I SA/OL 43/24

I SA/Ol 43/24 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2024-02-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-25
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Andrzej Brzuzy /przewodniczący/
Anna Janowska
Przemysław Krzykowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 1438
64 par. 1 pkt 4 i  par. 9 pkt 2
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Andrzej Brzuzy Sędziowie sędzia WSA Przemysław Krzykowski (sprawozdawca) asesor WSA Anna Janowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Wójta Gminy P. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z dnia 6 kwietnia 2020r., nr 2801-IEE.711.64.2020 w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego 1) uchyla zaskarżone postanowienie, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie na rzecz Wójta Gminy P. kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Naczelnik Urzędu Skarbowego w Olsztynie (dalej jako Naczelnik, organ I instancji) postanowieniami z 30 sierpnia 2019 r. obciążył Wójta Gminy P. (dalej jako Wójt ) kosztami egzekucyjnymi w łącznej kwocie 30.617,76 zł (postanowienie nr 2813-SEE2.711.633.2019) oraz 1.545,53 zł (postanowienie nr 2813-SEE2.711.633-II.2019).
Wobec wniesienia zażaleń Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie (dalej jako Dyrektor, organ odwoławczy) postanowieniem z 22 listopada 2019 r. uchylił ww. postanowienia organu I instancji i przekazał sprawy do ponownego rozpatrzenia. Organ odwoławczy powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14 i zobowiązał organ I instancji do rozważenia kwestii, czy określenie opłaty manipulacyjnej oraz opłaty za czynności egzekucyjne w łącznej kwocie 32.163,29 zł, a więc na podstawie stawek procentowych, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 4 ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2019 r., poz. 1438 ze zm., dalej jako u.p.e.a.) oraz w art. 64 § 6 u.p.e.a., przystaje do wzorców konstytucyjnych, wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP, a jeśli nie, to w jakim zakresie należy dokonać jej miarkowania, z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, postanowieniem z 13 lutego 2020 r. Naczelnik obciążył Wójta kosztami egzekucyjnymi w łącznej kwocie 30.362,08 zł. Organ egzekucyjny powołał w sentencji art. 64 § 4 i 7 u.p.e.a. Organ stwierdził, że określone w sprawie opłaty egzekucyjne przy egzekucji prowadzonej na podstawie obu ww. tytułów wykonawczych, nie przekraczają maksymalnych pułapów, wyznaczonych proporcjonalnie do maksymalnej stawki opłaty za zajęcie nieruchomości. Wobec tego zachowana została racjonalna zależność między wysokością opłat egzekucyjnych a podjętymi przez organ egzekucyjny czynnościami. Tym samym w niniejszej sprawie nie zaistniała konieczność miarkowania (obniżenia) wysokości kosztów egzekucyjnych. Wobec braku informacji na zwrotnym potwierdzeniu odbioru korespondencji, że adresowana do zobowiązanej przesyłka zawierała odpis tytułu wykonawczego nr SW1/1180418/2015/56, Naczelnik odstąpił od naliczenia opłaty manipulacyjnej i opłaty za czynności egzekucyjne w odniesieniu do wskazanego tytułu wykonawczego. Jednocześnie, rozpatrując ponownie sprawę, organ egzekucyjny zwiększył łączną kwotę kosztów egzekucyjnych o 2.064,76 zł. Wyjaśnił, że w ten sposób uwzględnił pominiętą wcześniej opłatę za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, dokonaną zawiadomieniem z 10 lipca 2017 r., oraz wynika ze skorygowania błędów rachunkowych w sumowaniu ogólnej kwoty kosztów egzekucyjnych.
