I SA/OL 244/24

I SA/Ol 244/24 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2024-09-11
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-07-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Andrzej Brzuzy /sprawozdawca/
Jolanta Strumiłło /przewodniczący/
Przemysław Krzykowski
Symbol z opisem
6550
Hasła tematyczne
Środki unijne
Skarżony organ
Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U.UE.L 1995 nr 312 poz 1 art. 4 ust. 3
Rozporządzenie Rady (WE, EURATOM) NR 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot  Europejskich.
Dz.U.UE.L 2011 nr 25 poz 8 art. 4 ust. 8
Rozporządzenie Komisji (UE) Nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. ustanawiające szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr  1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz do zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju  obszarów wiejskich.
Dz.U.UE.L 2013 nr 347 poz 549 art. 60
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013z dnia 17 grudnia 2013 w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej,  zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylające rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/98, (WE) nr  814/2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008(1)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 11
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Jolanta Strumiłło Sędziowie sędzia WSA Andrzej Brzuzy (sprawozdawca) sędzia WSA Przemysław Krzykowski Protokolant sekretarz sądowy Weronika Ćwiek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 września 2024r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Dyrektora Warmińsko-Mazurskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Olsztynie z dnia 26 kwietnia 2024r., nr 48/OR14/2024 w przedmiocie odmowy przyznania płatności rolno-środowiskowej (PROW 2007-2013) na rok 2017 oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z 17 kwietnia 2023 r. Kierownik Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B. (dalej jako: "Kierownik BP", "organ I instancji") na podstawie:
- art. 20 ustawy z 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2022 r. poz. 2138, ze zm.), dalej jako: "ustawa PROW",
- §2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2013 r. poz. 361, ze zm.), dalej jako: "rozporządzenie rolnośrodowiskowe",
- art. 62 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2021/2116 z 2 grudnia 2021 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylenia rozporządzenia (UE) nr 1306/2013 (Dz. Urz. UE L 435 z 6 grudnia 2021 r. str. 187, ze zm.), dalej jako: "rozporządzenie nr 2021/2116",
- art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, ze zm.), dalej jako: "k.p.a.",
odmówił przyznania M. B. (dalej jako: "strona", "skarżący", "beneficjent") płatności rolno-środowiskowej PROW 2007-2013, o którą ubiegał się we wniosku o przyznanie płatności na rok 2017.
Po rozpatrzeniu odwołania Dyrektor Warmińsko-Mazurskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Olsztynie (dalej jako: "Dyrektor OR", "organ odwoławczy", "organ") decyzją z 26 kwietnia 2024 r. zaskarżone rozstrzygnięcie utrzymał w mocy.
W pierwszej kolejności Dyrektor OR opisał, że 7 czerwca 2017 r. do Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B. wpłynął wniosek o przyznanie płatności na 2017 r. Natomiast 16 sierpnia 2017 r. do ww. Biura wpłynęło osiemnaście wniosków na rok 2017 o wstąpienie do toczącego się postępowania w sprawie przyznania płatności rolno-środowiskowej (PROW 2007-2013), płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej (PROW 2014-2020), płatności ekologicznej (PROW 2014-2020). Tak zwane wnioski transferowe o przejęcie zobowiązania w zakresie płatności dotyczyły przejęcia zobowiązań od producentów: B. F., E. K., E. S., J. A., M. S., E. W., M. K., A. L., L. L., D. L., K. B., K. A., W. K., G. L., T. S., T. B., A. L., S. L.
W dniu 5 grudnia 2017 r. beneficjent złożył skargę na bezczynność i przewlekłe prowadzenie postępowania, którą Dyrektor OR postanowieniem z 8 stycznia 2018 r. uznał za nieuzasadnioną.
W dniach od 24 lutego 2018 r. do 16 kwietnia 2018 r. w gospodarstwie skarżącego przeprowadzono kontrolę na miejscu w ramach działania rolno-środowiskowego. Następnie postanowieniem z 27 czerwca 2018 r. Kierownik BP zawiesił postępowanie w sprawie wniosku o przyznanie płatności rolno-środowiskowej na 2017 r. do czasu uzyskania rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd.
Po otrzymaniu w dniu 20 stycznia 2022 r. prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w O. II Wydział Karny z 29 października 2021 r., sygn. akt [...] (dalej jako: "wyrok karny z 29 października 2021 r.") dotyczącego beneficjenta i zgodnie z art. 97 §2 k.p.a., gdy ustąpiły przyczyny uzasadniające zawieszenie postępowania postanowieniem z 17 marca 2023 r. Kierownik BP podjął z urzędu zawieszone postępowanie. Jednocześnie przedmiotowy wyrok został dopuszczony przez organ I instancji jako dowód w sprawie.
W wyroku tym Sąd karny uznał oskarżonego (beneficjenta) za winnego popełnienia zarzucanych mu czynów w postaci udziału w zorganizowanej grupie przestępczej, której celem było popełnianie przestępstw polegających na przedkładaniu w instytucjach dysponujących środkami publicznymi, tj. w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR), nierzetelnych pisemnych oświadczeń dotyczących okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania wsparcia finansowego w postaci przyznania płatności i wprowadzenia Agencji w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej co do przysługiwania prawa do uzyskania dopłat z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego jako rolnik, a w konsekwencji do doprowadzenia Skarbu Państwa do niekorzystnego rozporządzania mieniem.
