I SA/Op 224/22

I SA/Op 224/22 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2022-09-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Aleksandra Sędkowska /sprawozdawca/
Anna Komorowska-Kaczkowska
Marzena Łozowska /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 8 par. 1, art. 9, art. 75 par. 1, art. 77 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Łozowska Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska (spr.) Asesor sądowy Anna Komorowska-Kaczkowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 28 września 2022 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 maja 2022 r., nr UP-364/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy wraz z odsetkami i kosztami upomnienia uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej do tut. Sądu przez J. M. (dalej określany jako: strona, skarżący, wnioskodawca) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5.05.2022 r., którą organ ten działając na podstawie przepisów art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.), zwanej dalej "k.p.a.", w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 423 ze zm.), zwanej dalej "u.s.u.s." – uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 12 lipca 2019 r. i na podstawie:
1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 u.s.u.s. odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 182.993,30 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres 9/2006 - 9/2018, w łącznej kwocie 117.110,26 zł, w tym z tytułu:
składek-78.263,26 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 38.803,00 zł,
kosztów upomnienia - 44,00 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 9/2006 - 9/2018, w łącznej kwocie 56.497,77 zł, w tym z tytułu:
składek-36.213,17 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 20.267,00 zł,
kosztów upomnienia - 17,60 zł,
c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres 11/2006 - 2/2007, 6/2007 - 7/2007, 3/2009 - 9/2018 w łącznej kwocie 9.385,27 zł, w tym z tytułu: składek-6.440,27 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 2.945,00 zł,
2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz §3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem", odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 176.390,73 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne - za okres 9/2006 - 9/2018 w łącznej kwocie 111.770,69 zł, w tym z tytułu:
składek-76.597,69 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 35.129,00 zł,
kosztów upomnienia - 44,00 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 9/2006 - 9/2018 w łącznej kwocie 55.524,77 zł, w tym z tytułu:
składek-36.213,17 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 19.294,00 zł,
kosztów upomnienia - 17,60 zł,
c) Fundusz Pracy - za okres 3/2009 - 9/2018 w łącznej kwocie 9.095,27 zł, w tym z tytułu:
składek - 6.308,27 zł,
odsetek liczonych na 12 kwietnia 2019 r. oraz liczonych na dzień przedawnienia - 2.787,00 zł.
Zaskarżone rozstrzygniecie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
W dniu 12.04.2019 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek z powodu trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej.
Decyzją z 12.07.2019 r. organ odmówił umorzenia należności z tytułu składek.
Wskutek wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy organ wydał decyzję z dnia 30.09.2019 r., którą utrzymał w mocy decyzję pierwszej instancji o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
Na skutek skargi strony, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 25.06.2020 r., sygn. akt I SA/Op 522/19 uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z 30 września 2019 r. nr UP-776/2019 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadził zatem ponownie postępowanie administracyjne i 29.01.2021 r. wydał decyzję, którą uchylił decyzję z 12.07.2019 r. i odmówił umorzenia należności z tytułu składek.
Na skutek skargi strony, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 6.10.2021 r., sygn. akt I SA/Op 180/21 uchylił zaskarżoną decyzję organu w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. W ocenie Sądu organ nie zastosował się do wyrażonej w poprzednim wyroku WSA w Opolu - z 25 czerwca 2020 r. - oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania w zakresie przesłanki z § 3 pkt 3 rozporządzenia. Nadto organ niedostatecznie przeanalizował sytuację strony pod kątem wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ nie uwzględnił bowiem, że choć skarżący posiada nieruchomości, to obciążona jest ona hipotecznie, a prowadzenie egzekucji z tej nieruchomości pozbawi skarżącego i jego rodzinę mieszkania, które z pewnością jest podstawową i niezbędną potrzebą, dlatego przeprowadzona przez organ ocena spełnienia tej przesłanki jest niepełna. Nadto niewłaściwie oceniono okoliczności związane z koniecznością sprawowania opieki przez skarżącego nad poważnie chorą małżonką. Sąd stwierdził jednocześnie, że stanowisko organu w kwestii przedawnienia należności nie budzi zastrzeżeń. Nie budzi także zastrzeżeń brak zaistnienia w sprawie podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności dochodzonych należności.