Zaskarżonym postanowieniem z 6 kwietnia 2020 r. Dyrektor utrzymał w mocy postanowienie organu egzekucyjnego z 13 lutego 2020 r. W uzasadnieniu podał, że organ I instancji rozpatrując ponownie sprawę, w dostateczny sposób przeanalizował zasadność obciążającej wierzyciela kwoty kosztów egzekucyjnych, w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14. Powyższa analiza doprowadziła Naczelnika do wniosku, że opłata manipulacyjna oraz opłata za zajęcie rachunku bankowego nie przekraczają maksymalnych pułapów, wyznaczonych proporcjonalnie do maksymalnej stawki opłaty za zajęcie nieruchomości, wobec czego zachowana została racjonalna zależność pomiędzy wysokością opłat egzekucyjnych a podjętymi przez organ egzekucyjny czynnościami, a tym samym w niniejszej sprawie nie zaistniała konieczność miarkowania (obniżenia) wysokości kosztów egzekucyjnych. W ocenie organu odwoławczego, określenie przez organ I instancji kosztów egzekucyjnych w łącznej kwocie 30.362,08 zł nie narusza obowiązującego porządku prawnego.
Dyrektor podkreślił, że po pomniejszeniu o wyegzekwowaną od zobowiązanej kwotę 7.989,97 zł, wierzyciel został obciążony kosztami egzekucyjnymi w łącznej kwocie 30.362,08 zł. Przy czym zwrócił uwagę, że Naczelnik odstąpił od naliczenia opłaty manipulacyjnej i opłaty za czynności egzekucyjne w odniesieniu do tytułu wykonawczego nr SW1/1180418/2015/56, a także zwiększył łączną kwotę kosztów egzekucyjnych o kwotę 2.064,76 zł po skorygowaniu błędów rachunkowych ogólnej kwoty kosztów egzekucyjnych.
Nawiązując do ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego Dyrektor podkreślił, że Trybunał nie wyeliminował z obowiązującego porządku prawnego podstawy prawnej do orzekania o wysokości kosztów egzekucyjnych, wynikającej z przepisów art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz art. 64 § 6 u.p.e.a., a także nie zakwestionował procentowego sposobu obliczania wysokości opłat egzekucyjnych, wskazanego w powyższych przepisach prawa. Analizując ponownie sprawę Naczelnik wziął pod uwagę wskazówki Trybunału i na ich podstawie dokonał oceny, czy wysokość opłaty manipulacyjnej, naliczonej w rozpatrywanej sprawie zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 64 § 6 u.p.e.a., nie przekracza maksymalnego, rozsądnego pułapu. W tym celu organ egzekucyjny odwołał się do ustalonej przez ustawodawcę w art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a. maksymalnej wysokości opłaty za zajęcie nieruchomości (34.200 zł), a następnie dokonał wyliczenia maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej przyjmując metodę proporcji. Wskazał, że jeśli opłata za zajęcie nieruchomości w wysokości 8% egzekwowanej należności nie może przekroczyć kwoty 34.200 zł, to proporcjonalnie opłata manipulacyjna w wysokości 1% egzekwowanej należności, nie może przekroczyć kwoty 4.275 zł.
Organ wskazał, że na kwotę składają się następujące opłaty: opłata manipulacyjna w kwotach od 251,47 zł do 265,77 zł, związana z doręczeniem zobowiązanej odpisów tytułów wykonawczych, oraz opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego w kwotach od 1.279,92 zł do 1.707,43 zł.
Organ podał, że kwoty te nie przekraczają maksymalnej stawki tego rodzaju opłaty (4.275 zł dla opłaty manipulacyjnej i 21.375 zł opłaty za zajęcie wierzytelności), ustalonej według wskazanej wyżej metody proporcji, zatem nie zachodzi konieczność jej obniżenia. Podkreślił, że zgodnie z art. 64 § 3 u.p.e.a. opłaty za czynności egzekucyjne, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 1-6 u.p.e.a. oblicza się oddzielnie od każdego tytułu wykonawczego, który był podstawą dokonania czynności egzekucyjnych. Podobnie wysokość opłaty manipulacyjnej wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności objętych każdym tytułem wykonawczym (art. 64 § 6).
