I SA/Ol 105/24

I SA/Ol 105/24 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2024-05-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-20
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Jolanta Strumiłło
Katarzyna Górska /sprawozdawca/
Przemysław Krzykowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
Hasła tematyczne
Podatek dochodowy od osób prawnych
Skarżony organ
Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2014 poz 851
art. 11, art. 14
Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - tekst jednolity
Dz.U. 2014 poz 1186
par. 3, par. 6
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 10 września 2009 r. w sprawie sposobu i trybu określania dochodów osób prawnych w drodze  oszacowania oraz sposobu i trybu eliminowania podwójnego opodatkowania osób prawnych w przypadku korekty zysków podmiotów  powiązanych - tekst jedn.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Przemysław Krzykowski, Sędziowie sędzia WSA Katarzyna Górska (sprawozdawca), sędzia WSA Jolanta Strumiłło, Protokolant specjalista Monika Rząp, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2024 r. sprawy ze skargi S. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w O. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie z dnia 18 stycznia 2024 r., nr 2801-IOD.4100.4.2023 w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2016 r. oddala skargę
Uzasadnienie
Skarga S. Sp. z o.o. z siedzibą w O. (dalej: "spółka", "strona", "skarżąca") dotyczy decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Olsztynie (dalej: "DIAS" lub "organ odwoławczy") utrzymującej w mocy decyzję Naczelnika Warmińsko-Mazurskiego Urzędu Skarbowego w Olsztynie (dalej: "NUS", "organ I instancji" lub "organ podatkowy") z 8 lutego 2021 r. nr 2871-SPV.4100.5.2019, 2871-SPP.4100.15.2020.SZD określającej zobowiązanie podatkowe w podatku dochodowym od osób prawnych za 2016 r. w wysokości 169.858 zł. Decyzja ta została zaskarżona w części dotyczącej zaniżenia przez spółkę przychodów z tytułu sprzedaży udziałów w pięciu spółkach o kwotę w łącznej wysokości 2.559.562,70 zł.
Z akt sprawy wynika, że w okresie objętym zaskarżoną decyzją spółka prowadziła działalność gospodarczą w zakresie usług księgowych, wynajmu nieruchomości oraz pośrednictwa finansowego. W deklaracji CIT-8 za 2016 r. spółka wykazała przychody w kwocie 3.074.623,88 zł oraz koszty uzyskania przychodów (dalej: "k.u.p." lub "koszty podatkowe") w kwocie 4.158.443,21 zł i w związku z tym wykazała stratę w wysokości 1.083.819,33 zł.
Podstawą wydania decyzji NUS było stwierdzenie zaniżenia przychodów oraz zawyżenia k.u.p. w określonym w decyzji zakresie. Organ I instancji zakwestionował oba te elementy podstawy opodatkowania i przyjął w decyzji przychody w łącznej kwocie 5.731.059,19 zł oraz k.u.p. w łącznej kwocie 4.498.131,77 zł, wskutek czego zamiast wykazanej w zeznaniu podatkowym straty ustalił, że Spółka osiągnęła dochód 1.232.927,42 zł, od którego (po odliczeniu straty za lata ubiegłe w kwocie 338.937,55 zł) określił zobowiązanie w podatku dochodowym za 2016 r. w stawce 19%, w wysokości 169.858 zł. Według NUS skarżąca zaniżyła o 2.559.562,70 zł przychody ze sprzedaży udziałów pięciu spółek, tj.: A. Sp. z o.o., S1. Sp. z o.o., S2. Sp. z o.o., A1. Sp. z o.o. i A2. Sp. z o.o. (dalej: "sprzedaż udziałów") oraz o 96.872,61 zł przychody z tytułu wykonanych usług księgowych. Z kolei odnośnie do k.u.p. organ podatkowy stwierdził ich zawyżenie w zakresie wydatków na: usługę doradczą w zakresie zakupu gospodarstw rolnych - 110.000 zł; wynajem stajni i ujeżdżalni w P. - 45.000 zł oraz usługę doradczą w zakresie dofinansowania budowy elektrowni fotowoltaicznej - 4.000 zł.
W odwołaniu od powyższej decyzji zarzucono naruszenie m.in. art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 851 ze zm.; dalej: "u.p.d.o.p.") oraz art. 192, art. 197 i art. 200 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1540 ze zm.; dalej: "Op"). W oparciu o te zarzuty spółka wniosła o uchylenie decyzji NUS w części dotyczącej ustalenia przychodów z tytułu sprzedaży udziałów oraz z tytułu wykonanych usług księgowych, a także w części dotyczącej zawyżenia k.u.p. w związku z zakupem usług doradczych oraz w związku z zaniechaną inwestycją fotowoltaiczną.