Organ ponownie przeprowadził postępowanie i w zaskarżonej obecnie decyzji z dnia 5.05.2022 r. w pierwszej kolejności dokonał analizy przedawnienia należności z tytułu składek stwierdzając, że dla należności z tytułu składek za okres od maja 2008 r. do lutego 2009 r. upłynął termin przedawnienia, jednak nie uległy one przedawnieniu, ponieważ ZUS zabezpieczył ich spłatę poprzez ustanowienie hipotek na nieruchomości należącej do strony, objętej księgą wieczystą nr [...] i nadal istnieje możliwość ich dochodzenia z przedmiotu hipoteki. Natomiast pozostałe należności figurujące na koncie skarżącego jako płatnika składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Wobec zaległości podjęte zostały czynności skutkujące zawieszeniem biegu terminu przedawnienia szczegółowo opisane na str. 9 – 10 uzasadnienia zaskarżonej decyzji.
Kolejno organ zauważył, że z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z 10 lutego 2022 r. wynika, że skarżący:
- jest żonaty,
- pracuje zarobkowo na podstawie umowy zlecenia w firmie "L." FHU [...] na podstawie umowy zlecenia od 1 lutego 2022 r. do 28 lutego 2022 r. za wynagrodzeniem w wysokości 197,00 zł brutto, tj. 149,08 zł netto miesięcznie,
- nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych,
- nie uzyskuje dochodów z innych źródeł,
- nie otrzymuje świadczeń z Urzędu Pracy oraz zasiłków z pomocy społecznej,
- korzysta ze wsparcia matki w wysokości 200,00 zł miesięcznie,
- prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe,
- ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 300,00 zł miesięcznie,
- nie posiada innych zobowiązań pieniężnych,
- jest właścicielem domu o powierzchni 127 m2, przy ul. [...] w C.,
- jest właścicielem gruntu o powierzchni 705 m2, pod tym samym adresem, objętego księgą wieczysta nr [...],
- posiada samochód marki [...] z 2003 r.,
- nie posiada praw majątkowych oraz wierzytelności.
Dodatkowo organ ustalił, że skarżący:
- 12 listopada 2021 r. zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej pod firmą J.;
- od 3 kwietnia 2019 r. posiada tytuł do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba wykonująca umowę - zlecenie w firmie "L." [...]; podstawa wymiaru składek w styczniu 2022 i w lutym 2022 r. wynosiła po 197,00 zł miesięcznie;
- od 15 kwietnia 2022 r. posiada tytuł do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba wykonująca umowę - zlecenie w firmie "L.1" [...];
- jest właścicielem samochodu osobowego marki [...] z 2003 r. oraz [...] z 1998 r.;
- jest właścicielem nieruchomości zabudowanej o powierzchni 0,0410 ha w C., objętej księgą wieczystą nr [...], prowadzoną przez Sąd Rejonowy w O., w której ZUS dokonał wpisów hipotek przymusowych w łącznej wysokości 229.516,74 zł;
- przymusowe dochodzenie należności z tytułu składek prowadzi Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu oraz Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w O.
Mając na uwadze powyższe informacje organ wskazał, że w sprawie:
- przesłanka umorzenia wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
- przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że:
a. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe,
b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,
c. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,
d. ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. – skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, jednak nie zostało spełnione kryterium braku następców prawnych oraz nie zachodzi przesłanka braku majątku, ponieważ jest on właścicielem nieruchomości objętej księgą wieczystą nr [...], w której ZUS dokonał wpisów hipotek przymusowych;
- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym.
Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., w ocenie organu, nie zachodzi, ponieważ skarżący posiada majątek nieruchomy podlegający egzekucji.
Postanowieniem z 13 czerwca 2019 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w O. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako wierzyciela, ponieważ skarżący nie posiadał składników majątkowych mogących być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego.
Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w O. postanowieniem z [...] umorzył postępowanie egzekucyjne wobec stwierdzenia, że egzekucja z ruchomości, wierzytelności i kont bankowych okazała się bezskuteczna i zwrócił Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych jako wierzycielowi tytuły wykonawcze z 20 czerwca 2016 r. nr [...]-[...]. Jednak tytuły te nadal pozostają w aktywnej egzekucji i zastosowano środek egzekucyjne w postaci zajęcia rachunku bankowego. Organ w tym względzie wskazał, że postanowienie o zakończeniu postępowania egzekucyjnego oprócz formalnego jego zakończenia, powinno stwierdzać całkowity brak majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne natomiast w niniejszej sprawie, w ocenie organu, taka okoliczność nie wystąpiła, ponieważ skarżący jest właścicielem nieruchomości, dla której urządzono księgę wieczystą nr [...], w której ZUS dokonał wpisów hipotek przymusowych. Ponadto, Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu prowadzi postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułów wykonawczych nr [...] - [...] w oparciu o zajęcia [...] z 4 grudnia 2018 r.
Przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., w ocenie organu, nie zachodzi, ponieważ nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przewyższających wydatki egzekucyjne - postępowanie egzekucyjne jest prowadzone przez Dyrektora Oddziału ZUS w Opolu oraz Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w O.