Organ ocenił, że w niniejszej sprawie nie została przekroczona maksymalna stawka opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, co oznacza, że nie narusza ona wzorców konstytucyjnych. W ocenie organu odwoławczego zastosowana przez organ I instancji metoda miarkowania opłat egzekucyjnych, poprzez określenie ich górnej granicy proporcjonalnie do górnej granicy opłaty za zajęcie nieruchomości, przystaje do wzorców konstytucyjnych, wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji RP oraz jest zgodna ze wskazówkami zawartymi w treści ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
Dyrektor uznał za niezasadne zarzuty strony. Zdaniem organu odwoławczego prezentowane przez Wójta stanowisko opierające się na założeniu, że w związku z brakiem efektywności przeprowadzonego postępowania egzekucyjnego, wierzyciel nie powinien być obciążony określonymi przez organ egzekucyjny kosztami egzekucyjnymi, jest całkowicie nieuprawnione i sprzeczne z literalnym brzmieniem art. 80 § 2 u.p.e.a.
Na skutek wniesionej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z 26 sierpnia 2020 r. uchylił zaskarżone postanowienie oraz zasądził na rzecz Wójta zwrot kosztów postępowania.
Sąd I instancji na kanwie swojego orzeczenia wyraził pogląd, że opłata za zajęcie rachunku bankowego może być naliczona tylko wtedy, gdy zajęto środki pieniężne znajdujące się na tym rachunku. Jednocześnie zwrócił uwagę, że zasadne jest ustalenie kryteriów miarkowania opłat nakładanych na zobowiązanego, które byłyby nie tylko jasne, weryfikowalne ale i powtarzalne. W tym zakresie wobec niewypełnienia przez prawodawcę luki zaistniałej w wyniku wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt 31/14, skorzystać należy w drodze wykładni z funkcjonujących w polskim systemie prawnym wzorców miarkowania opłat o charakterze publicznym zbliżonych w jakiejś mierze do opłat nakładanych na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. W tym zakresie Sąd powołując się na wyrok WSA w Olsztynie z 19 marca 2019 r., sygn. akt I SA/Ol 172/19 zaproponował pomocniczo, przy miarkowaniu opłat egzekucyjnych zastosowanie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2003 r. nr. 221 poz. 2193; dalej: "rozporządzenie z 2003 r."). Wskazane wyżej rozwiązania zawierają możliwy do przeniesienia na grunt postępowania egzekucyjnego system degresji procentowej stawki opłat. Z tej też przyczyny rozwiązanie to służyć może do miarkowania opłat egzekucyjnych. Stanowi przy tym rozwiązanie przejrzyste o powtarzalnym charakterze.
Wyrokiem z 15 listopada 2023 r., sygn. akt III FSK 2925/21 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił ww. wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego, z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14 NSA stwierdził, że brak określenia górnej granicy jednej z opłat z art. 64 § 1 u.p.e.a. i opłaty manipulacyjnej z art. 64 § 6 u.p.e.a. powoduje, że w wypadku należności o znacznej wartości następuje zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością opłat ponoszonych za dokonanie czynności egzekucyjnych. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy podmiotu obciążonego kosztami, stają się jedynie sankcją pieniężną. Brak określenia górnej granicy opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością, czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. Regulacje zawarte w art. 64 § 1 i art. 64 § 6 u.p.e.a. są nieadekwatne do podstawowego celu postępowania egzekucyjnego, ze względu na brak określenia maksymalnych wysokości, a opłaty określone powyższymi przepisami w nadmiernym stopniu realizują funkcję represyjną.
W rezultacie NSA zgodził się, że miarkowanie opłat może odnosić się tylko do przypadków przekraczania rozsądnych granic, których wyznaczenie może nastąpić z zastosowaniem obiektywnego kryterium w postaci maksymalnej stawki opłaty za zajęcie nieruchomości, z uwzględnieniem mniejszego stopnia skomplikowania innych czynności egzekucyjnych, odzwierciedlonego w przewidzianej w odnośnych przepisach niższej stawce procentowej, nadal jednak należy mieć na względzie nakaz uwzględnienia niedopuszczalności naliczenia opłaty za zajęcie rachunku bankowego w sytuacji, gdy na rachunku bankowym brak jest kwot do zajęcia (opłata za zajęcie "pustego" rachunku bankowego).