Następnie organ odwoławczy przywołał treść §2 ust. 1, §20 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia rolnośrodowiskowego i wyjaśnił, że obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest m.in. sprawdzenie w trakcie postępowania wyjaśniającego, czy strona spełnia przedstawione w tych przepisach warunki do przyznania płatności, których łączne spełnienie daje legitymację do występowania w charakterze rolnika uprawnionego do przyznania płatności. Zaznaczył, że celem systemu wsparcia rolno-środowiskowego jest finansowe wspieranie rolników, czyli osób, które faktycznie uprawiają grunty rolne. Zatem, aby otrzymać płatności trzeba prowadzić działalność rolniczą i faktycznie te grunty użytkować.
Przechodząc do kwestii stworzenia sztucznych warunków Dyrektor OR zaprezentował treść: (-) art. 60 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 z 17 grudnia 2013 w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 352/78, (WE) nr 165/94, (WE) nr 2799/18, (WE) nr 814/ 2000, (WE) nr 1290/2005 i (WE) nr 485/2008 (Dz. Urz. UE L 347 z 20 grudnia 2013 r. str. 549, ze zm.), dalej jako: "rozporządzenie nr 1306/2013", (-) art. 4 ust. 8 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011 z 27 stycznia 2011 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz do zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz. Urz. UE L 25 z 28 stycznia 2011 str. 8), dalej jako: "rozporządzenie nr 65/2011", (-) art. 4 ust 3 rozporządzenia Rady (WE EURATOM) nr 2988/95 z 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz. Urz. UE L 312 z 23 grudnia 1995 r.), dalej jako: "rozporządzenie 2988/95". W oparciu o powyższe przepisy oraz orzeczenia sądów administracyjnych Dyrektor OR wyjaśnił, że fakt kreowania sztucznych warunków w celu samego otrzymania, bądź otrzymania większych niż bez ich wykreowania korzyści wiąże się z odmową przyznania jakichkolwiek płatności.
Organ odwoławczy podniósł, że w postępowaniu karnym ustalono, że osoby przekazujące działki rolne, opisane w decyzji organu I instancji (str. 1 i 2) nie spełniały warunków do otrzymania płatności, co zostało potwierdzone w ww. wyroku karnym. Posiłkując się orzecznictwem sądów administracyjnych Dyrektor OR podkreślił, że właściwy w danej sprawie organ administracji nie jest uprawniony do dokonywania samodzielnych ustaleń co do popełnienia przestępstwa lub sfałszowania dokumentu. Zadaniem tego organu jest jedynie sprawdzenie, czy istnieją orzeczenia potwierdzające popełnienia czynu karalnego. Naruszenie tego zakazu stanowi rażące naruszenie prawa będące podstawą do stwierdzenia nieważności decyzji wydanej we wznowionym postępowaniu na podstawie art. 156 §1 pkt 2 k.p.a.
Zatem w ocenie organu odwoławczego Kierownik BP, dysponując wyrokiem karnym potwierdzającym popełnienie przestępstw polegających na przedkładaniu w ARiMR w B., W. i B.1 nierzetelnych pisemnych oświadczeń dotyczących okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania wsparcia finansowego w postaci przyznania płatności i wprowadzenia Agencji w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej co do przysługiwania prawa do uzyskania dopłat z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego jako rolnik a w konsekwencji do doprowadzenia Skarbu Państwa do niekorzystnego rozporządzania mieniem, zobowiązany był do wykorzystania powyższych ustaleń w prowadzonym postępowaniu administracyjnym. Kreowanie zaś sytuacji w postaci stworzenia sztucznych warunków w celu otrzymania płatności wiąże się z sankcją odmowy wszystkich wnioskowanych płatności.
Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z wyrokiem karnym z 29 października 2021 r. oraz aktem oskarżenia z 24 marca 2021 r. (sygn. akt [...]) przeciwko A. B., T. B. oraz M. B. okoliczności będące przedmiotem postępowania wskazują na stworzenie "sztucznych warunków" w celu uzyskania korzyści majątkowej poprzez uzyskanie dopłat od Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.
Dyrektor OR podkreślił, że wobec wszystkich osób przekazujących zobowiązania (działki rolne), tj.: G. L., E. S., A. L., M. K., D. L., T. B., K. A., E. K., B. F., J. A., W. K. prowadzone było śledztwo o to, że ww. osoby brały udział w zorganizowanej grupie przestępczej kierowanej przez A. B. (oraz ww. osoby), której celem było popełnianie przestępstw polegających na przedkładaniu w instytucjach dysponującymi środkami publicznymi tj. ARiMR w W. i B.1 nierzetelnych pisemnych oświadczeń dotyczących okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania wsparcia finansowego w postaci przyznania płatności i wyprowadzania w błąd Agencji co do przysługiwania określonym osobom prawa do uzyskania dopłat z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego jako rolnik, a w konsekwencji do doprowadzenia Skarbu Państwa do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.
