I SA/OP 326/24

I SA/Op 326/24 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2024-05-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
A. Komorowska-Kaczkowska
Aleksandra Sędkowska /przewodniczący/
Marzena Łozowska /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 1438
art. 64c § 4, art. 64 § 1 pkt 4
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Dz.U. 2019 poz 1553
art. 6 ust. 1, art. 7, art. 8 i art. 10
Ustawa z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska Sędziowie Sędzia WSA Marzena Łozowska (spr.) Asesor sądowy WSA Anna Komorowska-Kaczkowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 29 maja 2024 r. sprawy ze skargi Zarządu Województwa Opolskiego na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 17 stycznia 2024 r., nr 1601-IEE.7192.90.2023 w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi uchyla zaskarżone postanowienie.
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 17 stycznia 2024 r., wydanym na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 144 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.) - dalej w skrócie "kpa" oraz art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r., poz. 1438 ze zm.) - dalej w skrócie "upea" Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu uchylił postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu z 9 października 2023 r. w sprawie obciążenia wierzyciela: Zarządu Województwa Opolskiego (dalej jako: skarżący, strona, ZWO, wierzyciel) kosztami postępowania egzekucyjnego, prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] i orzekając co do istoty obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie 36.260,86 zł.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym.
Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu (dalej w skrócie Naczelnik I US w Opolu), jako organ egzekucyjny, prowadził wobec majątku A. K. postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułu wykonawczego z 12 maja 2017 r. nr [...], obejmującego należność z tytułu zwrotu dofinansowania przyznanego na realizację projektu objętego umową o dofinansowanie z 12 października 2009 r. nr [...].
W toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny zastosował skutecznie środki egzekucyjne w postaci:
• zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego w B. S.A. z 11 października 2018 r. nr [...]. Zawiadomienie doręczył do banku 11 października 2018 r. za pośrednictwem platformy teleinformatycznej Ognivo. Natomiast zobowiązanemu doręczył zawiadomienie (wraz z tytułem wykonawczym) 29 października 2018 r. w trybie art. 44 kpa. W wyniku realizacji zajęcia bank przekazał łączną kwotę 3.095, 26 zł,
• zajęcia wierzytelności pieniężnej w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w Opolu z 29 kwietnia 2021 r. nr [...]. Zawiadomienie doręczył zobowiązanemu 18 maja 2021 r. w trybie art. 44 kpa. W wyniku realizacji zajęcia urząd przekazał z tytułu nadpłaty podatku kwotę 128,00 zł,
• zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego w P S.A. z 19 maja 2022 r. nr [...]. Zawiadomienie doręczył do banku 19 maja 2022 r. za pośrednictwem platformy teleinformatycznej Ognivo. Natomiast zobowiązanemu doręczył zawiadomienie 3 czerwca 2022 r. W wyniku realizacji zajęcia bank przekazał kwotę 459,35 zł,
• zajęcia wierzytelności pieniężnej w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w Opolu z 31 maja 2022 r. nr [...]. Zawiadomienie doręczył zobowiązanemu 3 czerwca 2022 r. W wyniku realizacji zajęcia urząd przekazał z tytułu nadpłaty podatku kwotę 192,00 zł.
Pismem z 20 lipca 2023 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu przekazał organowi egzekucyjnemu postanowienie Sądu Rejonowego w O. [...] Wydział Gospodarczy z 7 lipca 2023 r. sygn. akt [...] o ogłoszeniu upadłości przez A. K.
Postanowieniem z 31 sierpnia 2023 r. nr Naczelnik I US w Opolu, na podstawie art. 59 § 1 pkt 10 upea, umorzył prowadzone postępowanie egzekucyjne i pismem z 31 sierpnia 2023 r. poinformował wierzyciela o wysokości kosztów powstałych w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym.
Na wniosek Opolskiego Centrum Rozwoju Gospodarki w Opolu, działającego w imieniu ZWO, o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych, Naczelnik I US w Opolu, postanowieniem z 9 października 2023 r. obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej wysokości 37.685,12 zł, w tym: opłata manipulacyjna: 1.524,26 zł, opłata za czynności egzekucyjne: 40.000 zł, wydatki egzekucyjne: 35,47 zł - pomniejszone o wyegzekwowaną od zobowiązanego kwotę w wysokości 3.874,61 zł.