W jego ocenie uchybieniem art. 141 § 4 p.p.s.a., nie pozostającym bez wpływu na rezultat kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia, jest uzasadnienie, w którym ocena o zgodności/niezgodności z prawem zaskarżonego aktu formułowana jest bez odniesienia się do okoliczności konkretnego stanu faktycznego sprawy i prawnego; czego w przypadku badanego wyroku ostatecznie nie można stwierdzić. Wskazanie przez WSA metody przy braku wyraźnej podstawy prawnej do jej zastosowania, ze wskazaniem na swojego rodzaju lukę powstałą w wyniku orzeczenia TK, w świetle orzecznictwa NSA, które wypracowuje inną praktykę i dopuszcza inną metodę nie mogło być ocenione na podstawie art. 141 § 4 p.p.s.a jako naruszające ten właśnie przepis. Niemniej NSA uznał stanowisko WSA co do wskazania tej właśnie metody za błędne w świetle tego, że metoda jaką wybrał organ jest zgodna ze wskazaniem zastosowania analogii legis i odpowiedniego odniesienia dopuszczalnych maksymalnych kwot omawianych opłat do wysokości jedynej kwotowo określonej maksymalnej opłaty za wyodrębnioną rodzajowo czynność egzekucyjną w postaci zajęcia nieruchomości. Tym bardziej, że taką właśnie metodę od początku wybrał organ. Przy czym możliwość zastosowania tej metody mogłaby mieć miejsce jedynie w sytuacjach podpadających pod art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Sąd I instancji zobligowany będzie zatem ponownie skontrolować zaskarżone postanowienie pod kątem skutecznego zajęcia przez organ egzekucyjny wierzytelności, rozstrzygając jednocześnie prawidłowość odnoszenia się do tego, jaka metoda wyliczenia opłaty egzekucyjnej jest zasadna w tym wypadku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 119 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienie wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).
Na wstępie wskazać należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, wydając niniejszy wyrok był, na podstawie art. 190 p.p.s.a., związany wyrokiem NSA z dnia z 15 listopada 2023 r., sygn. akt III FSK 2925/21.
Związanie sądu pierwszej instancji w rozumieniu powyższego przepisu oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania nie dysponuje całkowitą swobodą przy wydawaniu nowego orzeczenia, lecz obowiązany jest uwzględnić wykładnię dokonaną przez sąd drugiej instancji, która przestaje wiązać tylko w ściśle określonych przypadkach zmiany stanu faktycznego sprawy, zmiany stanu prawnego, podjęcia przez NSA przed ponownym rozpoznaniem sprawy przez WSA uchwały zawierającej odmienną wykładnię w tym samym zakresie, co wykładnia zamieszczona w wyroku uchylającym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stwierdza, że nie wystąpiła żadna z ww. okoliczności, usprawiedliwiających ustanie związania wyrokiem NSA.
Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna jest częściowo zasadna i uchylając wyrok WSA w Olsztynie z 26 sierpnia 2020 r. sygn. akt I SA/Ol 385/20, NSA, wyraził w przedmiotowej sprawie szereg ocen prawnych, którymi Sąd rozpoznając sprawę po raz wtóry jest związany.
Sąd ponownie rozpoznając sprawę za NSA wskazuje, że błędne jest stanowisko organu co do zasadności naliczania opłat za zajęcie rachunku bankowego, gdy czynność ta okazuje się całkowicie bezskuteczna z uwagi na brak środków zgromadzonych na rachunku. W sprawie istotną nie jest skuteczność zajęcia konta bankowego wywodzona na podstawie art. 80 § 1 i 2 u.p.e.a., ale możliwość poboru opłaty za dokonaną czynność egzekucyjną, co w powiązaniu z art. 64 § 1 pkt 4 i § 9 pkt 2 u.p.e.a. ustawodawca połączył z zajęciem wierzytelności pieniężnych.
