I SA/Op 181/23

I SA/Op 181/23 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2023-09-27
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-06-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Aleksandra Sędkowska
Anna Komorowska-Kaczkowska
Marzena Łozowska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Finanse publiczne
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1634
art. 60 pkt 6a, art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Łozowska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska Asesor sądowy WSA Anna Komorowska-Kaczkowska Protokolant Referent Grażyna Sułkowska-Kosmider po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2023 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 21 kwietnia 2023 r., nr 1601-IEW.4269.36.2023 w przedmiocie odmowy umorzenia w całości należności z mandatu karnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu z dnia 25 stycznia 2023 r., nr 1609-SCM-4.4268.7486.2022.18.JS.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej przez A. M. (dalej jako: skarżący, strona, wnioskodawca, zobowiązany) jest decyzja Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 21 kwietnia 2023 r., którą organ ten, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 - dalej jako: "K.p.a.") oraz art. 67 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1634 ze zm. - dalej jako: "u.f.p.") utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu z dnia 25 stycznia 2023 r. o odmowie umorzenia w całości należności z tytułu mandatu karnego kredytowanego [...] z 31 maja 2022 r. w kwocie 2.500 zł.
Do wydania zaskarżonej decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Pismem z dnia 25 lipca 2022 r., zobowiązany zwrócił się do Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu z prośbą o umorzenie w całości (lub w części do 1000 zł, z rozłożeniem zapłaty pozostałej kwoty na raty) należności z mandatu karnego kredytowanego w kwocie 2.500 zł.
W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał na swoją sytuację finansową i osobistą. Oświadczył, że ma 75 lat, a jedynym jego dochodem jest kwota 915,49 zł miesięcznie, którą otrzymuje z tytułu emerytury i dodatku pielęgnacyjnego. Na utrzymaniu strony jest żona (która nie pracuje i jest przewlekle chora na [...]) oraz syn (który ma 17 lat i uczy się w Technikum [...]). Ponadto zobowiązany wskazał, że jest właścicielem działki o powierzchni 1,5 ha (otrzymanej od matki), na której stoi wybudowany w latach 90-tych dom o powierzchni 120 m 2 (nadal niewykończony); część środków na budowę domu otrzymał od matki, 1/3 działki o powierzchni 1 ha, która jest łąką (udział otrzymany w spadku), 3 samochodów i motoru z lat 90-tych, udziałów w dwóch samochodach z lat 90-tych.
Uzasadniając prośbę z uwagi na swój wiek oraz sytuację rodzinną zobowiązany wskazał, iż nie jest w stanie zapłacić tak wysokiego zobowiązania bez uszczerbku dla sytuacji finansowej.
W dniu 5 października i 10 grudnia 2022 r. strona uzupełniła swój wniosek o ulgę, przedkładając dodatkowo oświadczenie o stanie majątkowym, decyzje o waloryzacji emerytury oraz dokumenty dotyczące wydatków.
Rozpatrując powyższy wniosek Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu nie stwierdził przesłanek do uwzględnienia żądania strony i decyzją wydaną na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 3, art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a i ust. 2 pkt 1 u.f.p. oraz art. 104 i art. 107 K.p.a. odmówił umorzenia wnioskowanej należności.
Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem, skarżący w odwołaniu przedstawił okoliczności nałożenia na niego mandatu karnego, wskazując, że doszło do niego w sytuacji, za którą nie powinien ponosić odpowiedzialności. Wyjaśnił, że poruszał się z dopuszczalną prędkością, gdy w okolicach przejścia dla pieszych zza budynku wybiegły dwie nastolatki, które chciały dogonić autobus. Jedna z dziewczyn zatrzymała się na masce samochodu. Z uwagi na fakt, że w zdarzeniu brała udział osoba niepełnoletnia, skarżący zdecydował się wezwać policję. Po przybyciu policji i rodziców nastolatka wyparła się tego, że niespodziewanie wbiegła na ulicę. Zobowiązany zwracał się o to, aby policja pozyskała nagrania z okolicznych kamer, ale usłyszał, że kamer nie było. Zobowiązany zapewnił, że przedmiotowego zdarzenia drogowego nie sposób było uniknąć. O tym, że był skupiony i uważny świadczy fakt, że był w stanie błyskawicznie wyhamować, w przeciwnym przypadku gdyby zobowiązany nie uważał, doszłoby do dramatycznego w skutkach potrącenia. Tylko dlatego, że wnioskodawca zachował najwyższą możliwą ostrożność dziewczynie nic się nie stało. W dalszej kolejności zobowiązany ponownie podtrzymał, że sytuacja finansowa jego gospodarstwa domowego jest bardzo trudna. Dochody strony i jego rodziny to około 1.624,15 zł. Z kwoty tej zobowiązany musi wyżywić 3 - osobową rodzinę i opłacić rachunki. Wnioskodawca wskazał, też że obok kosztów, na które już zwracał uwagę należy doliczyć inne wydatki, ponoszone zgodne z zasadami doświadczenia życiowego. Zobowiązany wskazał też, że pełnoletni syn zobowiązanego, na którego nie pobiera już świadczenia 500+ nadal jest na jego utrzymaniu, a z uwagi na fakt, że uczęszcza do szkoły zobowiązany ponosi koszty jego edukacji i dojazdów do szkoły. Następnie wnioskodawca odniósł się do stanu zdrowia swojej żony wyjaśniając, że jest ona poważnie chora, dlatego często wyjeżdżają na konsultacje do specjalistów, co generuje koszty paliwa. Kwota 800 zł, którą zobowiązany wskazał jako wydatek na wyżywienie trzyosobowej rodziny, jest niska, ponieważ na więcej rodzina zobowiązanego nie może sobie pozwolić. W każdym miesiącu pojawiają się również dodatkowe opłaty, np. związane z samochodem, drobnymi naprawami sprzętu domowego, koniecznymi remontami. Dodatkowo wnioskodawca zwrócił uwagę na potrzebę nabywania ubrań i chemii, chociaż jak podkreślił, i tak jego rodzina bardzo na tym oszczędza, kupując najtańsze produkty, czy używaną odzież. Każdy wydatek w gospodarstwie domowym strony zostaje rozdysponowany z głębokim rozmysłem. Skarżący podkreślił, że wbrew twierdzeniom organu, uwzględniając współczesne ceny towarów i koszty życia zobowiązanemu nie pozostają żadne środki, nie mówiąc już o gromadzeniu oszczędności.