Wierzyciel pismem z 13 października 2023 r. złożył zażalenie na postanowienie organu egzekucyjnego, podnosząc, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r. SK 31/14 wysokość kosztów egzekucyjnych nie może pozostawać w oderwaniu od stopnia efektywności egzekucji, poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu.
Wskazanym na wstępie postanowieniem z 17 stycznia 2024 r. Dyrektor Izby Skarbowej w Opolu uchylił w całości rozstrzygnięcie Naczelnika I US w Opolu i obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie 36.260,86 zł.
W uzasadnieniu wskazał, że obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi powstałymi w trakcie egzekucji prowadzonej na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] z 12 maja 2017 r. jest następstwem umorzenia przez organ egzekucyjny, postanowieniem z 31 sierpnia 2023 r., postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec zobowiązanego A. K. Po umorzeniu bowiem postępowania egzekucyjnego, organ egzekucyjny nie ma już możliwości ściągnięcia kosztów egzekucyjnych od zobowiązanego, stąd zobowiązanym do pokrycia tych kosztów, stosownie do treści art. 64c § 4 upea, jest wierzyciel należności pieniężnych objętych tytułem wykonawczym.
Dalej organ wyjaśnił, że ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019r., poz. 1553, dalej jako: ustawa zmieniająca, ustawa z 4 lipca 2019 r.), ustawodawca zmienił zasady i tryb naliczania opłat egzekucyjnych w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, uwzględniając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14. Ustawa weszła w życie z dniem 20 lutego 2021 r., jednak jak wynika z jej art. 6, w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym wszczętym i niezakończonym przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe, z uwzględnieniem m.in. art. 7 - 11.
Mając zatem na uwadze, że postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie w/w tytułu wykonawczego nie zostało zakończone przed 20 lutego 2021 r. (datą wejścia w życie przepisów ustawy zmieniającej) - organ stwierdził, że podstawę naliczania kosztów egzekucyjnych w sprawie stanowią przepisy w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r., z uwzględnieniem przepisów przejściowych, w szczególności art. 7 i 8 ustawy zmieniającej, które to przepisy określają maksymalne limity opłat egzekucyjnych, tj. dla opłaty manipulacyjnej: 100 zł i dla opłaty za czynności egzekucyjne: 40.000 zł.
Analizując następnie prawidłowość wyliczonych przez organ I instancji kosztów egzekucyjnych Dyrektor Izby zgodnie z dyspozycją art. 7 ustawy zmieniającej skorygował wysokość opłaty manipulacyjnej, stwierdzając, że jej prawidłowa wysokość wynosi 100 zł, a nie jak określił organ egzekucyjny 1.524,26 zł.
Odnosząc się z kolei do wyliczenia wartości opłat za czynności egzekucyjne organ odwoławczy wyjaśnił, że stosownie do obowiązującej do 19 lutego 2021 r. treści art. 64 § 1 pkt 4 upea, za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego i innych wierzytelności pieniężnych pobiera się opłatę w wysokości 5 % kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. W uzasadnieniu postanowienia organ przedstawił szczegółowo (na str. 7-9) sposób wyliczenia i ostateczną wysokość kosztów egzekucyjnych, w rozbiciu na zastosowane środki egzekucyjne. Otóż:
1) wysokość opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego w B. S.A. (zawiadomienie z 11 października 2018 r. nr [...]) wyniosła 56.059,06 zł, wg wyliczenia: [(kwota należności głównej 627.475,54 zł + odsetki 493.705,36 zł) x 5%].
2) wysokość opłaty za zajęcie innej wierzytelności pieniężnej w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w Opolu, (zawiadomienie z 29 kwietnia 2021 r. nr [...]) przy uwzględnieniu przepisu art. 64 § 5 upea, zgodnie z którym jeżeli w celu wyegzekwowania tej samej należności pieniężnej dokonano czynności egzekucyjnych, o których mowa w § 1 pkt 2-6, za dokonanie kolejnej czynności egzekucyjnej pobiera się opłatę egzekucyjną pomniejszoną o opłatę za wcześniej dokonaną czynność egzekucyjną, nie mniej jednak niż 6,80 zł - wyniosła 6.401,96 zł, według wyliczenia: [(627.475,54 zł + 621.744,83 zł) x 5%= 62.461,02 zł - 56.059,06 zł];
3) wysokość opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego w P. S.A. (zawiadomienie z 19 maja 2022 r. nr [...]) wyniosła 2.875,21 zł: [(627.475,54 zł + 679.249,12 zł) x 5% = 65.336,23 zł - 62.461,02 zł, zgodnie z art. 64 § 5 upea];
4) wysokość opłaty za zajęcie innej wierzytelności pieniężnej w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w Opolu (zawiadomienie z 31 maja 2022 r. nr [...]) wyniosła 139,27 zł (627.475,54 zł + 682.034,07 zł) x 5% = 65.475,48 zł - 65.336,23 zł, zgodnie z art. 64 § 5 upea].