Podstawą prawną poboru opłaty egzekucyjnej jest przepis art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. We właściwym odczytaniu wyżej przywołanego przepisu wystarczające jest zastosowanie wykładni językowej. Jak wskazał bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z 10 grudnia 2020 r., sygn. akt I GSK 1435/20, prymat tego rodzaju wykładni prawa wynika z faktu, że prawo dociera do adresatów w postaci konkretnych przepisów prawnych i mogą oni oczekiwać, że ich obowiązki, czy uprawnienia są kształtowane treścią tekstu prawnego (zob. B. Brzeziński, Wykładnia prawa podatkowego, Gdańsk 2013, s. 24). Treść cytowanego tekstu prawnego nie pozostawia jakichkolwiek wątpliwości, że opłata egzekucyjna w wysokości wyżej określonej może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Jednocześnie w cytowanym przepisie ustawodawca nie zawarł jakiegokolwiek przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było jakichkolwiek środków finansowych. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że także w doktrynie prawa od dawna podnosi się, że podstawową wadą konstrukcyjną omawianych regulacji jest brak jakiejkolwiek zależności pomiędzy poborem opłat a skutecznością prowadzonej egzekucji, co prowadzi w niektórych sytuacjach do generowania wysokich kosztów egzekucyjnych, przy jednoczesnym braku realizacji, chociażby w części, dochodzonego obowiązku pieniężnego (zob. R. Hauser, W. Piątek w: R. Hauser, A. Skoczylas (red.), Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Warszawa 2016, s. 327).
Zaprezentowane wyżej rozumienie omawianego przepisu nie może być podważane przez nawiązanie do treści przepisu art. 80 § 1 u.p.e.a. Przepis ten wskazuje bowiem, w jaki sposób dokonuje się czynności zajęcia rachunku bankowego i nie potwierdza stanowiska, że zajęcie wierzytelności można utożsamiać z zajęciem rachunku bankowego. Wręcz przeciwnie, w art. 80 § 2 u.p.e.a mowa o "zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego", co dowodzi trafności stanowiska, że warunkiem zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego jest istnienie na zajętym rachunku bankowym środków pieniężnych. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, za Naczelnym Sądem Administracyjnym, wskazuje, że podziela w związku z tym wyrażone w orzecznictwie NSA zapatrywanie, że opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych (por. wyroki NSA z: 16 czerwca 2020 r. I GSK 533/20, 28 maja 2020 r. I GSK 1945/19, 20 maja 2020 r. I GSK 1805/19, 19 maja 2020 r. II FSK 3049/19, 30 lipca 2020 r. I GSK 836/20, 30 maja 2019 r. II FSK 613/19, 12 lutego 2019 r. II FSK 3379/18, 20 marca 2018 r. II FSK 778/16, 6 kwietnia 2017 r. II FSK 693/15, 10 kwietnia 2018 r. II FSK 914/16, 14 listopada 2019 r. I GSK 2918/18, 6 sierpnia 2020 r. I GSK 413/18; dostępne na: www.orzeczenia.nsa.gov.pl; pozostałe cytowane wyroki tamże). Warunkiem koniecznym dla naliczenia i pobrania opłaty egzekucyjnej jest bowiem istnienie w dacie zajęcia, ewentualnie wpłynięcie przed umorzeniem postępowania egzekucyjnego, środków pieniężnych na zajęty rachunek bankowy, z którego następuje zaspokojenie wierzyciela. W innym przypadku, naliczenie opłaty jest niezasadne jako sprzeczne z postulatami wyroku TK.
Dodatkowo wskazać należy, że w postępowaniu egzekucyjnym zajęciu podlega wierzytelność pieniężna posiadacza rachunku wobec banku, nie zaś sam rachunek bankowy jako narzędzie oszczędnościowo – rozliczeniowe. Dopiero w momencie wpływu należności na rachunek bankowy, staje się ona wierzytelnością przysługującą właścicielowi rachunku od banku.