W omawianym wyroku karnym beneficjenta uznano za winnego popełnienia zarzucanych mu czynów, tj. udziału w zorganizowanej grupie przestępczej kierowanej przez A. B. wraz z innymi osobami, m.in.: E. S., M. S., L. L., D. L., T. B., K. B., K. A., B. F. w latach 2010-2017 w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, czyniąc sobie z tego stałe źródło dochodu po uprzednim przedłożeniu w ARiMR w W., B.1 nierzetelnych pisemnych oświadczeń dotyczących okoliczności o istotnym znaczeniu. Dla uzyskania wsparcia finansowego w postaci przyznania płatności wprowadzili Agencję w błąd, a w konsekwencji doprowadzili do niekorzystnego rozporządzenia mieniem na szkodę ARiMR.
Dyrektor OR zwrócił ponadto uwagę, że w myśl art. 11 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny. Z kolei zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego pod pojęciem ustalenia prawomocnego wyroku, w ujęciu przywołanego przepisu, należy rozumieć ustalenia wynikające z sentencji wyroku karnego dotyczące osoby sprawcy, strony podmiotowej i przedmiotowej przestępstwa oraz miejsca i czasu jego popełnienia, czyli ogólnie faktu popełnienia czynu stanowiącego określone przestępstwo.
Powyższe w ocenie organu odwoławczego eliminuje potrzebę prowadzenia podwójnego postępowania dowodowego dla ustalenia tych samych faktów w różnych postępowaniach sądowych i w postępowaniu administracyjnym. Zatem organ I instancji dysponując wyrokiem karnym potwierdzającym popełnienie wyżej opisanego przestępstwa zobowiązany był do wykorzystania ustaleń postępowania karnego w prowadzonym postępowaniu administracyjnym. Kreowanie zaś sytuacji w postaci stworzenia sztucznych warunków w celu otrzymania płatności wiąże się z sankcją odmowy wszystkich wnioskowanych płatności.
W odniesieniu do zarzutu strony, jakoby decyzja organu I instancji w swoim uzasadnieniu nie odnosiła się do działek rolnych: [...], [...], [...], [...], [...], które nie były przedmiotem przejęcia od innych osób Dyrektor OR wyjaśnił, że organ I instancji odmówił beneficjentowi przyznania płatności rolno-środowiskowej na 2017 r. w oparciu o ww. prawomocny wyrok karny z 29 października 2021 r., jednoznacznie potwierdzający, że doszło do popełnienia przestępstwa. Popełnienie przestępstwa i jego okoliczności miały bezpośredni wpływ na treść wydawanej decyzji. Fakt zaś wyłudzenia dopłat w postaci płatności rolno-środowiskowych na skutek przestępstwa potwierdzony w postępowaniu karnym jest bezwzględną przesłanką odmowy przyznania płatności.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie decyzje organów obu instancji zaskarżono w całości, wnosząc jednocześnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organy oraz o orzeczenie o kosztach postępowania sądowoadministracyjnego, w tym o kosztach zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Zaskarżonej decyzji zarzucono całkowicie błędne i bezpodstawne ustalenie stanu faktycznego w zakresie zaistnienia przesłanek do zastosowania jako podstawy prawnej przyjętego rozstrzygnięcia klauzuli sztucznych warunków zawartej w art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 65/2011, w art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013, a także w art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95.
Zgadzając się z wyartykułowaną przez organ zasadą niepodważalności w postępowaniu administracyjnym ustaleń faktycznych zawartych w prawomocnym wyroku karnym, strona wskazała, że w powołanym w zaskarżonej decyzji wyroku z 29 października 2021 r. sąd karny ustalił, że strona została uznana za winnego czynów karalnych polegających na składaniu nieprawdziwych, czy też podrobionych oświadczeń osób trzecich, czym pomagała swemu ojcu w procederze wyłudzenia środków finansowych na szkodę Agencji. Jednocześnie skarżący podkreślił, że wyrok ten w przeciwieństwie do twierdzeń organu odwoławczego nie zawiera ustalenia, że w okresie którego dotyczy wniosek o przyznanie płatności, miał on prowadzić gospodarstwo w wyniku stworzenia sztucznych warunków ani też ustalenia, że miał on być osobą uzyskującą nienależne jej kwoty wsparcia za pośrednictwem osób kierowanych w ramach grupy przestępczej przez A. B., a którym to osobom skarżący okazjonalnie pomagał pośrednicząc w składaniu nierzetelnych oświadczeń.
Autor skargi podkreślił, że w wymienionym wyroku karnym z 29 października 2021 r., sąd wskazał jedynie, że strona winna jest przestępstwa składania fałszywych oświadczeń. Wyrok ten nie zawiera natomiast ustalenia, że sama strona stworzyła sztuczne warunki do uzyskania wsparcia przez osoby trzecie (tzw. słupy), ani że on sam ubiegał się o wsparcie, w szczególności o płatności rolno-środowiskowe w warunkach pozornego prowadzenia gospodarstwa. Przeciwnie, nie ma takiego ustalenia, a nawet zarzutu tego rodzaju w akcie oskarżenia. Dodał też, że w treści wyroku karnego z 29 października 2021 r., skazującego skarżącego za przestępstwo karne polegające na popełnieniu czynów polegających na przedkładaniu fałszywych/nierzetelnych oświadczeń w zamiarze pomocy określonym osobom fizycznym w uzyskaniu przez nie nienależnego im wsparcia nie stwierdzono, że podzielił on swoje gospodarstwo w sposób sztuczny pomiędzy wymienione osoby, tak aby za ich sztucznym pośrednictwem czerpać dla siebie nienależne korzyści. Jedyną osobą - w stosunku do której zostało to stwierdzone przez sąd karny był A. B.