W dziale III księgi wieczystej [...] znajduje się ostrzeżenia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości z wniosku wierzyciela cywilnoprawnego i przyłączeniu się innych wierzycieli oraz o wszczęciu egzekucji administracyjnej z nieruchomości przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w O. na podstawie zajęcia z 12 lutego 2020 r. nr [...] na rzecz wierzyciela - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w O. pismem z 25 listopada 2020 r. poinformował, że według wstępnej wyceny wartość nieruchomości położonej w C. przy ul. [...] wraz z przynależnymi zabudowaniami, objętej księgą wieczystą nr [...] wynosi 217.770,00 zł. Według informacji Wójta Gminy C. z 5 listopada 2020 r. na kartotece podatkowej strony figurują budynki mieszkalne o powierzchni 127 m2, pozostałe budynki - 73,50 m2 oraz grunty pozostałe - 705 m2.
Wobec powyższego stwierdzenie, że w toku postępowania egzekucyjnego nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne byłoby przedwczesne zwłaszcza, że nieruchomość może stanowić przedmiot obrotu cywilno-prawnego, co skutkuje możliwością uznania jej za źródło przychodu w celu spłaty zadłużenia.
Ponieważ wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Odnosząc się do przesłanek umorzenia należności z § 3 ust. 1 rozporządzenia organ stwierdził, że powstanie zadłużenia było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Decydując się na prowadzenie działalności gospodarczej skarżący powinien być świadomy, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacania należnych składek z tego tytułu za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach, a w razie uchybienia tym terminom - także odsetek za zwłokę. Brak zatem podstaw do stwierdzenia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia.
Wystąpienie przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu.
W toku postępowania skarżący poinformował o konieczności sprawowania opieki na przewlekle chorą żoną. W aktach sprawy znajduje się orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. z 13 listopada 2018 r., z którego wynika, że M. M. jest niepełnosprawna od 22 listopada 2017 r. w stopniu znacznym i wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Lekarz Orzecznik ZUS 7 listopada 2019 r. i 7 maja 2020 r. stwierdził jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz trwałą i całkowitą niezdolność do pracy. W ocenie organu fakt istnienia przewlekłej choroby żony został udokumentowany.
W dniu 9 lutego 2022 r. skarżący złożył wniosek do Wójta Gminy C. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne stanowi rekompensatę z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i jego wysokość od 1 stycznia 2022 r. wynosi 2.119,00 zł miesięcznie. Aktualnie organ nie posiada z urzędu informacji czy świadczenie to zostało przyznane. W ocenie organu świadczenie pielęgnacyjne, choć jest wypłacane ze środków publicznych, po jego przyznaniu, będzie mogło stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec ZUS. Jego wysokość przekracza poziom minimum socjalnego, określonego w marcu 2022 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na kwotę 1.362,38 zł w IV kwartale 2021 r. dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego. Oznacza to, że skarżący będzie miał możliwość zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych i ratalnej spłaty zaległości składkowych, które mają charakter publicznoprawny. Świadczenie pielęgnacyjne podlega corocznej waloryzacji. W ocenie organu natychmiastowe umorzenie należności byłoby działaniem przedwczesnym. Umorzenie stanowi wyraz definitywnej rezygnacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania.
Ograniczone możliwości płatnicze strony, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości we wnioskowanym zakresie.
Według bazy danych ZUS 3 kwietnia 2019 r. skarżący został zgłoszony do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba wykonująca umowę zlecenie przez "L." Firmę Handlowo-Usługową [...]. Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w 2021 r. wynosiła 184,00 zł miesięcznie, w styczniu 2022 r. i w lutym 2022 r. - 197,00 zł, tj. 159,08 zł netto miesięcznie. Z danych Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej wynika, że przedsiębiorca – O. M. zmarła [...] 2022 r.
Od 15 kwietnia 2022 r. skarżący posiada tytuł do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba wykonująca umowę - zlecenie w firmie "L.1" [...]. Aktualnie organ nie posiada z urzędu wiedzy o wysokości wynagrodzenia z tego tytułu.
Skarżący zamieszkuje z żoną pod wspólnym adresem w C., przy ul. [...]. Wnioskodawca wielokrotnie podkreślał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a nieruchomość utrzymuje żona ze środków, które otrzymuje w formie zasiłków. W związku z tym oświadczeniem do oceny sytuacji materialnej strony organ nie uwzględnił dochodów żony.