Nie można przy tym tracić z pola widzenia wyroku TK z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14TK dotyczącego konstytucyjności poddanych analizie regulacji. Jak wskazał bowiem Naczelny Sąd Administracyjny, uchylając poprzedni wyrok, TK stwierdził, że brak określenia górnej granicy opłat egzekucyjnych oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach (w przypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy dłużnika stają się jedynie dodatkową sankcją pieniężną. TK wskazał także, że brak określenia górnej granicy analizowanych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. Wskazać również należy na przeważające w orzecznictwie stanowisko, ukształtowane na podstawie przywołanego wyroku TK, zgodnie, z którym organ powinien zbadać adekwatność ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności, a więc odnieść się do zachowania racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, tak aby opłaty te nie przekroczyły maksymalnego rozsądnego pułapu (por. wyroki NSA z: 20 maja 2020 r. I GSK 1805/19 i I GSK 1550/19, 28 maja 2020 r. I GSK 1945/19, 16 czerwca 2020 r. I GSK 533/20, I GSK 516/20 i I GSK 563/20, 14 listopada 2019 r. I GSK 2918/18, 26 lutego 2020 r. II FSK 851/18).
Za Naczelnym Sądem Administracyjnymi powtórzyć należy, że miarkowanie opłat może odnosić się tylko do przypadków przekraczania rozsądnych granic, których wyznaczenie może nastąpić z zastosowaniem obiektywnego kryterium w postaci maksymalnej stawki opłaty za zajęcie nieruchomości, z uwzględnieniem mniejszego stopnia skomplikowania innych czynności egzekucyjnych, odzwierciedlonego w przewidzianej w odnośnych przepisach niższej stawce procentowej, nadal jednak należy mieć na względzie nakaz uwzględnienia niedopuszczalności naliczenia opłaty za zajęcie rachunku bankowego w sytuacji, gdy na rachunku bankowym brak jest kwot do zajęcia (opłata za zajęcie "pustego" rachunku bankowego).
Wypełniając zalecenia zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia z 15 listopada 2023 r., sygn. akt III FSK 2925/21 - odnosząc się do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, że po to, by uznać, że nakaz ten nie pozostaje iluzoryczny, nie wystarczy, tak jak uczynił to w sprawie organ, wskazać, że
organ egzekucyjny podjął konkretne czynności. W niniejszej sprawie jak wynika z akt administracyjnych przypomnieć należy, że Bank S. podał, że dokonał częściowej realizacji zajęcia egzekucyjnego z 19.02.2013 r. w kwocie 960,23 zł. [...] poinformował o przekazaniu kwoty 1.523,39 zł w wyniku zajęcia z 15.01.2014 r. Natomiast Bank P. wskazał, że "zajęcie zostało przyjęte do obsługi" – na skutek zajęcia z 23.07.2013 r. Na wcześniejsze zajęcie organu egzekucyjnego z 19.02.2013 r. Bank ten podał, że wstrzymuje się z realizacją zajęć egzekucyjnych do czasu rozstrzygnięcia w zakresie zbiegu z egzekucją sądową. Z kolei w reakcji na próbę zajęcia z 08.04.2014 r. wierzytelności z rachunku bankowego w [...] podał, że na rachunku strony nie ma wymaganych środków na rachunku dłużnika. W odpowiedzi na kolejne zajęcie z 26.08.2016 r. Naczelnik otrzymał od [...] 12.09.2016 r. zestawienie operacji na rachunku strony wskazujące na brak środków na rachunku dłużnika wraz z informacją o braku możliwości realizacji zajęcia. Nadto organ wskazał, że w toku egzekucji sporządzono szczegółowy protokół o stanie majątkowym zobowiązanej. Z kolei na dalsze próby dokonania zajęcia przez organ, Bank P. odpowiedział 08.09.2016 r., że na rachunku bankowym zobowiązanej nie ma środków przekraczających kwotę wolną od zajęcia, a realizacja zajęcia nastąpi niezwłocznie po ustaniu tej przeszkody. Podobnie z uwagi na brak środków na koncie zobowiązanej nie doszło do realizacji zajęć egzekucyjnych w bankach: [...] w reakcji na zajęcie zawiadomił o braku środków na rachunku dłużnika, jak też o zajęciu rachunku zobowiązanego na podstawie zawiadomień komorników sądowych. Organ wskazał także, że doręczono zobowiązanej odpisy 24 tytułów wykonawczych Wójta, poza tytułem z 1.06.2015 r. Dwoma postanowieniami z 18.06.2019 r. Naczelnik, powołując art. 59 § 2 i § 3 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie ww. tytułów wykonawczych, wskazując na brak składników majątkowych i źródeł dochodu, z których możliwe byłoby przeprowadzenie skutecznej egzekucji i uzyskanie kwot przewyższających wydatki egzekucyjne. Następnie zawiadomieniem z 18.06.2019 r., działając na podstawie przepisów art. 64c § 4 i § 6a pkt 2 u.p.e.a., organ egzekucyjny poinformował wierzyciela o wysokości kosztów egzekucyjnych, powstałych w toku ww. postępowania prowadzonego, w łącznej kwocie 27.051,46 zł.