W oparciu o powyższe Dyrektor Izby stwierdził, że opłaty za dokonane skutecznie czynności egzekucyjne wyniosły łącznie 65.475,50 zł, która to kwota przekracza maksymalną kwotę 40.000 zł wskazaną w art. 8 ww. ustawy zmieniającej. W rezultacie opłata za czynności egzekucyjne, powstałe w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego z majątku A. K., została ograniczona do kwoty 40.000 zł.
Organ odwoławczy zaakceptował również wartość naliczonych przez organ I instancji wydatków egzekucyjnych w łącznej wysokości 35,47 zł, stanowiących równowartość kosztów wysyłki korespondencji przez organ egzekucyjny (w tym: 5 x 6,97 zł z tytułu wysyłki pism + 0,62 zł z tytułu realizacji zajęcia rachunku bankowego).
W konsekwencji Dyrektor Izby przyjął, że w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec A. K. na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] powstały koszty egzekucyjne w łącznej wysokości 40.135,47 zł, na które składają się: opłata manipulacyjna: 100,00 zł, opłata za dokonane czynności egzekucyjne: 40.000,00 zł, wydatki egzekucyjne - 35,47 zł. Przy czym, ponieważ na poczet kosztów egzekucyjnych została wyegzekwowana od zobowiązanego kwota 3.874,61 zł, wierzyciel był zobowiązany do poniesienia kosztów postępowania w łącznej wysokości 36.260,86 zł (40.35,47 zł-3.874,61 zł).
Odnosząc się do zarzutów zażalenia Dyrektor Izby uznał je za bezzasadne, podnosząc, że koszty egzekucyjne zostały naliczone zgodnie z przepisami obowiązującymi do 20 lutego 2021 r., przy uwzględnieniu ustalonych przez ustawodawcę limitów. Zdaniem organu, taki sposób postępowania w pełni odpowiada zaleceniom, które zostały zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
W skardze wniesionej na powyższe rozstrzygnięcie skarżący wniósł o jego uchylenie w całości wraz z poprzedzającym je postanowieniem Naczelnika I US w Opolu, wskazując na naruszenie art. 64 § 1 pkt 4 upea (w brzmieniu sprzed 20.02.2021 r.) w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej, poprzez ich błędne zastosowanie i ustalenie przez organ kosztów egzekucyjnych od zajęć rachunków bankowych oraz zajęć innych wierzytelności pieniężnych w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w Opolu pomimo, iż nie doszło w istocie do wyegzekwowania wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych na rzecz wierzyciela, albowiem na rachunkach bankowych nie było żadnych środków zaś nadpłaty podatku były marginalne, co oznacza, iż organ nie zajmując żadnej wierzytelności nie powinien ustalić z tego tytułu kosztów egzekucyjnych (zaś w przypadku skutecznego wyegzekwowania środków ustalić koszty w odniesienie do kwot rzeczywiście wyegzekwowanych).
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: [ppsa], zaskarżone rozstrzygnięcie podlega uchyleniu w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia prawa materialnego lub procesowego w sposób - odpowiednio - mający lub mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania. W przypadkach przewidzianych w art. 145 § 1 pkt 2 ppsa, Sąd obowiązany jest stwierdzić nieważność zaskarżonego aktu. Zgodnie natomiast z treścią art. 134 § 1 ppsa, Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną w niej podstawą prawną.
Dokonana przez Sąd, według wskazanych powyżej kryteriów, kontrola zaskarżonego postanowienia wykazała, że zostało ono wydane z naruszeniem przepisów prawa skutkującym koniecznością jego wyeliminowania z obrotu prawnego.
Kontroli sądowej w rozpoznawanej sprawie zostało poddane postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z 17 stycznia 2024 r. w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, powstałymi w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec majątku A. K., na podstawie tytułu wykonawczego z 12 maja 2017 r. o nr: [...].