Zobowiązany podkreślił, że mandat w wysokości 2.500 zł to półtorakrotność miesięcznych dochodów jego gospodarstwa domowego, zatem nie jest w stanie i nie będzie w stanie, wygospodarować takiej kwoty z dochodów rodziny przez wiele miesięcy. Wskazał, że w 2022 r. minimum egzystencjonalne wyniosło 1.126,11 zł na osobę, zaś zobowiązany wraz z rodziną za niewiele więcej, utrzymuje się w trójkę, co oznacza, że żyją znacznie poniżej minimum egzystencjonalnego.
Końcowo zobowiązany wyjaśnił, że złożenie przez niego wniosku o rozłożenie przedmiotowej zaległości na raty wynikało z daleko idącej ostrożności, na wypadek gdyby organ odmówił umorzenia mandatu w całości.
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu wskazaną na wstępie decyzją z dnia 21 kwietnia 2023 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, podzielając stanowisko tego organu o braku przesłanek do umorzenia należności.
W uzasadnieniu powołał przepisy art. 60 pkt 6a, art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p., które przewidują możliwość umorzenia należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatu karnego - ze względu na ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny. Decyzja taka jest podejmowana w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym świadczy użyte stwierdzenie "organ może umarzać".
Wyjaśnił, że ważny interes zobowiązanego wymaga wykazania konkretnych okoliczności, które są wyjątkowe, niezależne od woli oraz sposobu postępowania zobowiązanego. Są to np. klęski żywiołowe, czy też zdarzenia losowe, uniemożliwiające zobowiązanemu wywiązanie się z ciążących na nim obowiązków względem Skarbu Państwa, które w żaden sposób nie mogą zostać zaspokojone bez doraźnej pomocy ze strony organów administracyjnych.
Z kolei obowiązek uwzględnienia interesu publicznego wymaga, aby mieć na względzie respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, równość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego, a także sytuację, gdy zapłata należności spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego do środków pomocy Państwa.
Przechodząc do oceny zasadności wniosku organ zauważył, że nałożenie mandatu było konsekwencją zachowania skarżącego, które nie było zgodne z obowiązującym prawem. Dalej organ stwierdził, że sposób, w jaki doszło do wykroczenia (umyślnie czy nieumyślnie), zapewne był brany pod uwagę w momencie nakładania grzywny. Jeżeli zobowiązany nie zgadzał się z oceną sytuacji dokonaną przez funkcjonariusza Policji, albo uważał, że przy wymierzaniu kary powinny być uwzględnione konkretne okoliczności, to powinien był kwestie te poruszyć podczas rozmowy z policjantem. Organ wskazał, że wnioskodawca miał prawo do odmowy przyjęcia mandatu, o czym był informowany. Wówczas sprawa zostałaby skierowana na drogę postępowania sądowego, w którym sąd dokonałby weryfikacji zasadności i wysokości grzywny. Natomiast w postępowaniu o udzielenie ulgi w spłacie mandatu okoliczności i zasadność jego nałożenia nie mogą być oceniane. Zdaniem organu odwoławczego skoro zobowiązany przyjął mandat, domniemywać należy, że skarżący uznał, iż jest w stanie go zapłacić. Ukaranie mandatem ma bowiem szczególny charakter - wymaga zgody danej osoby na taką właśnie karę, zarówno co do formy, wysokości, jak i terminu jej zapłaty. Nadto na blankiecie mandatu znajduje się pouczenie: "pouczony o prawie odmowy przyjęcia mandatu karnego przyjmuję mandat i potwierdzam jego odbiór oraz zgadzam się uiścić grzywnę w wyznaczonym terminie za popełnienie wykroczenia". Zobowiązany podpisał mandat, przyjął zatem do wiadomości treść tego pouczenia. Otrzymując mandat skarżący zdawał sobie sprawę, że ze względu na sytuację finansową będzie miał trudności, żeby mandat uregulować. Mimo tego nie zdecydował się na odmowę przyjęcia mandatu. Tym samym wnioskodawca świadomie zobowiązał się, że zapłaci kwotę 2.500 zł w terminie siedmiu dni.