W dalszej kolejności na skutek wniosków Wójta Naczelnik dwoma postanowieniami z 30.08.2019 r. obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w łącznej kwocie 30.617,76 zł oraz 1.545,53 zł. Następnie wobec wniesienia zażaleń Dyrektor postanowieniem z 22 listopada 2019 r. uchylił ww. postanowienia organu I instancji i przekazał sprawy do ponownego rozpatrzenia Naczelnikowi. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Naczelnik obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w łącznej kwocie 30.362,08 zł.
Mając na uwadze powyższe czynności wskazać należy, że w niniejszej sprawie zajęcia okazały się nieefektywne, gdyż na zajętych rachunkach bankowych w niektórych przypadkach, co prawda znajdowały się środki pieniężne, jednak nie przekraczały kwoty wolnej od zajęcia. Tym samym, w ocenie Sądu, w sytuacji, gdy nie doszło do zajęcia wierzytelności, nie ma podstaw do naliczenia opłaty określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. W sprawie zajęto bowiem rachunki bankowe, a nie wierzytelności. Wykazanie jakiegokolwiek salda na zajmowanych rachunkach może być niewystarczające dla uznania, że organ egzekucyjny zajął wierzytelności pieniężne w rozumieniu art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w brzmieniu sprzed 20 lutego 2021r. Różnica między sumami wpisów na koncie (saldo) nie oznacza jeszcze uprawnienia do żądania spełnienia świadczenia (wierzytelność). Skoro organ nie wykazał, by z zajmowanymi kontami łączyło się jego uprawnienie do konkretnego świadczenia pieniężnego, to nie miał podstaw do naliczania opłat, o jakich mowa w tym przepisie. Nie należy zapominać, że Sąd oceniał postanowienie organu w ramach przepisu uznanego za niekonstytucyjny ze względu na brak zabezpieczenia przed zerwaniem związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością opłat ponoszonych za czynności egzekucyjne. Jakkolwiek orzecznictwo wypracowało wskazanie takiego zabezpieczenia odpowiednio w postaci, jaka ma miejsce w przypadku opłat za zajęcie nieruchomości (art. 64 § 1 pkt 6 u.p.e.a.), to w przypadku jaki ma miejsce w sprawie było to niewystarczające. Powyższa teza znajduje potwierdzenie również w najnowszym orzecznictwie NSA (por. wyrok NSA z dnia 30 maja 2019 r., sygn. akt II FSK 613/19).
W świetle powyższego za zasadny uznać należy zarzut naruszenia art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.