Z niespornych okoliczności sprawy wynika, że egzekucja administracyjna prowadzona na podstawie w/w tytułu wykonawczego została wszczęta 29 października 2017 r., tj. z chwilą doręczenia odpisu przedmiotowego tytułu wykonawczego zobowiązanemu, o czym świadczy załączona do akt kserokopia tegoż tytułu (k. 1-2 akt administracyjnych). W toku postępowania organ egzekucyjny zastosował skutecznie środki egzekucyjne w postaci: zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego w B. S.A. (zawiadomienie z 11 października 2018 r.) i w P. S.A. (zawiadomienie z 19 maja 2022 r.) oraz zajęcia wierzytelności pieniężnej w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w Opolu (zawiadomienia z 29 kwietnia 2021 r. i z 31 maja 2022 r.). W związku z uprawomocnieniem się postanowienia Sądu Rejonowego w O. [...] Wydział Gospodarczy z 7 lipca 2023 r. sygn. akt [...] o ogłoszeniu upadłości przez A. K. organ egzekucyjny postanowieniem z 31 sierpnia 2023 r. umorzył prowadzone wobec zobowiązanego postępowanie egzekucyjne. Nie budzi przy tym wątpliwości, że mocą art. 64c § 4 upea (w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r.), obowiązek pokrycia niewyegzekwowanych od zobowiązanego kosztów postępowania egzekucyjnego, po jego umorzeniu, spoczywał na wierzycielu. Stosownie bowiem do tego przepisu wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeśli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Sama zasadność obciążenia wierzyciela kosztami w rozpatrywanej sprawie nie jest podważana przez skarżącego.
Przystępując do oceny zarzutów skargi wskazać na wstępie należy, że organ odwoławczy w swoich rozważaniach prawidłowo uwzględnił stan prawny sprzed zmian dokonanych ustawą z dnia 4 lipca 2019 r., tj. w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 1 ustawy zmieniającej, w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym wszczętym i niezakończonym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe, z uwzględnieniem ust. 2 - 4 oraz art. 7 - 11. Sięgając do uregulowań intertemporalnych zawartych w ustawie zmieniającej, a w szczególności do art. 7, art. 8 i art. 10 wskazać należy, że wprowadzono tam górną granicę opłaty manipulacyjnej i opłaty za czynność egzekucyjną, które nie mogą przekraczać odpowiednio 100 zł i 40.000 zł, co było główną przyczyną stwierdzenia niekonstytucyjności art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea. Przypomnieć w tym miejscu trzeba, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, orzekł, że:
– art. 64 § 1 pkt 4 upea w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji;
– art. 64 § 6 upea w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji.
Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wymienionego wyroku wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. Bez wątpienia wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić finansowanie aparatu egzekucyjnego. Funkcja fiskalna opłat w egzekucji powinna polegać na uzyskaniu częściowego przynajmniej zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. Istotne jest jednak zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji, a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone. W przeciwnym razie rola tych opłat sprowadza się do swoistej kary z tytułu niewykonania określnego obowiązku, co jest niespójne z podstawowym celem postępowania egzekucyjnego, za który należy uznać wykonanie przez dłużnika ciążącego na nim obowiązku. Trybunał stwierdził, że brak określenia górnej granicy opłaty, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 upea oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach następuje całkowite wręcz zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego, a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy podmiotu obciążonego kosztami stają się jedynie sankcją pieniężną. Trybunał uznał, że regulacje zawarte w zaskarżonych normach prawnych są nieadekwatne do podstawowego celu postępowania egzekucyjnego. Ze względu na brak określenia maksymalnych wysokości opłaty wymienionej w art. 64 § 1 pkt 4 upea oraz opłaty manipulacyjnej, opłaty te realizują w nadmiernym stopniu funkcję represyjną.
W rozpatrywanej sprawie, organ odwoławczy kierując się zakreślonym powyżej stanem prawnym, ustalił wysokość należnych kosztów postępowania jako iloczyn kwoty należności objętej tytułem wykonawczym wraz z odsetkami i przewidzianej w ustawie stawki procentowej, co miało oparcie w art. 64 § 1 upea (w brzmieniu obowiązującym do 19 lutego 2021 r.), uwzględniając jednakże maksymalne limity tych opłat, wynikające z przepisów intertemporalnych. Zgodnie z treścią art. 64 § 1 upea, organ egzekucyjny, w egzekucji należności pieniężnych, pobiera określone w tym przepisie opłaty za dokonane czynności egzekucyjne. W szczególności, organ egzekucyjny pobiera opłatę za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 tego przepisu wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4,20 zł (art. 64 § 1 pkt 4 upea) oraz opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych, która wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż 1,40 zł (art. 64 § 6 upea).