Strona wskazała ponadto, że w 2017 r. prowadziła własne gospodarstwo, które nie było pozorne i nie zostało sztucznie wydzielone z gospodarstwa A. B. Ponadto podniosła, że własnego gospodarstwa nie dzieliła i nie stworzyła sztucznego układu relacji ekonomiczno-prawnych, który pozwalałby jej ominąć efekty tzw. modulacji (płatności bezpośrednie) oraz degresywności stawek płatności (płatności rolno-środowiskowe), czy też limitów powierzchni dotowanej w ramach działania "zalesianie gruntów rolnych (...)" PROW 2007-2013. O tym, że skarżący nie był beneficjentem sztucznego układu warunków do ubiegania się o płatności, jaki został stworzony na rzecz grupy osób fizycznych, świadczy w jego ocenie też to, że jedyną osobą obciążoną na mocy wskazanego przez organ wyroku karnego z 29 października 2021 r. obowiązkiem naprawienia szkody, wynikającej z nieprawidłowego rozdysponowania przez ARiMR kwot płatności dla osób pozorujących działalność rolniczą jest A. B. Skarżący dopuścił się czynów, które miały charakter pomocy w działaniach prowadzonych przez A. B. i spotkała go z tego tytułu odpowiedzialność karna.
W ocenie skarżącego podstawą do odmowy płatności mogłoby być jedynie ustalenie, że dany wnioskodawca albo sam prowadzi gospodarstwo sztucznie wydzielone i tym samym jedynie pozorne, albo że w sposób sztuczny podzielił on swoje gospodarstwo w celu obejścia określonych norm i uzyskania tym samym nienależnych korzyści. Z wyroku sądu karnego, na który powołał się organ wynika, że żadna z takich okoliczności nie miała miejsca.
Odpowiadając na skargę Dyrektor OR podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje:
Skarżący złożył do tut. sądu skargę na decyzję Dyrektora OR, który utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji o odmowie przyznania skarżącemu płatności rolno-środowiskowej (PROW 2007-2013) na 2017 r. Spór w niniejszej sprawie dotyczy zatem zasadności odmowy przyznania ww. płatności z uwagi na stwierdzenie sztucznego stworzenia warunków do jej uzyskania. Granice sprawy, a tym samym granice kontroli sądowoadministracyjnej wyznaczają więc przepisy prawa materialnego regulujące te kwestie, tj. art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95, art. 4 ust. 8 rozporządzenia nr 65/2011 oraz art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013, a także przepisy postępowania zawarte w ustawie PROW oraz, w ograniczonym tą ustawą zakresie, w Kodeksie postępowania administracyjnego.
Zgodnie z art. 4 ust. 8 rozporządzenia nr 65/2011 nie dokonuje się żadnych płatności na rzecz beneficjentów, w odniesieniu do których stwierdzono, że sztucznie stworzyli warunki wymagane do otrzymania takich płatności, aby uzyskać korzyści sprzeczne z celami danego systemu wsparcia. Choć strona wskazuje ten przepis w skardze, to wymaga zauważenia, że ww. rozporządzenie, co do zasady obowiązywało przed dniem 1 stycznia 2015 r., jednak analogiczne rozwiązanie zostało zawarte w rozporządzeniu regulującym zasady przyznawania płatności bezpośrednich od 2015 r., tj. nr 1306/2013.
Według art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 bez uszczerbku dla przepisów szczególnych, osobom fizycznym ani prawnym nie przyznaje się jakichkolwiek korzyści wynikających z sektorowego prawodawstwa rolnego, jeżeli stwierdzono, że warunki wymagane do uzyskania takich korzyści zostały sztucznie stworzone, w sprzeczności z celami tego prawodawstwa.
Stosownie zaś do art. 4 ust 3 rozporządzenia nr 2988/1995 działania skierowane na pozyskanie korzyści w sposób sprzeczny z odpowiednimi celami prawa wspólnotowego mającymi zastosowanie w danym przypadku poprzez sztuczne stworzenie warunków w celu uzyskania tej korzyści, prowadzą do nieprzyznania lub wycofania korzyści.