Skarżący poinformował także, że korzysta ze wsparcia matki w wysokości 200,00 zł miesięcznie oraz dodał, że jego potrzeby żywieniowe zaspokajane są dzięki pomocy osób bliskich. Wskazał na stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 900,00 zł miesięcznie. W miesięcznych kosztach utrzymania nie uwzględniono podstawowych wydatków ponoszonych w każdym gospodarstwie domowym, czyli zakupu żywności, ubrań, artykułów higienicznych, itp. Oświadczył, że posiada samochód osobowy marki [...] z 2003 r., co oznacza, że musi on ponosić koszty jego utrzymania i eksploatacji, w tym obowiązkowego ubezpieczenia OC.
W ocenie organu sytuacja skarżącego jest niejednoznaczna, ponieważ akcentuje on fakt prowadzenia samodzielnego gospodarstwa domowego, jednak formalnie nie uzyskuje dochodów, które pozwalałby na samodzielne utrzymanie i gospodarowanie. W dniu 10 lutego 2022 r. skarżący oświadczył że nie korzysta z żadnych form pomocy socjalnej, skierowanej do osób znajdujących się w niedostatku. Prowadzi to do wniosku, że jego niezbędne potrzeby bytowe są zaspokojone. Udzielenie pomocy ze środków z pomocy społecznej poprzedzone jest szczegółowym, obowiązkowym wywiadem środowiskowym.
W aktach sprawy znajduje się wniosek skarżącego o przyznanie dodatku osłonowego, który przysługuje jednoosobowemu gospodarstwu domowemu, którego przeciętne dochody netto nie przekraczają 2.100,00 zł miesięcznie. Dodatek ten ma na celu rekompensatę podwyżek cen nośników energii.
Organ przeanalizował też sytuację związaną z prowadzeniem przez skarżącego działalności gospodarczej, zakończonej w listopadzie 2021 r. jak i okoliczności zatrudnienia go do działalności gospodarczej prowadzonej najpierw przez jego teściową, a następnie przez matkę i poddał w wątpliwość faktyczną aktywność zawodową skarżącego i jej wymiar.
Wskazał nadto, że na sytuację majątkową skarżącego składają się nie tylko uzyskiwane dochody, ale także posiadane składniki majątkowe. Skarżący jest właścicielem nieruchomości w C., przy ul. [...], zabudowanej domem o powierzchni 127 m2 oraz drugim budynkiem o powierzchni 73,50 m2. Wartość nieruchomości według szacunkowej wyceny z 2020 r. wynosi 217.770,00 zł. Aktualnie na rynku nieruchomości utrzymuje się tendencja wzrostowa, jeśli chodzi o ceny nieruchomości.
W dziale IV księgi wieczystej nr [...], przed hipotekami na rzecz ZUS, znajduje się wpis hipoteki umownej kaucyjnej na rzecz I. SA w wysokości 134.425,76 zł, stanowiącej zabezpieczenie kredytu z 2003 r. Należy zauważyć, że wysokość hipoteki, stanowiącej zabezpieczenie kredytu bankowego, przewyższa kwotę zobowiązania i organ z urzędu nie posiada wiedzy w jakiej części kredyt pozostał niespłacony. Z zapisów w dziale III księgi wieczystej wynika, że egzekucję z nieruchomości, która stanowi miejsce zamieszkania skarżącego i jego rodziny wszczęli także wierzyciele cywilnoprawni – G. SA, a następnie przyłączyli się do niej kolejni – A. Sp. z o. o. i S. Sp. z o. o. Jednak Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest wierzycielem hipotecznym, dlatego korzysta z pierwszeństwa zaspokojenia w postępowaniu egzekucyjnym przed tymi, trzema wierzycielami.
W dniu 10 lutego 2022 r. skarżący oświadczył, że nie posiada zobowiązań pieniężnych wobec innych niż ZUS wierzycieli. W oświadczeniach z 1 kwietnia 2019 r. i 17 listopada 2020 r. także zaznaczył, że nie posiada żadnych zobowiązań finansowych. Może to oznaczać, że zobowiązania zostały spłacone, jednak nie wykreślono ich z ksiąg wieczystych.
W ocenie organu natychmiastowe umorzenie należności w tej sytuacji naruszałby interes publiczny oraz konstytucyjną zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych.
We wniesionej skardze skarżący podniósł zarzuty naruszenia:
1) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. ze względu dokonanie wadliwej analizy stanu faktycznego sprawy i przedstawienie wniosków nieznajdujących oparcia w zebranych dowodach, co doprowadziło do błędnego stwierdzenia, że skarżący jest zdolny do zapłaty należności wobec ZUS z tytułu składek,
2) prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 28 ust 3a u.s.u.s., § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, poprzez dokonanie subsumcji wadliwie ustalonego stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej, co doprowadziło do błędnego wniosku, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki umorzenia należności ZUS z tytułu składek,
3) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 z późn. zm. – dalej: p.p.s.a.),poprzez niewykonanie wiążących zaleceń wynikających z prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z 6 października 2021 r. sygn. akt I SA/Op 180/21, w szczególności w zakresie dokonania wyczerpującej oceny, czy w wyniku spłaty zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla skarżącego.