Decyzją z 19 września 2022 r. nr 2801-IOD.4100.2.2021, DIAS utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Decyzja organu odwoławczego została jednak uchylona wyrokiem tutejszego Sądu z 8 lutego 2023 r. sygn. akt I SA/Ol 570/22. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd wskazał, że przyczyną uchylenia zaskarżonej decyzji jest naruszenie art. 11 ust. 2 i 4 u.p.d.o.p. poprzez pominięcie tego przepisu w części dotyczącej oszacowania dochodów z tytułu sprzedaży udziałów oraz naruszenie art. 14 ust. 3 tej ustawy poprzez niezasadne zastosowanie zawartej w tym przepisie procedury określenia wartości rynkowej zbytych udziałów. W ocenie tutejszego Sądu, skoro organ podatkowy stwierdził wystąpienie powiązań osobowych, to powinien szacować dochód posługując się metodami wymienionymi w art. 11 u.p.d.o.p., nie był zaś uprawniony do zastosowania procedury wynikającej z art. 14 tej ustawy. Jako niezasadne Sąd ocenił natomiast pozostałe zarzuty skargi dotyczące zaniżenia przychodów z tytułu usług księgowych oraz zawyżenia kosztów podatkowych.
Wyrokiem z 25 października 2023 r. sygn. akt II FSK 827/23, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną organu odwoławczego uznając, że wyrok tutejszego Sądu pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. W orzeczeniu tym jako aktualne oceniono uwagi dotyczące niewystarczającego uzasadnienia przez DIAS przyczyn z powodu których w sprawie nie było możliwości zastosowania metod wymienionych w art. 11 u.p.d.o.p. Nie wykluczono jednak aby w sytuacji braku możliwości zastosowania przepisów szczegółowych zawartych w art. 11 u.p.d.o.p. (gdy z uwagi na specyfikę danej transakcji żadna z tych metod nie będzie adekwatna) organ uprawniony był do podjęcia czynności w trybie art. 14 u.p.d.o.p.
Zaskarżoną decyzją DIAS ponownie utrzymał w mocy decyzję NUS z 8 lutego 2021 r. Odnośnie do spornych przychodów ze sprzedaży udziałów DIAS wskazał, że w 2016 r. strona zbyła udziały pięciu spółek (tj.: A. Sp. z o.o., S1. Sp. z o.o., S2. Sp. z o.o., A1. Sp. z o.o. i A2. Sp. z o.o.) na rzecz G.W. oraz Spółek L1., L2. i L3., których jedynym wspólnikiem i Prezesem Zarządu był G.W. (szczegóły tych transakcji zostały opisane na s. 20 zaskarżonej decyzji). DIAS stwierdził, że pomiędzy stroną a podmiotami nabywającymi udziały istniały powiązania osobowe, o których mowa w art. 11 ust. 4 pkt 2 u.p.d.o.p. Podał bowiem, że G.W., który nabył ww. udziały jako osoba fizyczna lub wspólnik i prezes Spółek L1., L2. i L3. - posiadał udziały strony oraz udziały spółek będących wspólnikami strony, a także występował jako wspólnik lub prokurent w spółkach, których udziały sprzedano w 2016 r.
DIAS zrelacjonował, że jak wynika z pisma strony z 30 lipca 2018 r., ta nie otrzymała zapłaty za sprzedane udziały, zaś G.W. nie złożył deklaracji związanych z ww. transakcjami, a ponadto strona, która była zobowiązana do uiszczenia podatku na podstawie umów sprzedaży, jak również podmioty kupujące nie zapłaciły podatku od czynności cywilnoprawnych. Wskazał, że strona sprzedała udziały w cenach nominalnych w kwocie łącznej 2.890.000 zł, natomiast koszt ich nabycia w latach 2009-2010 wyniósł 4.140.000 zł, a to oznacza, że strona poniosła stratę z tytułu ich sprzedaży w kwocie łącznej 1.250.000 zł, w tym z tytułu sprzedaży udziałów w A. Sp. z o.o. w kwocie 1.000.000 zł oraz S1. Sp. z o.o. w kwocie 250.000 zł. Odrzucił przy tym wyjaśnienia spółki dotyczące osiągnięcia zysku z tych transakcji (argumenty w tym zakresie DIAS sformułował na s. 21-23 zaskarżonej decyzji). Ponadto zauważył, że strona od 2009 r. ponosi stratę podatkową, a łączna wartość tych strat przewyższa wartość kapitału Spółki.