Dyrektor Izby wskazał, że obowiązek zapłacenia grzywny ciąży na każdej osobie ukaranej, bez względu na jej zasoby finansowe. Z art. 42 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. nr 78 poz. 483 z późn. zm.) wynika bowiem zasada nieuchronności odpowiedzialności karnej. Umorzenie należności z tytułu mandatu prowadzi natomiast do sytuacji przeczącej założeniom i istocie kary.
Organ nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności w kwocie 2.500 zł. W jego ocenie skarżący nie wskazał argumentów, które świadczyłyby o tym, że wystąpił interes publiczny, który uzasadniałby udzielenie wnioskowanej ulgi.
W przedmiotowej sprawie przesłanka interesu publicznego nie wystąpiła. Wręcz przeciwnie - tego rodzaju interes (a zwłaszcza takie wartości wspólne dla całego społeczeństwa jak porządek publiczny, ochrona moralności publicznej, zaufanie do organów władzy) wskazuje na bezpodstawność udzielenia wsparcia ze środków należnych budżetowi państwa. Umorzenie grzywny byłoby w pewien sposób usankcjonowaniem niezgodnych z prawem działań, których zobowiązany się dopuścił, kosztem interesu publicznego.
Nie bez znaczenia, zdaniem organu jest przy tym to, że grzywna może być dochodzona przez 3 lata, które liczy się od momentu uprawomocnienia się mandatu (daty wystawienia). Z uwagi na interes publiczny nie można zakładać, że do 1 kwietnia 2025 r. skarżący nie będzie dysponował środkami, które mógłby przeznaczyć na spłatę należności z tego tytułu, bądź do tego czasu zobowiązany będzie mógł spłacać zadłużenie w części lub ratach.
Za udzieleniem wnioskowanej ulgi, w ocenie Dyrektora Izby nie przemawiała także przesłanka ważnego interesu zobowiązanego. Organ wskazał, że ze zgromadzonych dowodów wynika, iż łączny dochód rodziny wynosi 1.642,15 zł. Jako źródło utrzymania siebie, żony (która jest bezrobotna i która cierpi na [...] otrzymując świadczenie opiekuńcze) i syna (który jest uczniem) skarżący wskazał bowiem emeryturę w wysokości 915,49 i dodatek pielęgnacyjny w wysokości 620 zł. Ponadto z tytułu dotacji z restrukturyzacji rolnictwa zobowiązany uzyskuje kwotę 1.280 zł na rok. Miesięczne stałe wydatki przedstawione w treści wniosku wynoszą łącznie 1.489,16 zł, w tym z tytułu: podatku od nieruchomości ok. 28,33 zł (340 zł na rok), energii elektrycznej 183 zł, ogrzewania ok. 133,33 zł (1 600 zł na rok), wywozu nieczystości 76 zł, Internetu 37 zł, telefonu 25 zł, lekarstw i leczenia 90 zł, wyżywienia 800 zł, utrzymania środków transportu 100 zł, ubezpieczenia ok. 16,50 zł (198 zł na rok). W dalszej kolejności, organ wskazał, że zobowiązany posiada działkę wraz z domem o powierzchni 120 m2 (dom niewykończony) oraz 1/3 część łąki, jak również, że jest właścicielem 3 samochodów z lat 90-tych i motoru oraz współwłaścicielem dwóch samochodów z podobnych roczników. Organ wziął również pod uwagę przedstawione przy piśmie z dnia 10 grudnia 2022 r. dokumenty, z których wynikało, że skarżący ponosił następujące wydatki:
• za wrzesień, październik i listopad 2022 r. miesięcznie zobowiązany opłacał rachunek za energię elektryczną w kwocie po 260,44 zł,
• ubezpieczenie jednego z samochodów, tj. [...], za okres od 26 października 2021 r. do 25 października 2022 r. wyniosło 389 zł,
• opłaty za Internet w wysokości 37 zł,
• w grudniu 2022 r. zobowiązany opłacił należności z tytułu: podatku od nieruchomości za cały rok (343 zł), opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi za cały rok (794 zł) oraz opłaty za odprowadzanie ścieków za cały rok (223,93 zł).
Nie negując, że sytuacja rodzinna i finansowa skarżącego nie jest łatwa organ nie znalazł podstaw do udzielania stronie ulgi i umorzenia należności.
Dyrektor Izby dodatkowo zwrócił uwagę, że w przypadku, kiedy zaistnieją podstawy do prowadzenia egzekucji - organ egzekucyjny będzie miał obowiązek uwzględnić, że skarżącemu muszą pozostać środki do życia. Ponieważ egzekucja podlega ograniczeniom, byt materialny nie będzie zagrożony nawet w przypadku, jeżeli zostanie wszczęte postępowanie mające na celu przymusowe wyegzekwowanie należności.