W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych jak i o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna.
Stosownie do art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, czyli badają zaskarżone akty pod względem zgodności z prawem, w tym decyzje administracyjne. Z treści art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika zaś, że sąd uchyla zaskarżone orzeczenie, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, gdy naruszenie prawa daje podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz gdy sąd stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem skargi, czyli kontroli sądowej, jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia z dnia 5.05.2022 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy wraz z odsetkami i kosztami upomnienia gdyż - jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji - nie wystąpiły przesłanki nieściągalności wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s., a także nie wystąpiły okoliczności określone w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365 - zwanego dalej: rozporządzeniem), uzasadniające umorzenie należności oraz w art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
W rozpoznawanej sprawie zatem jedną z podstaw prawnych zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w pkt od 1 do 6.
W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu.
Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze;
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.
W sprawie zastosowanie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Zgodnie z powołanym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przytoczone powyżej regulacje wskazują, że decyzja Zakładu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu należności składkowych ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ przy zaistnieniu choćby jednej z przesłanek może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.
W świetle ukształtowanej w doktrynie i zaakceptowanej w orzecznictwie sądów administracyjnych koncepcji interpretacyjnej przepisów zbudowanych na zasadzie uznania administracyjnego, nawet stwierdzenie, że w sprawie występują okoliczności świadczące o spełnieniu określonych przepisami przesłanek, może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy. Prawem do umorzenia należności dysponuje w tym przypadku organ, który może, ale nie musi, wydać rozstrzygnięcia pozytywnego dla zobowiązanego. Należy jednak podkreślić, że uznanie administracyjne nie wyraża się w swobodzie oceny w danym stanie faktycznym sprawy, okoliczności odpowiadających przesłankom umorzenia, ale w możliwości negatywnego dla zobowiązanego orzeczenia, nawet przy ustaleniu istnienia przesłanek umorzenia. Z tego też względu sama odmowa umorzenia wnioskowanych należności nie narusza prawa zarówno wtedy, gdy wystąpiły przesłanki ich umorzenia, jak i wtedy, gdy nie miały one miejsca.
Sąd badający zaskarżoną decyzję bada zatem, czy nie nosi ona cech dowolności, a więc, czy organ rozstrzygający w sprawie zebrał dostatecznie materiał dowodowy w kontekście znajdujących zastosowanie przepisów prawa materialnego (tutaj: art. 28 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia) i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych występujących w badanej sprawie, a także, czy właściwie uzasadnił swoje stanowisko. Przepis art. 107 § 3 k.p.a. bowiem stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W szczególności zaś rozstrzygnięcia odmowne (negatywne) dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z rozstrzygnięć takich musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności wynikających ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego.
W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja ZUS wymagała uchylenia, gdyż organ nie wyjaśnił dokładnie stanu faktycznego sprawy, stosownie do obowiązku wynikającego z art. 7 k.p.a. i wbrew wymogom przewidzianym w art. 107 § 3 k.p.a. - nie przedstawił argumentacji przekonującej do podjęcia rozstrzygnięcia odmawiającego umorzenia wnioskowanej należności w kontekście okoliczności występujących w badanej sprawie.
Mimo, że w rozpoznawanej sprawie organ podjął działania zmierzające do wyjaśnienia stanu faktycznego gromadząc dowody w celu ustalenia wystąpienia ustawowych przesłanek, o których mowa w art. 28 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia i zajął stanowisko co do każdej przesłanki z osobna, to jednak, w ocenie Sądu, rozważenie tych przesłanek nie jest pełne i wystarczające, co w konsekwencji uniemożliwiło Sądowi pełną kontrolę zaskarżonej decyzji.
Analizując materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie Sąd stwierdził, że sprawa wymaga ponownej dogłębnej oceny z uwzględnieniem wszystkich okoliczności występujących w badanej sprawie i z tego też powodu uwzględnił skargę.
W tym zakresie Sąd stwierdza, że organ niewłaściwie ocenił kwestię związaną ze złożeniem przez skarżącego wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na konieczność opieki nad chorą małżonką.
Powyższa okoliczność została uwzględniona w sprawie przy ocenie wystąpienia przesłanek umorzenia z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, które zdaniem organu nie zachodzą w sytuacji skarżącego.