Z rozstrzygnięciem tym nie zgadza się skarżący, podnosząc, że pomimo wprowadzenia przez ustawodawcę zmian określających górne wartości przedmiotowych opłat, organy egzekucyjne winny nadal uwzględniać wskazania w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, zgodnie z którymi wysokość kosztów egzekucyjnych nie może pozostawać w oderwaniu od stopnia efektywności egzekucji, poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu.
Rozpatrując zasadność obciążenia skarżącego kosztami egzekucyjnymi w łącznej wysokości 36.260,86 zł, Sąd nie dopatrzył się nieprawidłowości w zakresie naliczenia opłaty manipulacyjnej, ustalonej przez organ odwoławczy na poziomie 100 zł. Niewątpliwie wysokość samej opłaty manipulacyjnej, tj. 100 zł, ujętej w uchwalonej ustawie z 4 lipca 2019 r. zawiera w sobie obiektywne kryteria wynikające z założeń samego ustawodawcy, które mają na względzie funkcjonowanie wszystkich organów skarbowych w państwie. Zatem w tej części wydane postanowienie należy uznać za prawidłowe, tj. realizujące racjonalną zależność między wysokością tej opłaty a czynnościami podjętymi w toku postępowania przez organ egzekucyjny. Wątpliwości Sądu zrodziło natomiast rozstrzygnięcie w części dotyczącej naliczonych kosztów zajęcia wierzytelności pieniężnych.
Podkreślenia wymaga, że w kwestia wykładni przepisów przejściowych ustawy zmieniającej w relacji do wyroku TK o sygn. akt SK 31/14 była już przedmiotem oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w wyroku z 9 marca 2023 r. sygn. akt III FSK 197/22 (dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe przytaczane niżej orzeczenia) wyraził stanowisko, że: "przepisy przejściowe ustawy zmieniającej w zakresie dotyczącym górnej granicy opłat nie realizują wszystkich wskazań Trybunału Konstytucyjnego, tym samym ich zastosowanie nie zwalnia organu z obowiązku uwzględnienia w/w wyroku. Zalecenia z wyroku SK 31/14 zostały uwzględnione w przepisach ustawy zmieniającej, ale ponieważ nie mają one zastosowania w pełnym zakresie, konieczne jest wzięcie pod uwagę zaleceń Trybunału". W wyroku tym sąd kasacyjny zaakceptował w pełni stanowisko sądu I instancji, wyrażone w wyroku z 9 grudnia 2021 r., sygn. akt I SA/Go 330/21, w którym stwierdzono: "wskazanie w art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej, górnej granicy niewyegzekwowanych kosztów przekraczających kwotę 40.000 zł obliczonych zgodnie z dotychczasowymi przepisami art. 64 § 1 pkt 5 upea bez miarkowania - nie zachowuje racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów (...). W nowym brzmieniu art. 64 § 4 upea opłata egzekucyjna powiązana jest z wyegzekwowanymi środkami pieniężnymi i do tego nie może przekraczać 40.000 zł. Nie sama więc górna granica tych opłat wskazuje na wypełnienie wskazań z wyroku TK. Tym samym, przy naliczaniu opłaty na podstawie dotychczasowego art. 64 § 1 pkt 5 upea – w myśl art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej również należy, zgodnie z treścią wyroku TK koszty miarkować i dopiero tak ustalone ograniczyć do wysokości 40.000 zł, o ile by je przekraczały. Podobnie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 22 czerwca 2023 r., sygn. akt III FSK 86/23, w którym stwierdził: "stanowiska Sądu pierwszej instancji, że przez wydanie ustawy zmieniającej ustawodawca wykonał zawarte w przywołanym orzeczeniu zalecenia Trybunału Konstytucyjnego nie można odnieść do postępowania egzekucyjnego wszczętego i niezakończonego przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej. (...) Treść art. 6 ust. 2-4 oraz art. 7-11 nie stanowi podstawy, by uznać, że ustalając graniczną kwotę poboru opłaty w wysokości 40.000 zł, ustawodawca wykonał zalecenia zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który uznał, że dla właściwej realizacji wyroku Trybunału w rozpatrzonej sprawie konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić m.in. maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 upea. Ustalenie granicznej kwoty poboru opłaty w art. 8 ustawy zmieniającej nie może zostać uznane za realizację wyroku TK. Uzasadnieniem dla uznania art. 64 § 1 pkt 4 upea za niezgodny z przepisami Konstytucji RP był brak określenia górnej granicy opłaty za czynności egzekucyjne. Jak tłumaczył Trybunał, brak prowadził do tego, że opłata staje się z punktu widzenia organu egzekucyjnego formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością, czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych oraz realizuje w nadmiernym stopniu funkcję represyjną. Przyjęcie maksymalnej kwoty opłaty za czynności egzekucyjne w wysokości 40.000 zł należy uznać za oderwane od argumentacji Trybunału Konstytucyjnego. Budzi wątpliwości już chociażby z tego powodu, że odpowiada ona kwocie przyjętej przez ustawodawcę po wejściu w życie zmienionych przepisów prawa, gdzie stawki procentowe wyraźnie odnoszą się środków wyegzekwowanych (a nie egzekwowanych). Jest to sytuacja diametralnie różna jeśli chodzi o ocenę stopnia realizacji funkcji represyjnej opłaty. Taka wysokość maksymalna może być nadmierna w świetle dotychczasowego orzecznictwa sądów administracyjnych."