We wniesionej skardze skarżący wniósł o zmianę wydanego rozstrzygnięcia i umorzenie należności wynikających z zaskarżonej decyzji. Informując, że pobranie jakiejkolwiek opłaty lub kosztów będzie nierealne, wystąpił o przyznanie prawa pomocy, co uzasadnił trudną sytuacją finansową. Skarżący podniósł, że wydana decyzja narusza jego interes prawny. Uzasadniając skargę powtórzył argumentację formułowaną na etapie postępowania odwoławczego. Podkreślił, że konieczność zapłaty mandatu byłaby karą nie tylko dla niego, ale także dla jego rodziny.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
W piśmie procesowym z dnia 6 września 2023 r. ustanowiony w ramach przyznanego skarżącemu prawa pomocy pełnomocnik ustosunkował się do twierdzeń organu zawartych w odpowiedzi na skargę. Podtrzymał wszystkie zarzuty skargi i argumentację przedstawioną jako ich uzasadnienie. Pełnomocnik podkreślił, że skarżący przyjął mandat powodowany emocjami i zapewnieniami funkcjonariuszy policji, że w razie jego nieprzyjęcia, sprawa trafi do sądu i zostanie na zobowiązanego nałożona jeszcze wyższa kara. Podniósł, że skarżący nie miał nigdy do czynienia z prawem karnym, a będąc poinformowany przez funkcjonariuszy policji o bezcelowości odmowy przyjęcia mandatu, skarżący nie działał w pełni świadomie. W ocenie pełnomocnika organ nienależycie ocenił przesłankę ważnego interesu podatnika i interesu publicznego. Podkreślił, że funkcja represyjna mandatu karnego została w przedmiotowej sprawie osiągnięta, bowiem skarżący poczuł dotkliwość sankcji za naruszenie porządku prawnego. Niemniej jednak wysokość nałożonego na stronę mandatu karnego wyklucza możliwość jego zapłaty bez groźby bankructwa i niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb przez skarżącego i jego rodzinę.
Udzielając odpowiedzi przy piśmie z dnia 21 września 2023 r. organ wyjaśnił, że podnoszone w piśmie procesowym argumenty były już przedmiotem analizy o czym świadczy treść uzasadnienia decyzji i odpowiedzi na skargę. Wskazał, że w sprawie nie wystąpił interes publiczny ani interes zobowiązanego i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga jest uzasadniona.
Kryteria sądowej kontroli zaskarżonych aktów organów administracji publicznej zostały wyznaczone przepisem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634) - /dalej w skrócie: "p.p.s.a."/, zgodnie z którym decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Równocześnie w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem art. 57a niemającym tu zastosowania).
Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także – z mocy art. 135 p.p.s.a. - poprzedzającej ją decyzji organu I instancji wykazała, że akty te naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Kontroli Sądu została poddana decyzja, odmawiająca skarżącemu udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu grzywny, nałożonej w drodze mandatu karnego z dnia 31 maja 2022 r. w wysokości 2.500 zł.
Zaskarżona decyzja zapadła w wyniku przyjęcia przez organy obu instancji, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek warunkujących umorzenie należności, tj., nie wystąpił ważny interes zobowiązanego, jak również nie wystąpiła przesłanka interesu publicznego.
Zdaniem składu orzekającego, w toku postępowania poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji organy podatkowe w niedostateczny sposób rozważyły przesłanki udzielenia wnioskowanej ulgi związane zarówno z ważnym interesem zobowiązanego, jak i interesem publicznym, nieprzekonująco, w sposób niepełny, odniosły się do spełnienia wyżej wskazanych przesłanek. Stąd też wyprowadzona przez nie ocena nosi cechy dowolności.
Na wstępie jednak podkreślenia wymaga, że poza rozważaniami Sądu, ze względów kompetencyjnych, musiała pozostawać ta część argumentacji skargi, która odnosiła się do okoliczności i zasadności nałożenia na skarżącego mandatu karnego oraz jego wysokości. W tym bowiem zakresie skarżącemu przysługiwały odrębne środki prawne, a skoro z nich nie skorzystał, to tym samym wynikająca z nałożonego mandatu karnego należność jest wymagalna, w wynikającej z niego kwocie grzywny. Ubieganie się przez stronę o umorzenie nałożonej mandatem karnym grzywny w trybie art. 64 u.f.p. w żadnym wypadku nie może natomiast służyć jako środek do ewentualnej weryfikacji jej zasadności.
W przedmiotowej sprawie podstawę do analizy zasadności żądania strony o umorzenie przedmiotowej należności stanowił prawidłowo powołany przez organ przepis art. 64 ust. 1 pkt 2a u.f.p., którego treść stanowi, że w przypadku zobowiązań z tytułu należności, o których mowa w art. 60 (wśród których ustawodawca wymienił m.in. należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatu karnego w postępowaniu w sprawach o wykroczenia oraz w postępowaniu w sprawach o wykroczenia skarbowe - pkt 6a art. 60) właściwy organ, na wniosek zobowiązanego, może je umarzać w całości, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym.
Użyte w omawianym przepisie sformułowanie "może" wskazuje, że organ orzekający w przedmiocie umorzenia korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia wyraża się w tym, iż organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanek umorzenia uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowane jest stanowisko, że uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności. Oznacza to, że wybór kierunku rozstrzygnięcia może być swobodny, ale winien wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Konsekwencją powyższego jest obowiązek organu administracji publicznej szczególnie starannego prowadzenia postępowania, tak aby czyniło ono zadość obowiązkom płynącym z treści artykułów 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. Uzasadnienie powinno zaś odpowiadać warunkom określonym w art. 107 K.p.a., tak aby strona mogła mieć pewność, a Sąd mógł ocenić, że wszystkie podniesione przez nią okoliczności zostały wzięte pod uwagę i poddane ocenie w kontekście mających zastosowanie w sprawie przepisów. W szczególności w uzasadnieniu decyzji negatywnej dla wnioskującego powinno znaleźć się szczegółowe omówienie kwestii istnienia lub nieistnienia okoliczności uzasadniających zastosowanie instytucji umorzenia.
Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi.
Sąd zwraca uwagę, że w realiach badanej sprawy organy nie orzekały w ramach uznania administracyjnego, jak błędnie wywodzi Dyrektor Izby, gdyż stwierdziły brak spełnienia którejkolwiek z przesłanek dopuszczających możliwość zastosowania umorzenia należności z tytułu grzywny.
W związku z powyższym wskazać należy, że zgodnie z art. 64 ust. 1 pkt 2a u.f.p. rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności wymaga w pierwszym rzędzie ustalenia przez organ tego, czy w okolicznościach faktycznych danej sprawy występuje "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny", jako dwie równorzędne przesłanki w tym przepisie wymienione.
Ustawodawca nie zdefiniował w ustawie pojęć "ważnego interesu zobowiązanego" i "interesu publicznego". Z tego względu konkretną treść tych pojęć ustalać należy z uwzględnieniem okoliczności rozpoznawanej sprawy. Niemniej jednak o istnieniu ważnego interesu podatnika oraz interesu publicznego decydują kryteria obiektywne, zgodne z powszechnie obowiązującą hierarchią wartości. W orzecznictwie (wypracowanym na tle tożsamego przepisu art. 67a § 1 O.p.) przyjmuje się, że przez ważny interes podatnika należy rozumieć zdarzenia losowe oraz sytuacje osobiste, rodzinne, zdrowotne czy też ekonomiczne (dotyczące majątku, dochodów, wydatków, możliwości płatniczych), które w okolicznościach konkretnego przypadku nie pozwalają na spłatę należności publicznoprawnych bez szczególnej dolegliwości dla zobowiązanego w postaci nadmiernego obciążenia finansowego bądź innych ciężkich skutków. Wbrew twierdzeniom organu pojęcia ważnego interesu dłużnika nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych, czy też wyłącznie do zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie dochodzonej należności pieniężnej, gdyż pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym również normalną sytuację ekonomiczną dłużnika, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów i wydatków (zob. wyrok NSA z 5 października 2023 r., sygn. akt III FSK 3218/21 oraz powołane w nim orzecznictwo). W konsekwencji rozważenia wymaga czy spłata zaległości, o umorzenie której wnosi zobowiązany, nie nastąpi kosztem zaspokojenia podstawowych potrzeb zobowiązanego i jego rodziny.
Z kolei przesłankę interesu publicznego interpretuje się jako dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwowego, zasadę uwzględnienia dobra rodziny, zasadę zabezpieczenia społecznego dla osób, które pozostają bez pracy i bez środków utrzymania bez własnej winy (art. 67 ust. 2 Konstytucji). Zasady te powinny być uwzględniane przy badaniu przesłanki "interesu publicznego" (por. wyrok NSA z 26 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FSK 689/09).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że poza sporem pozostaje okoliczność, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i osobistej, czego nie kwestionowały organy, a w treści zaskarżonej decyzji wprost wskazano, że sytuacja finansowa zobowiązanego nie jest łatwa. Dodać należy, że ustalenia faktyczne dotyczące sytuacji finansowej, bytowej i życiowej skarżącego, wynikają z przedłożonych przez stronę dowodów i składanych oświadczeń. Skarżący ma 76 lat, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i synem. Rodzina skarżącego utrzymuje się jedynie z emerytury pobieranej przez skarżącego w wysokości 915,49 zł oraz świadczenia opiekuńczego małżonki w wysokości 620 zł (żona skarżącego choruje na przewlekłą chorobę). Dodatkowo budżet domowy wspiera uzyskiwana na rok dotacja z restrukturyzacji rolnictwa w wysokości 1.280 zł. Dochody gospodarstwa domowego wynoszą zatem 1.642,15 zł i wystarczą jedynie na opłacenie podstawowych kosztów utrzymania. Jak ustalono w skali miesiąca skarżący i jego rodzina ponoszą wydatki w łącznej wysokości około 1.489,16 zł, z tytułu: podatku od nieruchomości około 28,33 zł (340 zł na rok), energii elektrycznej 183 zł, ogrzewania ok. 133,33 zł (1.600 zł na rok), wywozu nieczystości 76 zł, Internetu 37 zł, telefonu 25 zł, lekarstw i leczenia 90 zł, wyżywienia 800 zł, utrzymania środków transportu 100 zł, ubezpieczenia około 16,50 zł (198 zł na rok). Podkreślić też należy, że z uwagi na fakt, iż syn skarżącego jest uczniem Technikum [...] (ukończył 18 lat), skarżący nie pobiera świadczenia 500+, natomiast ponosi koszty jego edukacji w tym koszty dojazdów do szkoły. Skarżący jest nadto właścicielem domu jednorodzinnego, który od lat jest niewykończony i pozostaje w stadium remontu. W oświadczeniu o stanie majątkowym skarżący wskazał nadto, że jest właścicielem 2 samochodów ([...] 307 z 2001 r. o wartości 3 000 zł i [...] z 1998 r. o wartości 900 zł) i motoru ([...] z 1998 r. o wartości 950 zł). Skarżący jest również współwłaścicielem samochodu [...] z 1997 r. o wartości 5.000 zł.