Zdaniem DIAS, powyższe okoliczności świadczą o tym, że transakcje sprzedaży udziałów nie były zawierane na warunkach rynkowych. W tych okolicznościach DIAS stwierdził, że dochód uzyskany ze sprzedaży udziałów nie może zostać opodatkowany na zasadach ogólnych określonych w art. 7 ust. 1 u.p.d.o.p. Jako prawidłowe ocenił przy tym stanowisko NUS, że metody ustalenia dochodu w drodze szacowania: porównywalnej ceny niekontrolowanej, ceny odprzedaży, rozsądnej marży lub zysku transakcyjnego (podziału zysków, marży transakcyjnej netto), wskazane w art. 11 ust. 2 i ust. 3 u.p.d.o.p. oraz § 12-14 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 10 września 2009 r. w sprawie sposobu i trybu określania dochodów osób prawnych w drodze oszacowania oraz sposobu i trybu eliminowania podwójnego opodatkowania osób prawnych w przypadku korekty zysków podmiotów powiązanych (t.j. Dz.U. z 2014 r., poz. 1186 ze zm.; dalej: "rozp.MF"), nie mogą być użyte w przedmiotowej sprawie z uwagi na brak możliwości ich zastosowania.
Zdaniem DIAS, aby dokonać szacowania dochodów na podstawie art. 11 u.p.d.o.p. nie jest wystarczający sam fakt istnienia powiązań kapitałowych lub osobowych pomiędzy podmiotami lecz niezbędne jest również stwierdzenie, że:
w związku z istnieniem tych powiązań podatnik dokonał transakcji na warunkach odbiegających od warunków rynkowych, tj. ogólnie stosowanych w czasie i miejscu ich dokonywania przez podmioty niezależne;
w wyniku tych powiązań i dokonania transakcji na warunkach korzystniejszych podatnik nie wykazał dochodów albo wykazał dochody niższe od tych, jakich należałoby oczekiwać, gdyby powiązania nie istniały.
Organ odwoławczy wywiódł, że dokonanie szacowania na podstawie art. 11 u.p.d.o.p. wymaga uprzedniego przeprowadzenia analizy porównywalności. Wskazał, że obowiązek ten wynika z § 6 ust. 1 rozp.MF, w którym wprost wskazano, że przeprowadzenie analizy porównywalności poprzedza oszacowanie, niezależnie od tego, jaka metoda szacowania miałaby znaleźć ostatecznie zastosowanie. Ocenił, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie było możliwe przeprowadzenie analizy porównawczej ani wewnętrznej ani zewnętrznej, co skutkowało niemożnością zastosowania art. 11 u.p.d.o.p.
DIAS zauważył bowiem, że strona w przedmiocie swojej działalności nie zajmowała się obrotem udziałów (który odbywał się tylko pomiędzy podmiotami powiązanymi), lecz usługami księgowymi, a zatem innym typem transakcji. Także podmioty powiązane (spółki nabywające udziały) nie miały w zakresie prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej obrotu udziałami. Transakcja sprzedaży udziałów podmiotom powiązanym miała charakter jednorazowy. Podmioty powiązane nie dokonywały uprzednio takiej transakcji między sobą albo z podmiotami zewnętrznymi (niezależnymi). Z tej też przyczyny niemożliwym było przeprowadzenie zarówno analizy porównawczej wewnętrznej, polegającej na porównaniu danych dotyczących transakcji zawieranych przez danego podatnika z podmiotami niepowiązanymi, jak też jej zmodyfikowanej wersji polegającej na porównaniu tego typu transakcji dokonywanych między podmiotami powiązanymi w innym okresie, na podstawie danych wewnętrznych podatnika (a więc ustalenia zależności przyczynowo-skutkowych tej transakcji pomiędzy podmiotami powiązanymi oraz wpływu tych powiązań na jednorazową transakcję obrotu udziałami). DIAS podkreślił przy tym, że sama strona sporządzając dokumentację, o której jest mowa w art. 9a u.p.d.o.p., nie zastosowała żadnej z metod określonych w art. 11 ust. 2 i ust. 3 u.p.d.o.p. i oparła się na metodzie wyceny aktywów netto, która jak słusznie wskazał organ I instancji jest niewłaściwa, ponieważ bazuje na danych historycznych, bez aktualizacji wyceny składników majątku poszczególnych spółek, a tym samym nie odzwierciedla faktycznej wartości rynkowej sprzedanych udziałów.