Mając na uwadze powyższe rozważania tut. Sąd stoi na stanowisku, że w sprawach ustalenia kosztów egzekucyjnych z zastosowaniem przepisów przejściowych nadal aktualne pozostają uwagi wyrażone w uchwale składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 grudnia 2022 r., sygn. akt III FSK 283/21. W uzasadnieniu tej uchwały wyrażono pogląd, że "dla prawidłowego zastosowania art. 64 § 6 ustawy z 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1201 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym w okresie od 17 sierpnia 2016 r. do 20 lutego 2021 r. (art. 15 ustawy z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw - Dz. U. z 2019 r., poz., 1553), należy: po pierwsze, określić podstawę prawną egzekucyjnoprawnego stanu faktycznego indywidualnej sprawy administracyjnej w przedmiocie opłaty manipulacyjnej, którą mogą stanowić tylko i wyłącznie regulacje prawne adekwatne przedmiotowo i czasowo do stanu i czasu sprawy, z uwzględnieniem przepisów intertemporalnych, jeżeli zostały one ustawowo przewidziane, po wtóre, ustalić egzekucyjny stan faktyczny sprawy, na który składają się poniesione wydatki za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środka egzekucyjnego/ środków egzekucyjnych przy egzekwowaniu określonych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym. Należy więc ustalić i przedstawić ilość przypadków zastosowania w indywidualnej sprawie środków egzekucyjnych odnośnie do konkretnych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym i dokonane w relacji do nich czynności manipulacyjne oraz czy i jakie poniesiono na te czynności wydatki. Inaczej mówiąc, organy administracyjne powinny w sprawie zaprezentować rzeczywisty obraz ocenianego postępowania egzekucyjnego, to jest: wysokość egzekwowanych należności pieniężnych objętych każdym tytułem wykonawczym oraz czy zastosowano - na przykład - jeden raz, więcej razy, dwanaście razy środek lub środki egzekucyjne, czy dokonano (na przykład) jednej, więcej, dwunastu czynności manipulacyjnych i na czym one polegały, czy poniesiono wydatki za (na przykład) jedną, więcej, dwanaście czynności manipulacyjnych. Powyższe ustalenia i oceny nie wynikają z wydanych w rozpoznanej sprawie rozstrzygnięć organów administracji. Wadliwości, luki i zaniechania organów administracyjnych w obszarze precyzyjnego wskazania i analizy stanu prawnego adekwatnego do sprawy i – przede wszystkim – w zakresie ustalenia i oceny egzekucyjnego stanu faktycznego: uniemożliwiają prawidłowe, wnikliwe, w pełni uzasadnione odtworzenie egzekucyjnoprawnego stanu faktycznego w przedmiocie określenia wysokości spornych opłat manipulacyjnych, a przez to merytoryczne skontrolowanie zaskarżonego do Sądu pierwszej instancji postanowienia. Nie można ocenić: czy w realiach konkretnej sprawy, koszty egzekucyjne w postaci opłaty manipulacyjnej realizują nie tylko cel fiskalny (przynajmniej częściowo finansują aparat egzekucyjny), ale czy również zachodzi racjonalna zależność pomiędzy wysokością kosztów, a podjętymi in concreto czynnościami organów, ponieważ brak jest jednoznacznych ustaleń i ocen: ile razy dokonano zastosowania środków egzekucyjnych, ile wykonano związanych z zastosowaniem środków egzekucyjnych/środka egzekucyjnego czynności manipulacyjnych. Dopiero niezbędnie ukonkretnione, jednoznaczne odtworzenie i przedstawienie egzekucyjnoprawnego stanu faktycznego umożliwi ocenę zastosowania w indywidualnej sprawie odpowiednich regulacji prawa o opłacie manipulacyjnej - w relacji do wymogów i standardów prawnych wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016r., SK 31/14. Ocena ta może natomiast stanowić następnie podstawę rozważenia uzasadnienia zastosowania i legalności zastosowania danego - indywidualnego obliczenia wysokości opłaty manipulacyjnej, jeżeli egzekucyjny stan faktyczny, w którym wysokość opłaty została określona, wskazuje na jej niewspółmierność względem składników/okoliczności wymienionego stanu faktycznego, a w rezultacie na nadmierną ingerencję obciążeniem administracyjnoprawnym w sprawie."