Odnosząc się zatem do zaistnienia (lub braku) w niniejszej sprawie spełnienia przesłanek "ważnego interesu zobowiązanego" oraz "interesu publicznego", Sąd nie negując co do zasady samej trafności poczynionych przez organ odwoławczy rozważań, co do warunków jakie muszą być spełnione przy ocenie ich spełnienia, jednocześnie zauważa, że ta część rozważań organu, w której wywodzi on, iż okoliczności umożliwiające udzielenie ulgi w spłacie muszą być wyjątkowe, niezależne od sposobu postępowania wnioskującego o ulgę - prowadziłoby do całkowitego wyłączenia tej formy ulgi w stosunku do (jak to ma miejsce w niniejszej sprawie) należności budżetowych wynikających z grzywny nałożonej w formie mandatu karnego.
Zdaniem Sądu, w świetle niebudzących wątpliwości ustaleń organów odnośnie sytuacji majątkowej strony wynika, że skarżący nie posiada możliwości finansowych pozwalających na opłacenie należności (2500 zł). Pomimo tego, że miesięczny dochód skarżącego jest bardzo niski a ponoszone wykazane przez skarżącego wydatki są niemal w tej samej kwocie co dochody – równoważą się (a organ nie uwzględnił wszystkich - przecież ze zwykłego doświadczenia życiowego wiadomo, że katalog wydatków nie zamyka się wyłącznie w tych kategoriach wydatków. Chociażby konieczne są wydatki na odzież, środki higieniczne, podręczniki i zaspokajanie szeregu innych podstawowych potrzeb życiowych, w szczególności dzieci) organ przyjął, że sytuacja ta nie jest na tyle nadzwyczajna, aby uniemożliwiała spłatę należności. Przekonywująco nie wykazał jednak, w jaki sposób skarżący będzie w stanie uregulować należność z tytułu z grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego bez zagrożenia podstaw egzystencji swojej i rodziny.
Dodać należy, że w sprawie o umorzenie, ocenie organu podlega aktualna, w tym przypadku szczególnie trudna sytuacja majątkowa strony na dzień podejmowania rozstrzygnięcia, nie zaś sytuacja hipotetyczna, mająca według organu dopiero zaistnieć. W szczególności w omawianych okolicznościach, zdaniem Sądu, nie można zgodzić się z organami, iż brak jest podstaw do stwierdzenia wystąpienia przesłanek umorzenia należności, ze względu na to, iż nie można wykluczyć, że do czasu przedawnienia należności z mandatu karnego tj. do 1 kwietnia 2025 r. nastąpi poprawa i polepszenie sytuacji finansowej strony (co pozwoliłoby na uregulowanie grzywny). Nie wykazał organ na czym ta poprawa sytuacji miałaby polegać skoro skarżący ma 76 lat (w chwili złożenia wniosku – 75 lat), żona choruje przewlekle i otrzymuje tylko zasiłek opiekuńczy, a syn ma 18 lat i jest uczniem technikum (zatem prawdopodobnie będzie się nadal uczył, przynajmniej do ukończenia szkoły średniej). Z powyższego wynika, że strona nie tylko obecnie nie posiada możliwości finansowych pozwalających na opłacenie spornej należności z uwagi na osiągane dochody, ale równocześnie z uwagi na wiek oraz sytuację rodzinną skarżący może mieć trudności z poprawą swojej sytuacji materialnej. W orzecznictwie wskazuje się, że w każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien realnie wskazać, na czym opiera przekonanie o możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. W niniejszej sprawie organy nie wykazały skąd przekonanie o możliwości poprawy sytuacji finansowej strony. Organy podatkowe nie przeprowadziły bowiem żadnego postępowania dowodowego, z którego wynikałoby, że skarżący może w przyszłości pozyskać środki pozwalające mu na spłatę należności lub że może takie środki pozyskać obecnie, dokładając należytych starań. W ocenie Sądu organy nie przeanalizowały realnej możliwości poprawy przez skarżącego swojej sytuacji finansowej, poprzestając jedynie na wskazaniu możliwości spłaty zadłużenia w części lub z uwzględnieniem układu ratalnego. Sąd zwraca uwagę, że wprawdzie to do skarżącego należy podjęcie działań zmierzających do poprawy swojej sytuacji życiowej, jednakże na brak aktywności w tej kwestii można wskazywać jedynie wówczas, gdy możliwość podjęcia takich działań jest realna, a zobowiązany mimo to ich nie podejmuje. Dlatego też, jeżeli według organu możliwa jest poprawa sytuacji finansowej skarżącego, winien wskazać, na czym opiera takie twierdzenie, a nie poprzestawać jedynie na ogólnikowych stwierdzeniach. W rozważaniach organów niezbędnym byłoby uwzględnienie między innymi wieku skarżącego i jego szczególnej sytuacji osobistej. Jak już wskazano skarżący jest osobą w podeszłym wieku, pobiera niewielką emeryturę i ma na utrzymaniu chorą żonę i syna, który jest uczniem. Rodzina żyje bardzo skromnie, a wskazywane przez stronę koszty wyżywienia w wysokości 800 zł na trzyosobową rodzinę są drastycznie niskie. Już zatem tylko z tego powodu stwierdzić należy, że możliwość poprawy sytuacji materialnej gospodarstwa domowego jest znikoma, albowiem żona skarżącego nie pracuje, cierpi na przewlekłą chorobę i pobiera świadczenie opiekuńcze. Dodatkowo zauważyć należy, że syn skarżącego jest uczniem szkoły średniej, w związku z czym skarżący ponosi stałe koszty jego edukacji. W ocenie Sądu, ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu faktycznego, sytuacja skarżącego pozwala jednoznacznie stwierdzić, że jest ona nadzwyczaj dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe.