Odnosząc się natomiast do opłaty manipulacyjnej Sąd rozpoznający niniejszą sprawę, uważa, że jest ona należna, bez względu na fakt czy egzekucja była skuteczna. W tym względzie Sąd podziela ugruntowane stanowisko prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2019 r., sygn. akt I GSK 2918/18, wyrok NSA z dnia 9 kwietnia 2019, sygn. akt II FSK 3802/18, , wyrok NSA z dnia 12 października 2007 r., sygn. akt II FSK 1338/06, wyrok NSA z dnia 12 października 2007 r., sygn. akt II FSK 1339/06, wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2018 r., sygn. akt II FSK 2621/17). Wskazać bowiem należy, że opłata egzekucyjna pobierana jest za zajęcie wierzytelności (art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a.), natomiast opłata manipulacyjna zależna jest nie od skutecznego zajęcia a od kwoty egzekwowanych należności (art. 64 § 6 u.p.e.a.). W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, który Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę w pełni podziela, że jedynym warunkiem powstania obowiązku uiszczenia opłaty manipulacyjnej jest doręczenie zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego (por. wyrok NSA z dnia 12 października 2007 r., sygn. akt II FSK 1339/06, oraz wyrok NSA z dnia 12 października 2007 r., sygn. akt II FSK 1148/06,). Przez czynności egzekucyjne rozumie się wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego (por. wyrok NSA z dnia 12 października 2007 r., sygn. akt II FSK 1148/06).
Podsumowując wskazać należy, że Dyrektor w przedmiotowej sprawie zastosował art. 64 § 1 pkt 4 i 64 § 6 u.p.e.a. Przepisy te jak wynika ze wskazywanego wyroku TK, zostały uznane za niekonstytucyjne w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne. W rezultacie ustawodawca winien określić maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., jak również opłaty manipulacyjnej o jakiej mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a. Dopóki jednak ustawodawca nie wprowadzi stosownych zmian, organy egzekucyjne powinny każdorazowo analizować powstałe w sprawie koszty egzekucyjne oraz zasadność obciążenia nimi stron postępowania zgodnie z wytycznymi Trybunału Konstytucyjnego i w taki sposób, aby nie można było zarzucić im naruszenia zasad określonych w tym wyroku. Tak więc ustalając wysokość kosztów egzekucyjnych, które mają obciążyć wierzyciela, organy egzekucyjne powinny wziąć pod uwagę rzeczywiste wydatki i koszty związane z dokonaniem w toku postępowania egzekucyjnego poszczególnych czynności egzekucyjnych, przy uwzględnieniu ich pracochłonności i czasochłonności, mając na względzie, aby ustalone koszty nie pozostawały w całkowitym oderwaniu od nakładów pracy organu. Zdaniem sądu, dokonując oceny, czy koszty egzekucyjne są właściwe w danej sprawie, należy brać pod uwagę nie tylko faktycznie poniesione, wydatki, ale uwzględnić również fakt, że prowadzenie postępowania egzekucyjnego wymaga nakładu pracy i czasu.
Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że określając kwotę kosztów egzekucyjnych, na które składa się opłata manipulacyjna oraz opłata za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanej organ w żaden sposób nie odniósł się do kwestii adekwatności wysokości ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny, poniesionego nakładu pracy przy egzekwowaniu należności, nie rozważył, czy została zachowana racjonalna zależność między ustaloną wysokością opłat a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, tak aby opłaty nie stały się swoistą sankcją pieniężną. Organ pominął zatem te argumenty, które zadecydowały o niekonstytucyjności zastosowanych przepisów, jeżeli uwzględnić czasochłonność, stopień skomplikowania podejmowanych czynności, konieczny nakład pracy organu egzekucyjnego. Powstała zatem uzasadniona wątpliwość, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji.
Mając na uwadze powyższe, w ponownie prowadzonym postępowaniu, organ mimo braku interwencji ustawodawcy, winien zatem ocenić czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach u.p.e.a. przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji. Organ winien uwzględnić, czy wysokość kosztów egzekucyjnych, jest adekwatna w znaczeniu wskazanym przez Trybunał do poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny, nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych oraz czy pozostaje w związku z efektywnością egzekucji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne będzie zatem takie wyliczenie kosztów egzekucyjnych w zakresie opłat egzekucyjnych jak i opłaty manipulacyjnej ażeby okazały się one adekwatne do poniesionych wydatków jak również nakładu pracy organu egzekucyjnego mając na uwadze standardy wynikające z wyroku TK o sygn. akt SK 31/14.
Z podanych wyżej przyczyn, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.
O kosztach postępowania sądowego Sąd postanowił jak w pkt 2 sentencji wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a., na które składa się uiszczony wpis sądowy w wysokości 100 zł.