W ocenie Sądu, chociaż rozważania wyrażone w powyższej uchwale dotyczą wyłącznie opłaty manipulacyjnej, odnieść je również należy do opłaty za dokonane czynności egzekucyjne objętej w art. 64 § 1 pkt 4 upea, z zastrzeżeniem, że podstawą egzekucyjnego stanu faktycznego będzie w tym przypadku wysokość egzekwowanego świadczenia pieniężnego oraz ilość, ewentualnie różnorodność lub powtarzalność zajęć wskazanych w pkt 4 wymienionego przepisu (zob. wyrok NSA z 18 grudnia 2023 r., sygn. akt III FSK 4782/21).
Przyłączając się zatem do linii orzeczniczej wskazującej na konieczność miarkowania opłat egzekucyjnych Sąd stwierdza, że w kontrolowanym postanowieniu organ błędnie nie dostrzegł takiej potrzeby, wychodząc z założenia, że wprowadzenie 20 lutego 2021 r. zmian do przepisów upea oraz przepisów przejściowych oznacza, że zasada miarkowania kosztów egzekucyjnych przestała obowiązywać. W tym zakresie organ ograniczył się jedynie do stwierdzenia, że ponieważ wysokość opłat za zajęcie wierzytelności pieniężnych przekraczała maksymalną kwotę 40.000 zł, wskazaną w art. 8 ustawy, to opłaty za czynności egzekucyjne w sprawie A. K. zostały ograniczone do 40.000 zł. Tymczasem, w ocenie Sądu, zastosowanie przepisów przejściowych nie zwalnia organu z konieczności uwzględnienia przy ustalaniu wysokości kosztów egzekucyjnych argumentów, które w ocenie Trybunału zadecydowały o niekonstytucyjności wymienionego przepisu. W zaskarżonym postanowieniu natomiast organ w żaden sposób nie odniósł się do adekwatności wysokości ustalonych kosztów egzekucyjnych, poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych. W niniejszej sprawie ma to szczególne znaczenie, jeśli zważyć na wysokość egzekwowanej należności (ok. 1.000.000 zł) oraz to, że czynności egzekucyjne, które spowodowały powstanie kosztów egzekucyjnych, sprowadziły się przede wszystkim do zajęcia wierzytelności na dwóch rachunkach bankowych za pośrednictwem internetowego systemu OGNIVO, oraz zajęcia wierzytelności w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w Opolu. Sąd zauważa również, że z egzekucji uzyskano jedynie kwotę 3.874,31 zł, co stanowi znikomą wartość dochodzonej należności, w dodatku środki te zostały w całości zaliczone na poczet należnych kosztów egzekucyjnych. W rozpatrywanej sprawie mamy zatem do czynienia z sytuacją, gdy wierzyciel nie tylko nie odzyskuje od zobowiązanego dochodzonej należności, ale jest obciążany kosztami bezskutecznej, z jego perspektywy, egzekucji. Tymczasem, jak trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 25 lutego 2014 r., sygn. akt II FSK 687/12 "celem postępowania egzekucyjnego jest doprowadzenie do przymusowego wykonania obowiązku przez zobowiązanego. W przypadku egzekwowania należności pieniężnych postępowanie egzekucyjne powinno doprowadzić co do zasady do odzyskania należności od zobowiązanego, zatem majątek wierzyciela powinien ulec powiększeniu, a nie uszczupleniu".