Organ poprzestał natomiast na stwierdzeniu, że rozstrzygnięcie o odmowie umorzenia ww. należności nie powoduje zagrożenia dla egzystencji strony i jego rodziny, zaś w przypadku zaistnienia podstawy do prowadzenia egzekucji, organ egzekucyjny będzie miał obowiązek uwzględnić by pozostawić stronie środki do życia.
Zdaniem Sądu punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza uzyskiwanych przez skarżącego dochodów i określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Nie ma wątpliwości, że te ustalenia wymagają odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, w szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności jest realna. Organ w istocie nie wykazał na czym opiera swój wniosek. W oparciu o stwierdzone ustalenia nie przeprowadził jakiejkolwiek analizy, tj. czy w dyspozycji skarżącego pozostają jakiekolwiek środki na spłatę zadłużenia, bez zagrożenia dla egzystencji jego gospodarstwa domowego. W konsekwencji nie ocenił, czy kwota, jaką dysponuje skarżący na codzienne utrzymanie, pozwala mu na spłatę ciążącej na nim zaległości. Sam fakt, iż skarżący na dzień rozpoznania wniosku o umorzenie osiąga dochody niepodlegające egzekucji, nie oznacza jeszcze, że brak umorzenia należności nie spowoduje zagrożenia jego bytu materialnego. Uzasadnienie decyzji powinno zawierać wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej wnioskodawcy przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków oraz rozważenie wpływu egzekucji konkretnej kwoty należności na sytuację życiową zobowiązanego, w tym przede wszystkim zdolność do utrzymania się.
Nadto, co już zaznaczono powyżej, zdaniem Sądu organ wybiórczo przyjął tylko część wydatków oświadczoną przez skarżącego, pomijając koszty bezsprzecznie związane z zapewnieniem niezbędnych potrzeb życiowych, jak chociażby wydatki ponoszone na zakup środków higieny czy odzieży, które bez wątpienia skarżący, co pewien czas musi nabywać, a które organ jako fakt powszechnie znany powinien był uwzględnić w ramach obowiązku dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia sprawy.
Nie można również zaaprobować argumentacji wyrażonej w zaskarżonej decyzji, że za odmową umorzenia przemawia fakt, iż skarżący w momencie popełnienia wykroczenia wiedział, że ze względu na swoje trudne położenie nie będzie w stanie zapłacić należności z tytułu mandatu karnego. Przede wszystkim wskazać należy, że fakt przyjęcia mandatu, nie uniemożliwia złożenie wniosku o udzielenie przedmiotowej ulgi. W tym aspekcie organy pominęły okoliczności, w jakich doszło do nałożenia mandatu karnego, w tym stresu i silnych emocji, jakie niewątpliwie towarzyszyły skarżącemu. Nie bez znaczenia jest też wiek zobowiązanego, zatem odwołanie się przez organ do racjonalnego działania zobowiązanego, w tym przypadku może budzić wątpliwości. Zaznaczyć też należy, że w sprawie takiej jak przedmiotowa, organy nie mogą koncentrować się na funkcji prewencyjnej kary grzywny i tym uzasadniać odmowę umorzenia spornej należności. Rolą organów jest przede wszystkim zbadanie, czy w okolicznościowych danej sprawy uzasadnione będzie umorzenie należności na podstawie przesłanek z art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p.
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie organy nie rozważyły w sposób kompleksowy przesłanek wskazanych w powyższym przepisie. Nie przeanalizowały, czy strona jest realnie w stanie spłacać należność. Organy nie porównały stwierdzonej sytuacji majątkowej zobowiązanego do istniejącej należności i nie wskazały czy dochody skarżącego są wystarczające na pokrycie należności z tytułu mandatu karnego. Podkreślić należy, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o zabezpieczenie zaspokojenia potrzeb na przeciętnym uśrednionym poziomie.
Odnośnie przesłanki interesu publicznego organ ogólnie wskazał, że sama okoliczność powstania należności ma determinujące znaczenie dla oceny istnienia interesu publicznego, skoro celem wystawienia mandatu karnego było obciążenie strony obowiązkiem poniesienia konkretnego wydatku, tak by nastąpiło po jej stronie ukaranego odczucie straty materialnej. Odwołując się następnie do regulacji z art. 42 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, organ wskazał na zasadę nieuchronności odpowiedzialności karnej i podkreślając, iż chodzi w niej o to, by w przypadku nałożenia na konkretną osobę grzywny doszło do rzeczywistego poniesienia przez nią wydatku. Zastosowanie zatem, według organu, instytucji umorzenia do należności z tytułu mandatu karnego prowadziłoby do sytuacji przeczącej tym założeniom, a tym samym istocie kary grzywny.