Należy tu jednak zauważyć, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stanowi zdarzenie przyszłe i niepewne, a zatem odmowa umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o tego typu okoliczność narusza przepisy art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.
W aktach sprawy znajduje się orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. z 13 listopada 2018 r., z którego wynika, że M. M. jest niepełnosprawna od 22 listopada 2017 r. w stopniu znacznym i wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Lekarz Orzecznik ZUS 7 listopada 2019 r. i 7 maja 2020 r. stwierdził jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz trwałą i całkowitą niezdolność do pracy.
Powyższa okoliczność została prawidłowo uwzględniono przez organ.
Jednakże w sprawie wadliwie oceniono fakt złożenia przez skarżącego w dniu 9 lutego 2022 r. wniosku do Wójta Gminy C. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w tym zakresie wskazano, że świadczenie pielęgnacyjne stanowi rekompensatę z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i jego wysokość od 1 stycznia 2022 r. wynosi 2.119,00 zł miesięcznie. Organ przyznał przy tym, że nie ma wiedzy czy ww. świadczenie zostało skarżącemu przyznane. W tej sytuacji nieuzasadnione i błędne jest stanowisko organu, że świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec ZUS oraz, że skarżący będzie miał możliwość zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych i ratalnej spłaty zaległości składkowych, które mają charakter publicznoprawny. Wskazując, że świadczenie pielęgnacyjne podlega corocznej waloryzacji, organ zauważył, że w takich okolicznościach umorzenie należności byłoby działaniem przedwczesnym.
W ocenie Sądu powyższe rozważania organu, w wyniku których nie stwierdzono wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia (gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych), jak i przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia (przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności) są wzajemnie sprzeczne i naruszają wyżej wskazane przepisy k.p.a.
Organ z jednej bowiem strony nie stwierdził przesłanki umorzenia związanej z koniecznością opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającą zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu (ponieważ skarżący osiąga dochody i nie pobiera ww. świadczenia), z drugiej jednak strony uznał, że świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec ZUS, mimo, iż nie wiadomo czy takie świadczenie zostało skarżącemu na dzień wydania decyzji przyznanie.
Powyższe uchybienia skutkować muszą uchyleniem zaskarżonej decyzji.
Wyjaśnić tu należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny,
z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Wyjaśnić należy, że w sytuacji gdyby skarżącemu przyznano świadczenie pielęgnacyjne, to oznacza, iż wystąpiła przesłanka "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", jako przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Warunkiem bowiem nabycia prawa do świadczenia jest, aby ubiegający się o nie, nie podejmował prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, a w razie jej podjęcia, aby z takiej działalności zrezygnował – w celu sprawowania opieki. Pamiętać przy tym trzeba, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej w celu sprawowania opieki, zastępuje ono bowiem dochód z własnej aktywności opiekuna, której ten nie może podejmować ze względu na sprawowaną opiekę.
Zauważyć tu zatem należy, że przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jest okolicznością, którą powinna zostać jednoznacznie ustalona przez organ, celem oceny wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.
Jednocześnie organ nie dokonał rzetelnej oceny, czy badana na dzień orzekania sytuacja materialna skarżącego rokuje realne możliwości zaspokojenia przez Zakład zaległych należności z tytułu składek, skoro – jak wprost wskazano w zaskarżonej decyzji - organ nie miał wiedzy czy świadczenie pielęgnacyjne zostało skarżącemu przyznane. Organ nie rozważył zatem wystarczająco, czy istnieją rzeczywiste możliwości zaspokojenia przezeń zaległych należności z tytułu składek.
Odnośnie natomiast podniesionej przez Zakład okoliczności, że skarżący będzie mógł spłacać zadłużenie, wskazać trzeba, że zestawiając obecne dochody skarżącego i całokształt jego sytuacji materialnej i sytuacji zdrowotnej małżonki, nie sposób jest – wobec braku rzetelnej argumentacji organu - za logiczne i zgodne z doświadczeniem życiowym uznać, by mógł on dokonać spłaty zaległości bez istotnego uszczuplenia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Organ nie wywiązał się właściwie również z obowiązku zestawienia aktualnego na dzień wydania decyzji dochodu skarżącego z ponoszonymi przez niego wydatkami, z uwzględnieniem faktu, iż w jego gospodarstwie domowym pozostaje ciężko chora małżonka. Sąd ocenia, że ZUS dowolnie odstąpił od rozważenia wszystkich koniecznych wydatków skarżącego w świetle jego twierdzeń z uwzględnieniem logiki i doświadczenia życiowego. W tym kontekście trzeba przede wszystkim zwrócić uwagę na zakupy związane z żywnością, lekarstwami, środkami czystości, podstawowym ubraniem, obuwiem oraz z zapewnieniem chorej małżonce wszystkich rzeczy potrzebnych do godnego funkcjonowania w warunkach braku zdolności do samodzielnej egzystencji. W tym celu należało przede wszystkim wezwać skarżącego do skonkretyzowania wysokości poszczególnych wydatków. Dla ułatwienia skarżącemu udzielenia ścisłej i wyczerpującej odpowiedzi ZUS miał obowiązek przykładowo wymienić poszczególne kategorie wydatków, jakie w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego muszą być ponoszone w gospodarstwie domowym, w skład którego wchodzi osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należało również przeanalizować w tym zakresie wielkości statystyczne.