Wobec powyższego, nie można zaakceptować stanowiska organu odwoławczego, który a priori obciążył wierzyciela maksymalnymi opłatami z tytułu poczynionych działań egzekucyjnych, bez uwzględnienia racjonalnej zależności między wysokością tych opłat a czynnościami organu egzekucyjnego w tej sprawie. Wprowadzenie bowiem przez ustawodawcę górnej wartości opłaty za czynności egzekucyjne nie zwalniało organu z obowiązku odniesienia się do kwestii adekwatności ustalonych kosztów egzekucyjnych, względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez niego, poniesionego nakładu pracy przy egzekwowaniu należności, efektywności postępowania. Takich jednak rozważań z zaskarżonym postanowieniu zabrakło.
Reasumując stwierdzić należy, że w stanie faktycznym i prawnym tej sprawy istnieje podstawa do miarkowania wysokości opłaty egzekucyjnej, przy uwzględnieniu realiów postępowania egzekucyjnego, a także przy odpowiednim zastosowaniu w drodze analogii art. 64 § 1 pkt 6 upea, który określał maksymalną kwotę opłaty za zajęcie nieruchomości. Organ orzekając o wysokości opłaty egzekucyjnej ma obowiązek wykazać, że naliczenie kwoty opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunków bankowych i w Pierwszym Urzędzie Skarbowym w Opolu w kwocie 40.000 zł ma oparcie w zastosowaniu proporcji kwoty maksymalnej określonej w art. 64 § 1 pkt 6 upea, gdyż w orzecznictwie taką analogię uznano za uzasadnioną i logiczną. Ostateczna kwota nie może też budzić wątpliwości jako wyliczona w relacji do czynności, nakładu pracy, trudności indywidualnej sprawy egzekucyjnej i efektywności egzekucji. W wyroku SK 31/14 Trybunał Konstytucyjny nie zalecił stosowania określonej metody obliczania tych opłat lub określania ich w minimalnej lub maksymalnej dla danej metody obliczeniowej wysokości. Jeżeli egzekucyjny stan faktyczny, w którym wysokość opłaty ma zostać określona, wskazuje na jej niewspółmierność względem elementów/okoliczności egzekucyjnego stanu faktycznego, a w rezultacie na nadmierną ingerencję obciążeniem administracyjnoprawnym, w sprawie można zastosować konkretną metodę obliczenia opłaty, pod warunkiem, że będzie ona odpowiednia i uzasadniona w relacji czynności, nakładu pracy i trudności indywidualnej sprawy egzekucyjnej (por. wyrok NSA z 20 grudnia 2022 r., III FSK 1256/21).
Pominięcie przez organ analizy okoliczności stanu faktycznego sprawy pod tym względem stanowi o naruszeniu art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa, gdyż organ przyjmując błędną wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 upea pominął ustalenie istotnych okoliczności faktycznych sprawy. W sposób błędny dokonano również wykładni art. 8 ust. 1–2 ustawy nowelizującej z dnia 4 lipca 2019 r. Błąd w wykładni polegał uznaniu, że przepisy te nie tylko stanowią podstawę do określenia maksymalnego progu sumy opłat za czynności egzekucyjne naliczone w oparciu o jeden tytuł wykonawczy, lecz stanowią podstawę do uznania, że żadna z opłat naliczonych przed wejściem w życie ww. ustawy nie podlega już ocenie pod kątem zgodności sposobu jej naliczenia z wytycznymi Trybunału Konstytucyjnego.
Sąd nie podzielił natomiast podnoszonego w skardze zarzutu, że nie doszło w istocie do wyegzekwowania wierzytelności pieniężnych na rzecz wierzyciela. W sprawie bowiem nastąpiło faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Choć zajęta kwota jest niewielka w stosunku do należności głównej, to jednak nie sposób twierdzić, że do zajęcia wierzytelności pieniężnych w ogóle nie doszło.
Rozpoznając sprawę ponownie organ będzie zobowiązany uwzględnić prawidłową wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 upea i art. 8 ust. 1–2 ustawy nowelizującej oraz zastosować się do wytycznych wskazanych w niniejszym wyroku w zakresie konieczności miarkowania kosztów egzekucyjnych.
Z tych przyczyn Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa orzekł jak w sentencji.