Na wstępie należy zauważyć, że organy ARiMR dysponowały w przedmiotowej sprawie prawomocnym wyrokiem karnym z 29 października 2021 r., który uprawomocnił się 9 listopada 2021 r. (k. 26/158 akt sprawy), m.in. dotyczącym M. B. (strony), oskarżonego o to, że w okresie od stycznia 2010 r. do końca września 2017 r. brał udział w zorganizowanej grupie przestępczej kierowanej przez A. B., który potwierdza popełnienie, m.in. przestępstwa polegającego na przedkładaniu w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B., W. i B.1 nierzetelnych pisemnych oświadczeń dotyczących okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania wsparcia finansowego w postaci przyznania płatności i wprowadzenia Agencji w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej co do przysługiwania prawa do uzyskania dopłat z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego jako rolnik w konsekwencji do doprowadzenia Skarbu Państwa do niekorzystnego rozporządzania mieniem (k. 26/128-26/153 akt sprawy). Należy przy tym wskazać, że zgodnie z art. 11 p.p.s.a. ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego, co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny. To powoduje, że jest on związany treścią sentencji takiego rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z 25 marca 2024 r., sygn. akt I FSK 67/20). Jak zauważył też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 stycznia 2024 r., sygn. akt I FSK 2211/19 wynikające z art. 11 p.p.s.a. związanie sądu administracyjnego ustaleniami wyroku karnego należy rozumieć w ten sposób, że przepis ten zakazuje sądowi podważania ustaleń organu administracji publicznej zgodnych z ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego oraz nakazuje akceptację ustaleń organu administracji publicznej zgodnych z ustaleniami wyroku skazującego. Istnienie nadto takiego wyroku musi być odczytywane jako ograniczające (pośrednio) także i same organy administracyjne w zakresie możliwego prowadzenia przez nie postępowania dowodowego oraz wywodzonych na jego podstawie ustaleń faktycznych (por. wyrok. WSA w Kielcach z 21 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Ke 400/23). Słusznie również podniósł organ odwoławczy, że pod pojęciem ustalenia prawomocnego wyroku w rozumieniu tego przepisu należy przyjąć te z nich, które wynikają z jego sentencji i dotyczą osoby sprawcy, strony podmiotowej i przedmiotowej przestępstwa, miejsca i czasu jego popełnienia, czyli ogólnie faktu popełnienia czynu stanowiącego określone przestępstwo (por. wyrok NSA z 1 czerwca 2023 r., sygn. akt I FSK 1979/18).
Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu strony o całkowicie błędnym i bezpodstawnym ustaleniu stanu faktycznego w zakresie zaistnienia przesłanek do zastosowania, jako podstawy prawnej przyjętego rozstrzygnięcia klauzuli sztucznych warunków, zawartej w art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 65/2011, art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 oraz art. 4 ust. 3 rozporządzenie nr 2988/95, to w ocenie sądu jest on bezzasadny.
Uwzględniając przywołaną wcześniej okoliczność (istnienie prawomocnego wyroku karnego z 29 października 2021 r.), co jak podniósł zasadnie Dyrektor OR eliminowało potrzebę prowadzenia podwójnego postępowania dowodowego dla ustalenia tych samych faktów w różnych postępowaniach sądowych i w postępowaniu administracyjnym (zob. wyrok NSA z 21 grudnia 2016 r., sygn. akt II OSK 828/15) oraz powodowało, że organy ARiMR nie były uprawnione do dokonywania samodzielnych ustaleń co do popełnienia przestępstwa lub sfałszowania dokumentu (zob. np. wyrok NSA z 9 lutego 2011 r., sygn. akt II OSK 1170/10) – zobowiązywało równocześnie do wykorzystania powyższych ustaleń w prowadzonym postępowaniu administracyjnym.
Należy też wskazać, że w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że przytoczone wcześniej przepisy (art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 oraz art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95) mają chronić wydatkowanie środków unijnych na rzecz podmiotów dopuszczających się obejścia prawa w ramach procedur przyznawania płatności (por. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I GSK 736/18). Wskazują również, że fakt kreowania sztucznych warunków w celu otrzymania bądź otrzymania większych niż bez ich wykreowania korzyści wiąże się z odmową przyznania jakichkolwiek płatności (por. wyroki NSA z 25 sierpnia 2017 r., sygn. akt II GSK 2146/17 i z 25 sierpnia 2017 r., sygn. akt II GSK 2949/15). I jak słusznie podniósł Dyrektor OR nie ma znaczenia, czy rolnik faktycznie uprawiał deklarowane przez siebie grunty i spełniał wymogi obowiązujące w ramach danego programu. Jeśli stworzył sztuczne warunki do uzyskania korzyści sprzecznych z celami prawodawstwa – to żadna pomoc nie może zostać takiej osobie przyznana.
Wymaga również zauważenia, że w konstrukcji norm prawa unijnego zwrotem niedookreślonym jest sformułowanie: "warunki zostały sztucznie stworzone". Ustalenie znaczenia tego pojęcia może mieć miejsce wyłącznie w ściśle określonym stanie faktycznym, przy czym ustawodawca określił kierunek: "sztucznego stworzenia warunków", którym jest uzyskanie korzyści sprzecznych z celami prawa wspólnotowego. W ocenie sądu, na gruncie analizowanego przepisu (art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95) warunki można uznać za stworzone sztucznie, jeżeli na podstawie istniejących okoliczności faktycznych można przyjąć, że nie miałyby one miejsca, gdyby podmiot działał rozsądnie, kierując się zgodnymi z prawem motywami innymi niż uzyskanie korzyści sprzecznej z celami systemu wsparcia/prawa wspólnotowego (por. wyrok NSA z 15 listopada 2019 r., sygn. akt I GSK 563/19). Ponadto sztuczny charakter czynności prawnych można przypisać takim działaniom, których sens sprowadza się do wywołania określonego skutku, który nie wystąpiłby, gdyby obrót gospodarczy toczył się swobodnie i uczciwie (por. wyrok NSA z 18 kwietnia 2024 r., sygn. akt I GSK 812/20). Omawiana klauzula generalna nie dotyczy konkretnych sytuacji, jakie mogą powstać na gruncie konkretnej płatności. Z założenia obejmuje też całość bądź istotną część zjawiska uznawanego za sztuczne wykreowanie określonych elementów stanów faktycznych tak, aby odpowiadały one nie przepisowi prawnemu, który miałby w "normalnym" układzie rzeczy zastosowanie, ale innemu przepisowi - dla podmiotu tej kreacji (manipulacji) korzystniejszemu (por. wyrok NSA z 8 listopada 2019 r., sygn. akt I GSK 1621/18). Nie jest bowiem możliwe stworzenie skutecznej normy ogólnej, która wprost przewidywałaby zakaz wskazanego wyżej działania, prowadzącego wprost do uzyskania płatności w wysokości wyższej od tej, którą beneficjent otrzymałby w "normalnym" stanie rzeczy (por. wyrok NSA z 13 grudnia 2018 r., sygn. akt I GSK 917/18).