W konsekwencji organ nie wykazał, by skarżący miał możliwości spłaty zadłużenia wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zawarte w uzasadnieniu decyzji dywagacje organu są jedynie hipotezą, nie są popartą rzeczową analizą sytuacji strony.
Podkreślenia przy tym wymaga kwestia rozstrzygania w przedmiocie uznania administracyjnego. Problematykę tę niejednokrotnie już podejmował Naczelny Sąd Administracyjny, m. in. w wyroku z 19 marca 1981 r., sygn. akt SA 234/81, w którym stwierdził, że: 1) zaniechanie przez organ administracji państwowej podjęcia czynności procesowych zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, zwłaszcza, gdy strona powołuje się na określone ważne dla niej okoliczności, jest uchybieniem przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwością decyzji; 2) uprawnienie organu administracji państwowej do wydawania decyzji o charakterze uznaniowym, nie zwalnia tegoż organu z obowiązku zgromadzenia i wszechstronnego zbadania materiału dowodowego i wydania decyzji o treści przekonującej pod względem prawnym i faktycznym.
Zatem dokonując ponownej oceny okoliczności występujących w sprawie należy szczegółowo zbadać i przeprowadzić wnikliwą analizę obecnej sytuacji strony, która w istocie ma wpływ na całą jego sytuację materialną, jak i jego rodziny, a tym samym na możliwość zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych i jego rodziny. Wobec niewątpliwie trudnej sytuacji osobistej skarżącego, należy również uwzględnić - przy ponownej analizie sprawy - istotę (cel) ubezpieczenia społecznego, a mianowicie, że system ubezpieczeń społecznych jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokojeniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego, nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny.
Odnieść się należy w tym miejscu również do kwestii ciężaru dowodowego w tym zakresie należy zaś wyjaśnić, że rozporządzenie używa co prawda sformułowania "gdy zobowiązany wykaże", niemniej jednak nie można uznać, by takie brzmienie przepisów zwalniało organ z gromadzenia dowodów we własnym zakresie. Obowiązek uzupełnienia materiału dowodowego aktualizuje się szczególnie wówczas, gdy jak w niniejszej sprawie, strona działa bez pełnomocnika. Organ nie może wówczas zasłaniać się stwierdzeniem, że istotne dla sprawy okoliczności nie zostały przez stronę wykazane. Nadto nawet treść dokumentów zalegających w aktach sprawy winna skłonić organ do bardziej wnikliwej analizy sytuacji skarżącego.
Stwierdzone powyżej uchybienia oznaczają, że organ nadal nie wywiązał się w pełni ze wskazań zawartych w poprzednio wydanych w sprawie wyrokach WSA w Opolu z dnia 25.06.2020 r., sygn. akt I SA/Op 522/19 i z dnia 6.10.2021 r., sygn. akt I SA/Op 180/21, w których to wyrokach których nakazano poczynienie prawidłowych i nie budzących wątpliwości ustaleń faktycznych co do sytuacji skarżącego i stosowane odniesienie ich do przesłanek umorzenia należności, tak aby dokonana ocena nie nosiła znamion dowolności.
Rozpoznając zatem sprawę ponownie, organ zobowiązany będzie w pierwszej kolejności zbadać, zgodnie z przepisami art. 7 oraz art. 77 k.p.a., w sposób wyczerpujący aktualną sytuację skarżącego i jego rodziny, a następnie ocenić, w świetle zebranego materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), czy istnieją przesłanki umorzenia, w tym przewidziane w art. 28 u.s.u.s., ale w szczególności w kontekście przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Dokonując oceny przesłanek wymienionych w § 3 ust. 1 tego rozporządzenia, organ dokładnie ustali faktyczną sytuację skarżącego. Organ także szczegółowo rozważy, czy przymusowa spłata należności spowoduje zagrożenie egzystencji skarżącego i jego rodziny oraz konieczność skorzystania z pomocy społecznej.
Organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy, w celu usunięcia wszystkich istniejących w badanej sprawie wątpliwości, uwzględni wiążącą go sądową ocenę prawną sprawy i wskazania Sądu co do kierunku postępowania i w ponownej ocenie sprawy przedstawi wyczerpującą motywację rozstrzygnięcia, stosownie do art. 11 k.p.a. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek wątpliwości co do okoliczności faktycznych istotnych dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy zaistniałych na gruncie już zgromadzonego materiału dowodowego, w celu ich usunięcia organ ma obowiązek przeprowadzić dodatkowe postępowanie dowodowe uzupełniające materiał dowodowy w sprawie (art. 77 § 1 k.p.a.), przy czym organ administracji nie może ograniczyć się do oczekiwania na przedstawienie przez stronę dowodów potwierdzających jej żądanie, lecz powinien aktywnie dążyć do wyjaśnienia sprawy (zob. np. wyrok NSA z 17 maja 1994 r., SA/Lu 1921/93), co jednak nie zwalnia strony z obowiązku współprzyczynienia się do zapewnienia pełnego (wyczerpującego) zebrania materiału dowodowego – w drodze złożenia wyjaśnień lub przytoczenia innych dowodów w sprawie. Następnie organ w sposób wyczerpujący rozpatrzy cały materiał dowodowy dokonując kompleksowej oceny całokształtu okoliczności występujących w sprawie. Nadto, rozpoznając ponownie niniejszą sprawę, organ powinien mieć na uwadze, że interes społeczny nie zawsze przekłada się ponad słuszny interes obywateli (strony), co do zasady jest on równoważny, ale o tym decydują zawsze okoliczności faktyczne występujące w konkretnym przypadku. Z punktu widzenia struktury i celów postępowania administracyjnego należy przyjąć, że interes społeczny i słuszny interes obywateli są prawnie równorzędne, wobec czego organ administracji nie może kierować się założeniem o nadrzędności interesu społecznego nad interesem obywatela (zob. np. W. Dawidowicz, Zarys procesu..., s. 44–45; A. Wróbel [w:] M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, LEX/el. 2021, komentarz do art. 7, teza 1). Pierwszeństwo interesu społecznego nad słusznym interesem strony nie jest wynikiem jego nadrzędności rozumianej w sposób formalny i mechaniczny, ale wynikiem stwierdzenia, że istniejący w konkretnym przypadku interes społeczny jest na tyle ważny i znaczący, że bezwzględnie wymaga ograniczenia uprawnień indywidualnych obywateli (zob. tezę pierwszą wyroku SN z 18 listopada 1993 r., III ARN 49/93, OSNCP 1994, nr 9, poz. 181). Słuszny interes strony powinien być uwzględniony przez organ administracji aż do granic kolizji z interesem społecznym (zob. np. wyrok NSA z 11 czerwca 1981 r., SA 820/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 57; wyrok NSA z 13 stycznia 1995 r., II SA 1691/93, Prok. i Pr. 1995, nr 9, poz. 44; wyrok NSA z 18 stycznia 1995 r., SA/Wr 1386/94, POP 1996, nr 6, poz. 181). Organ, badając interes społeczny ze słusznym interesem strony, powinien więc uwzględnić szczególną sytuację osobistą skarżącego.
Rozpoznając sprawę ponownie organ powinien mieć na uwadze, że w sytuacji spełnienia przez skarżącego przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia, winien rozważyć możliwość przychylenia się do wniosku o umorzenie należności składkowych. W przeciwnym razie, w uzasadnieniu podjętej odmowy umorzenia należności składkowych organ winien wykazać w sposób jednoznaczny, jakie widzi konkretne możliwości odzyskania należności i jakie podjął rzeczywiste działania w tym celu. Dopiero w wyniku tak przeprowadzonego postępowania organ może podjąć rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności składkowych.
Powyższe rozważania prowadzą do konstatacji, że kontrolowana decyzja jest konsekwencją istotnego naruszenia art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a., które może istotnie wpływać na wynik sprawy. Bez rzetelnie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, bez odtworzenia prawdy obiektywnej, bez spójnego toku argumentacji poprowadzonego z uwzględnieniem reguł logiki i doświadczenia życiowego, organ nie był uprawniony do nieuwzględnienia wniosku skarżącego.
Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja jako naruszająca przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, musiała zostać wyeliminowana z obrotu prawnego. Z tych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c orzekł o uchyleniu decyzji.
Sąd nie orzekł w przedmiocie kosztów sądowych, gdyż niniejsza sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych jest zwolniona z kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) p.p.s.a., zaś strona skarżąca nie była reprezentowana przez pełnomocnika.
Wyżej powołane wyroki są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na internetowej stronie pod adresem: www.nsa.gov.pl