Z tych też powodów organy obu instancji uznały, że w niniejszej sprawie przesłanka interesu publicznego nie wystąpiła. Jak zważono umarzanie grzywien nakładanych w drodze mandatów karnych z powodu złej sytuacji materialnej mijałoby się z celem represyjno - wychowawczym, jaki spełniać powinna kara. W ocenie Sądu ten tok rozumowania organów przeczy jednakże samej ustawowej instytucji umorzenia należności, która to przecież nie wyłączyła z jej zakresu należności budżetowych, wynikających z grzywien karnych. Gdyby zatem ustawodawca zamierzał w pełni zrealizować konstytucyjną zasadę nieuchronności odpowiedzialności karnej, w znaczeniu takim jak sugerował organ, to winien on w ogóle wyłączyć możliwość, udzielania takiej ulgi w płatności w stosunku do tej kategorii należności budżetowych. A tego przecież nie dokonał.
Należy w tym miejscu zauważyć, że również w orzecznictwie zanegowany został pogląd wykluczający, co do zasady, możliwość umarzania należności o charakterze karnym (por. wyroki NSA z dnia 3 grudnia 2012 r., sygn. akt II GSK 1227/12; z dnia 21 stycznia 2014 r. sygn. II GSK 1632/12, z dnia 24 kwietnia 2014 r. sygn. II GSK 335/13, z dnia 4 września 2014 r. sygn. II GSK 1076/13, z dnia 10 czerwca 2015 r. sygn. II GSK 1092/14). Karny charakter dochodzonych należności sam w sobie nie może uzasadniać argumentu na temat wychowawczej roli kary i obowiązku jej poniesienia w każdej sytuacji życiowej ukaranego.
Ponadto, chociaż niewątpliwie w interesie publicznym leży, by wszyscy zobowiązani wywiązywali się z zapłaty należności stanowiących dochód państwa, to interes publiczny należy rozumieć nie tylko jako potrzebę zapewnienia maksymalnych środków po stronie dochodów w budżecie państwa, ale też jako ograniczenie jego ewentualnych wydatków np. na zasiłki dla bezrobotnych czy pomoc społeczną (por. wyrok NSA z dnia 30 maja 2001 r., sygn. III SA 830/00; czy WSA w Warszawie z dnia 8 marca 2011 r., sygn. akt V SA/Wa 2273/10). W ocenie Sądu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło szczegółowej analizy przesłanki wystąpienia interesu publicznego. W szczególności rozważenia wymaga, czy będzie leżało w interesie publicznym pogłębianie ciężkiej sytuacji osób znajdujących się w takim położeniu jak skarżący, którego żona cierpi na poważną i przewlekłą chorobę, na utrzymaniu skarżącego znajduje się 18 letni uczący się syn, czy w sytuacji strony skarżącej odmowa umorzenia należności z tytułu grzywny nałożonej w drodze mandatu karnego nie doprowadzi do skutku w postaci konieczności korzystania z pomocy społecznej, a tym samym nie będzie sprzeczna z wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP zasada zaufania do działania organów państwowych. Organ odwoławczy nie uwzględnił konstytucyjnej zasady ochrony rodziny, a przyjęta przez organ zasada płacenia kar nałożonych na podstawie mandatu karnego nie może niweczyć dobra rodziny i pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej.
Jedynie uzupełniająco Sąd poddaje pod rozwagę organowi, czy nie warto zastanowić się także nad kwestią, czy i w jakim stopniu w interesie publicznym leży generowanie kolejnych kosztów budżetowych (w niniejszej sprawie już obejmujących zwolnienie od wpisu od skargi w wysokości 200 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu), w sytuacji gdy istnieją poważne wątpliwości, co do ewentualnych możliwości podjęcia wobec zobowiązanego skutecznych czynności egzekucyjnych.
Reasumując, zdaniem Sądu, organy nie wyjaśniły i nie rozważyły dostatecznie kwestii zaistnienia przesłanek umorzenia należności.
Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni wyżej przedstawione rozważania Sądu. Organ powinien również rozważyć, czy ewentualne dochodzenie w postępowaniu egzekucyjnym należności nie spowoduje w istocie wyższych kosztów dla społeczeństwa aniżeli jej umorzenie. Powinien rozważyć, czy w efekcie przymusowego dochodzenia kwota zaległości będzie możliwa do odzyskania, czy też przymusowe jej dochodzenie będzie de facto generowało jedynie dodatkowe koszty.
Oczywiście przyjęcie istnienia ważnego interesu zobowiązanego czy w interesu publicznego czy obu tych przesłanek może prowadzić do podjęcia zarówno pozytywnej jak i negatywnej decyzji, jednak musi to nastąpić w ramach uznania administracyjnego. Z kolei uznanie administracyjne jako specyficzny rodzaj rozstrzygania wymaga przekonującego uzasadnienia,
Biorąc pod uwagę całość przedstawionych powyżej rozważań Sąd, z uwagi na stwierdzone naruszenie przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a.), na podstawie art. 145 § 1 pkt 1lit c p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję. O uchyleniu decyzji organu I instancji Sąd orzekł na podstawie art. 135 p.p.s.a.
O kosztach nie orzeczono, albowiem skarżący był od nich zwolniony, zaś o wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu, Sąd orzeknie w odrębnym trybie.