęcia jest sytuacja, w której organ nie dokonuje oceny całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego i wyciąga wnioski, które z tego materiału dowodowego nie wynikają. Ocena organu w zakresie tego, czy w wyniku spłaty zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla skarżącego została dokonana w sposób niepełny, powierzchowny, z pominięciem istotnych dla sprawy ustaleń. Powyższe uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Z tych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Należy podkreślić, że niniejszy wyrok nie przesądza umorzenia zaległości składkowych. W ponowionym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych powyżej uchybień dowodowych i argumentacyjnych oraz prawidłowe rozważenie wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Przede wszystkim zadaniem organu będzie dokonanie pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 r.s.z.u. organ powinien mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednakże okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie (pory wyrok WSA w Gorzowie z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt II SA/Go 80/20)
Analizując materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie Sąd stwierdził, że sprawa wymaga ponownej dogłębnej oceny z uwzględnieniem wszystkich okoliczności występujących w badanej sprawie i z tego też powodu uwzględnił skargę.
Powyższe uchybienia skutkować muszą uchyleniem zaskarżonej decyzji. Stwierdzone powyżej uchybienia oznaczają, że organ nadal nie wywiązał się w pełni ze wskazań zawartych w poprzednio wydanych w sprawie wyrokach WSA w Opolu, w szczególności zawartych w wyroku z 28 września 2022 r., w którym to wyroku nakazano poczynienie prawidłowych i nie budzących wątpliwości ustaleń faktycznych co do sytuacji skarżącego i stosowane odniesienie ich do przesłanek umorzenia należności, tak aby dokonana ocena nie nosiła znamion dowolności.
Organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy, w celu usunięcia wszystkich istniejących w badanej sprawie wątpliwości, uwzględni wiążącą go sądową ocenę prawną sprawy i wskazania Sądu co do kierunku postępowania i w ponownej ocenie sprawy przedstawi wyczerpującą motywację rozstrzygnięcia, stosownie do art. 11 k.p.a. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek wątpliwości co do okoliczności faktycznych istotnych dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy zaistniałych na gruncie już zgromadzonego materiału dowodowego, w celu ich usunięcia organ ma obowiązek przeprowadzić dodatkowe postępowanie dowodowe uzupełniające materiał dowodowy w sprawie (art. 77 § 1 k.p.a.), przy czym organ administracji nie może ograniczyć się do oczekiwania na przedstawienie przez stronę dowodów potwierdzających jej żądanie, lecz powinien aktywnie dążyć do wyjaśnienia sprawy (zob. np. wyrok NSA z 17 maja 1994 r., SA/Lu 1921/93), co jednak nie zwalnia strony z obowiązku współprzyczynienia się do zapewnienia pełnego (wyczerpującego) zebrania materiału dowodowego – w drodze złożenia wyjaśnień lub przytoczenia innych dowodów w sprawie. Następnie organ w sposób wyczerpujący rozpatrzy cały materiał dowodowy dokonując kompleksowej oceny całokształtu okoliczności występujących w sprawie. Nadto, rozpoznając ponownie niniejszą sprawę, organ powinien mieć na uwadze, że interes społeczny nie zawsze przekłada się ponad słuszny interes obywateli (strony), co do zasady jest on równoważny, ale o tym decydują zawsze okoliczności faktyczne występujące w konkretnym przypadku. Z punktu widzenia struktury i celów postępowania administracyjnego należy przyjąć, że interes społeczny i słuszny interes obywateli są prawnie równorzędne, wobec czego organ administracji nie może kierować się założeniem o nadrzędności interesu społecznego nad interesem obywatela (zob. np. W. Dawidowicz, Zarys procesu..., s. 44–45; A. Wróbel [w:] M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, LEX/el. 2021, komentarz do art. 7, teza 1). Pierwszeństwo interesu społecznego nad słusznym interesem strony nie jest wynikiem jego nadrzędności rozumianej w sposób formalny i mechaniczny, ale wynikiem stwierdzenia, że istniejący w konkretnym przypadku interes społeczny jest na tyle ważny i znaczący, że bezwzględnie wymaga ograniczenia uprawnień indywidualnych obywateli (zob. tezę pierwszą wyroku SN z 18 listopada 1993 r., III ARN 49/93, OSNCP 1994, nr 9, poz. 181). Słuszny interes strony powinien być uwzględniony przez organ administracji aż do granic kolizji z interesem społecznym (zob. np. wyrok NSA z 11 czerwca 1981 r., SA 820/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 57; wyrok NSA z 13 stycznia 1995 r., II SA 1691/93, Prok. i Pr. 1995, nr 9, poz. 44; wyrok NSA z 18 stycznia 1995 r., SA/Wr 1386/94, POP 1996, nr 6, poz. 181). Organ, badając interes społeczny ze słusznym interesem strony, powinien więc uwzględnić szczególną sytuację osobistą skarżącego.
Rozpoznając sprawę ponownie organ powinien mieć na uwadze, że w sytuacji spełnienia przez skarżącego przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia, winien rozważyć możliwość przychylenia się do wniosku o umorzenie należności składkowych. W przeciwnym razie, w uzasadnieniu podjętej odmowy umorzenia należności składkowych organ winien wykazać w sposób jednoznaczny, jakie widzi konkretne możliwości odzyskania należności i jakie podjął rzeczywiste działania w tym celu. Dopiero w wyniku tak przeprowadzonego postępowania organ może podjąć rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności składkowych.
Podsumowując, powyższe rozważania prowadzą do konstatacji, że kontrolowana decyzja jest konsekwencją istotnego naruszenia art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., które może istotnie wpływać na wynik sprawy. Bez rzetelnie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, bez odtworzenia prawdy obiektywnej, bez spójnego toku argumentacji poprowadzonego z uwzględnieniem reguł logiki i doświadczenia życiowego, organ nie był uprawniony do nieuwzględnienia wniosku skarżącego.
Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja jako naruszająca przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, musiała zostać wyeliminowana z obrotu prawnego. Z tych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c orzekł o uchyleniu decyzji.
Sąd nie orzekł w przedmiocie kosztów sądowych, gdyż niniejsza sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych jest zwolniona z kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) p.p.s.a., zaś strona skarżąca nie była reprezentowana przez pełnomocnika.
Wyżej powołane wyroki są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na internetowej stronie pod adresem: www.nsa.gov.pl.