Należy także zauważyć, że aby wyłączyć płatność, organy powinny ustalić i udowodnić wszystkie okoliczności mogące stanowić potwierdzenie stworzenia w sposób sztuczny warunków wymaganych do otrzymania płatności. Stanowisko to znajduje odzwierciedlenie w argumentacji przedstawianej w uzasadnieniu wyroków, składających się na jednolitą linię orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych, które w podobnych sprawach wielokrotnie odwoływały się do wykładni prawa przedstawionej w uzasadnieniu wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 września 2013 r. w sprawie C-434/12 Słynczewa siła EOOD przeciwko Izpylnitelen direktor na Dyrżawen fond "Zemedelie" - Razplasztatelna agencija (opubl. http://eur-lex.europa.eu). W uzasadnieniu tego wyroku TSUE wskazał, że organ, dokonując oceny w konkretnych okolicznościach sprawy, jest obowiązany wykazać, że doszło do łącznego wystąpienia elementu obiektywnego (ogół obiektywnych okoliczności, z których wynika, że pomimo formalnego poszanowania przesłanek przewidzianych w stosownych uregulowaniach, cel realizowany przez te uregulowania nie został osiągnięty) i elementu subiektywnego (wola uzyskania korzyści, wynikającej z uregulowań unijnych poprzez sztuczne stworzenie wymaganych dla jej uzyskania przesłanek).
Przenosząc powyższe rozważania natury ogólnej na grunt kontrolowanej sprawy sąd podziela ustalenia organów i wywiedzione w oparciu o nie stanowisko, zgodnie z którym skarżący stworzył sztuczne warunki do uzyskania pomocy finansowej.
Jak wynika z akt sprawy, organy ARiMR dokonały stwierdzenia wystąpienia sztucznych warunków przez stronę na podstawie prawomocnego wyroku z 29 października 2021 r. o uznaniu winnym skarżącego tego, że brał udział w zorganizowanej grupie przestępczej kierowanej przez A. B., której celem było popełnienie przestępstwa polegającego na przedkładaniu w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B., W. i B.1 nierzetelnych pisemnych oświadczeń dotyczących okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania wsparcia finansowego w postaci przyznania płatności i wprowadzenia Agencji w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej co do przysługiwania prawa do uzyskania dopłat z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego jako rolnik w konsekwencji do doprowadzenia Skarbu Państwa do niekorzystnego rozporządzania mieniem.
Należy zgodzić się z organem odwoławczym, że okoliczności zawarte w ww. wyroku świadczą o stworzeniu przez stronę (wespół z innymi osobami, w tym A. B. kierującym zorganizowaną grupą przestępczą) sztucznych warunków w celu uzyskania korzyści majątkowej poprzez uzyskanie dopłat od Agencji, czyniąc sobie z tego stałe źródło dochodu, po uprzednim przedłożeniu w ARiMR nierzetelnych pisemnych oświadczeń dotyczących okoliczności o istotnym znaczeniu. Dla uzyskania wsparcia finansowego w postaci przyznania płatności wprowadzili Agencję w błąd, a w konsekwencji doprowadzili do niekorzystnego rozporządzenia mieniem na jej szkodę. Co istotne dotyczyło to okresu od stycznia 2010 r. do końca września 2017 r. Ponadto, jak podkreślił Dyrektor OR, że wobec wszystkich osób przekazujących zobowiązania (działki rolne) na rzecz strony prowadzone było śledztwo o to, że ww. osoby brały udział w zorganizowanej grupie przestępczej kierowanej przez A. B. (oraz ww. osoby). To zaś wiąże się z sankcją odmowy przyznania wszystkich wnioskowanych płatności [w tym płatności rolno-środowiskowej (PROW 2007-2013) na 2017 r., której dotyczy przedmiotowa sprawa].
Ważne jest również to, że treść wyrok karnego z 29 października 2021 r. potwierdza zdaniem sądu wystąpienie przesłanki subiektywnej. Wynika to z faktu, że strona, jak wskazano wyżej brała udział wespół z innymi osobami wzajemnie powiązanymi (m. in. A. B., który kierował tą grupą) w zorganizowanej grupie przestępczej, której celem było osiągnięcie korzyści majątkowej, czyniąc sobie z tego stałe źródło dochodu, a nawet w konkretnych przypadkach kierując zorganizowaną grupą przestępczą, jak zauważył sąd karny w punkcie 2 wyroku dotyczącym bezpośrednio skarżącego (k. 26/129 akt sprawy). Wobec powyższego trudno uznać, że skarżący nie miał świadomości swojego problematycznego działania, które spowodowało uzyskanie korzyści przez wskazane w wyroku osoby. Wystąpienie tego element potwierdza też sama strona w treści skargi podnosząc, że: "(...) na życzenie ojca, jedynie pośredniczył w procesie relokacji środków - środki nienależnie uzyskane np. przez panią M. S. trafiły na konto (...) M. B. jedynie przejściowo, gdyż docelowo przekazane zostały (...) A. B." (str. 3 skargi).
W ocenie sądu spełniona została również przesłanka obiektywna. Ogół okoliczności bowiem wskazanych w treści wyroku karnego (m.in. udział strony w grupie przestępczej, przedkładanie w Agencji nierzetelnych pisemnych oświadczeń dotyczących okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania wsparcia finansowego w postaci przyznania płatności i wprowadzenia Agencji w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej co do przysługiwania prawa do uzyskania dopłat z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego jako rolnik w konsekwencji do doprowadzenia Skarbu Państwa do niekorzystnego rozporządzania mieniem, a nawet w konkretnych przypadkach, jak wskazano wcześniej kierując zorganizowaną grupą przestępczą) pokazuje, że pomimo formalnego poszanowania przesłanek przewidzianych w stosownych uregulowaniach, cel realizowany przez te uregulowania nie został osiągnięty (jak wskazał organ zapewnienie odpowiedniego poziomu życia ludności wiejskiej).
W konsekwencji sąd za zasadne uznaje odwołanie się przez organy ARiMR do treści art. 11 p.p.s.a., który jak już wskazano wcześniej stanowi, że ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego (z którym mamy do czynienia w tej sprawie), co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd administracyjny. Ponadto, skoro adresatami tego przepisu są pośrednio także organy administracji publicznej (jak słusznie zauważył Dyrektor OR), to sąd nie może czynić tym organom zarzutów naruszenia przepisów o przebiegu i wynikach postępowania dowodowego (w niniejszej sprawie strona zarzuca bowiem błędne i bezpodstawne ustalenia stanu faktycznego w zakresie zaistnienia przesłanek do zastosowania, jako podstawy prawnej przyjętego rozstrzygnięcia, klauzuli sztucznych warunków, zawartej w art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/95 oraz art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013) w sytuacji, gdy organy ARiMR przyjmują za podstawę rozstrzygnięcia ustalenia, które zadecydowały o wydaniu wyroku skazującego, m.in. skarżącego za przestępstwo (por. wyrok NSA z 1 kwietnia 2015 r., sygn. akt I FSK 54/14, czy też wyrok WSA w Warszawie z 8 sierpnia 2024 r., sygn. akt V SA/Wa 2807/23). W okolicznościach przedmiotowej sprawy sąd nie mógł zatem uznać za błędne i bezpodstawne ustalenia stanu faktycznego w zakresie zaistnienia przesłanek do zastosowania, jako podstawy prawnej przyjętego rozstrzygnięcia, klauzuli sztucznych warunków, jako że korespondowały one z zasadą związania ustaleniami prawomocnego wyroku karnego skazującego stronę.
Choć skarżący podnosi też w treści skargi, że z wyroku karnego z 29 października 2021 r. nie wynika, że: (-) sztucznie podzielił swoje gospodarstwo na mniejsze gospodarstwa deklarowane następnie przez inne podmioty (uczynił to A. B. - ojciec skarżącego); (-) sam deklarował powierzchnię, która została sztucznie wydzielona z gospodarstwa A. B., gdyż według niego sąd karny nie kwestionował, że w przeciwieństwie do wykorzystywanych przez A. B. osób/tzw. słupów, skarżący był faktycznym użytkownikiem deklarowanego przez siebie gospodarstwa, a więc jego własna działalność rolnicza polegająca na osobistym zarządzaniu zgłoszonymi gruntami nie była jedynie pozornie wydzielonym elementem działalności jego ojca; (-) był beneficjentem nienależnych korzyści pozyskiwanych nominalnie przez osoby trzecie/ tzw. słupy, o czym świadczyć ma to, że na mocy skazującego wyroku, w przeciwieństwie do A. B., nie została ona objęta obowiązkiem naprawienia szkody poniesionej przez ARiMR na skutek przestępczego procederu – to wskazać należy, że nawet jeśli strona spełniałaby wymogi do przyznania wnioskowanej płatności na 2017 r., to istotne znaczenie w sprawie ma to, że jej działanie (od stycznia 2010 r., ale także do września 2017 r., czyli roku, której dotyczy ww. płatność) to stworzenie przez stronę (wespół z innymi osobami, w tym A. B. kierującym zorganizowaną grupą przestępczą) sztucznych warunków w celu uzyskania korzyści majątkowej poprzez uzyskanie dopłat od Agencji, czyniąc sobie z tego stałe źródło dochodu (co jak zauważył Dyrektor OR wynika z wyroku z 29 października 2021 r. oraz aktu oskarżenia o sygn. akt [...] z 24 marca 2021 r.) uniemożliwiało osiągnięcie celów wynikających z obowiązujących przepisów prawa. Słusznie zatem przyjął organ, że fakt kreowania sztucznych warunków w celu samego otrzymania, bądź otrzymania większych niż bez ich wykreowania korzyści wiąże się z odmową przyznania jakichkolwiek płatności. Zgodzić się należy również z podniesionym w odpowiedzi na skargę twierdzeniem, że dyspozycję art. 4 ust 3 rozporządzenia nr 2988/95 należy rozumieć jako działanie w celu pozyskania korzyści nie tylko przez samego beneficjenta, ale również szerzej, jako udział w grupie osób, które pozyskały nienależne płatności (a z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w tym przypadku) chociażby osoba biorąca udział nie uzyskała korzyści finansowych.
W konsekwencji oznacza to, że pomimo twierdzeń strony przywołanych wcześniej (zważywszy na prawomocny wyrok skazujący stronę z 29 października 2021 r.), to z art. 60 rozporządzenia nr 1306/2013 wyraźnie wynika, że wobec faktu kreowania (współkreowania) sztucznych warunków, jakiekolwiek korzyści (w niniejszej sprawie płatność rolno-środowiskowa na 2017 r.) nie może zostać przyznana.
Należy także zauważyć (okoliczność ta znana jest sądowi z urzędu), że w sprawie osoby kierującej zorganizowaną grupą przestępczą (A. B. – ojca skarżącego) WSA w Warszawie w wyroku z 8 sierpnia 2024 r., sygn. akt V SA/Wa 2807/23 (nieprawomocnym) zaakceptował stanowisko organu (przywołując ten sam wyrok karny z 29 października 2021 r., z którego jasno wynika, że że nawet w sytuacji, gdyby rolnik faktycznie uprawiał deklarowane przez siebie grunty i spełniał wymogi obowiązujące w ramach danego programu (a tak twierdzi strona w tej sprawie), a jednocześnie stworzył sztuczne warunki do uzyskania korzyści sprzecznych z celami prawodawstwa (co miało miejsce wespół ze skarżącym), to żadna pomoc w takiej sytuacji, z przywołanymi wcześniej przepisami unijnymi nie może zostać takiej osobie przyznana. WSA w Warszawie wskazał ponadto, że okoliczności uwidocznione w tym wyroku świadczą właśnie o stworzeniu takich warunków (poprzez sztuczny podział gospodarstwa) w celu uniknięcia degresywności dopłat. Wykorzystał bowiem przedkładanie wniosków przez znane mu osoby, które faktycznie nie prowadziły gospodarstw rolnych, zaś pozyskiwane z kręgu rodziny i znajomych dopłaty, były przekazywane wyżej wskazanemu A. B. Sąd ten uznał zatem (a tut. sąd w pełni to akceptuje), że nawet w sytuacji spełnienia warunków formalnych do otrzymania płatności we wnioskowanym roku, to jeśli dana osoba stworzyła (współtworzyła) sztuczne warunki płatność taka się nie należy.
W ocenie sądu zaskarżona decyzja zawiera zatem prawidłową ocenę zebranych dowodów, mieszczącą się w ramach wytyczonych przez przepisy prawa materialnego mające zastosowanie w sprawie. Istotą sprawy była ocena, czy wystąpiły podstawy do zastosowania wobec skarżącego klauzuli obchodzenia prawa, polegającej na odmowie przyznania korzyści wynikających z sektorowego prawodawstwa rolnego, jeżeli stwierdzono, że warunki wymagane do uzyskania takich korzyści zostały sztucznie stworzone, w sprzeczności z celami tego prawodawstwa. Przyczyną zastosowania tej klauzuli, jak wynika z zaskarżonej decyzji, było stwierdzenie wystąpienia okoliczności stypizowanych we wskazanych już wcześniej przepisach unijnych, zgodnie z którymi działania skierowane na pozyskanie korzyści w sposób sprzeczny z odpowiednimi celami prawa wspólnotowego, mającymi zastosowanie w danym przypadku poprzez sztuczne stworzenie warunków w celu uzyskania tej korzyści, prowadzą do nieprzyznania lub wycofania korzyści. W szczególności jeśli jeszcze organy ARiMR dysponowały prawomocnym wyrokiem, mocą którego stronę uznano za winną popełnienia zarzucanych jej czynów, tj. udziału w zorganizowanej grupie przestępczej kierowanej przez A. B. wraz z innymi osobami w latach 2010-2017, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (uzyskania wsparcia finansowego w postaci przyznania płatności), czyniąc sobie z tego stałe źródło dochodu po uprzednim przedłożeniu w oddziałach ARiMR nierzetelnych pisemnych oświadczeń dotyczących okoliczności o istotnym znaczeniu (wprowadzając tym samym Agencję w błąd), a w konsekwencji doprowadzenie do niekorzystnego rozporządzenia mieniem na jej szkodę.
Z powyższych względów sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia zarzutów skargi dotyczących naruszenia przepisów prawa materialnego. Zdaniem sądu ustalenia stanu faktycznego znajdują odzwierciedlenie w aktach administracyjnych sprawy i zostały opisane w decyzjach organów obu instancji. Organy przeprowadziły postępowanie wyjaśniające, wnikliwie rozpatrzyły zgromadzony materiał dowodowy i na podstawie jego całokształtu trafnie oceniły okoliczności faktyczne, czemu dały wyraz w uzasadnieniach przyjętych rozstrzygnięć. Mając na uwadze powyższe, sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę
Orzeczenia, których sygnatury przywołano w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.