Zdaniem DIAS, w niniejszej sprawie nie było też możliwe przeprowadzenie analizy porównawczej zewnętrznej z uwagi na brak takich transakcji na rynku między tego typu podmiotami jak podmioty powiązane (mając na uwadze przede wszystkim podstawowe czynniki porównywalności, tj.: przebieg transakcji, w tym funkcje, jakie wykonują dane podmioty w porównywanych transakcjach, biorąc pod uwagę angażowane przez nie aktywa, obejmujące również dobra materialne i niematerialne niezaliczone do aktywów, kapitał ludzki oraz ponoszone ryzyka, dostępność wiarygodnych informacji, niezbędnych do zastosowania wybranej metody, w szczególności dotyczących porównywalnych transakcji lub podmiotów, profil działalności/funkcjonalny porównywanych podmiotów, cechy charakterystyczne dóbr stanowiących przedmiot obrotu, warunki sprzedaży/nabycia udziałów, wolumen transakcji stosowany w transakcjach kontrolowanych i porównywanych, identyfikacja właściwego rynku). Stąd też w niniejszej sprawie nie można było zastosować art. 11 u.p.d.o.p., a tym samym metod enumeratywnie wymienionych w ust. 2 i ust. 3 tego przepisu.
W ocenie DIAS za słusznością powyższego stanowiska przemawia także okoliczność znowelizowania regulacji u.p.d.o.p. poświęconych zagadnieniu cen transferowych, które dopiero od 1 stycznia 2019 r. przewidują wprost możliwość zastosowania technik wyceny, jako tzw. innej metody weryfikacji cen transferowych. Organ odwoławczy zwrócił przy tym uwagę na uzasadnienie tej nowelizacji, z którego wynika, że dotychczasowe regulacje umożliwiały organom podatkowym szacowanie dochodu tylko na podstawie jednej z pięciu metod wskazanych w uchylanym art. 11 ww. ustawy (katalog zamknięty), co stawiało organy podatkowe w gorszej sytuacji w stosunku do podatnika, który miał możliwość zastosowania dowolnej metody ustalania ceny transferowej. Zmiana unormowań dotyczących cen transferowych obowiązująca od 2019 r. miała również na celu zaimplementowanie dorobku zawartego w Wytycznych OECD, które akceptują możliwość stosowania metod oszacowania innych, niż podstawowe.
DIAS podkreślił, że czynność w postaci sprzedaży udziałów ma charakter dalece niestandardowy, ze względu na konieczność indywidualnej wyceny sprzedawanych udziałów. Innymi słowy, taka wycena przy zastosowaniu tradycyjnych metod określonych w art. 11 u.p.d.o.p. jest niemożliwa, albowiem nie da się przy zastosowaniu tych metod określić ostatecznego rezultatu ekonomicznego w postaci ceny rynkowej, z przeniesienia tych praw majątkowych, z uwagi na brak wiarygodnych danych porównawczych spowodowanych atypowością transakcji sprzedaży udziałów przejawiającej się w niemożności przygotowania analizy porównawczej odnośnie tej transakcji kapitałowej (tego typu czynność jest ze swej istoty nieporównywalna).
Ponadto w opinii DIAS sam wybór odpowiedniej metody, spośród wymienionych w art. 11 u.p.d.o.p. oraz rozp.MF, w przedmiotowej sprawie byłby niemożliwy z uwagi na przedmiot transakcji oraz brak możliwości dokonania porównania wewnętrznego i zewnętrznego. Odnosząc się kolejno do tych metod DIAS wyjaśnił bowiem, że w przypadku metody porównywalnej ceny niekontrolowanej organ zobowiązany byłby do porównania transakcji sprzedaży udziałów dokonanej przez spółkę z cenami stosowanymi w porównywalnych transakcjach z podmiotami niezależnymi lub przez inne podmioty niezależne. Także metoda ceny odprzedaży wymaga odniesienia do poziomu marży stosowanej przez podmiot w porównywalnych transakcjach zawieranych z podmiotami niezależnymi (porównanie wewnętrzne) lub marży stosowanej w porównywalnych transakcjach przez podmioty niezależne (porównanie zewnętrzne). Podobnie metoda rozsądnej marży - koszt plus wymagałaby wyznaczenia marży w transakcji pomiędzy podmiotami powiązanymi i porównania jej z marżą osiąganą w transakcji z podmiotem niezależnym lub pomiędzy podmiotami niezależnymi. Również metody podziału zysku i marży transakcyjnej netto wymagają określenia łącznego zysku osiągniętego przez podmioty powiązane w związku z daną transakcją oraz podziale tych zysków między te podmioty w takiej proporcji, w jakiej dokonałyby tego podziału podmioty niezależne lub badania marży zysku netto w transakcji powiązanej w odniesieniu do transakcji niepowiązanych.
Zdaniem DIAS wykazany powyżej brak możliwości zastosowania w niniejszej sprawie przepisów szczególnych z art. 11 u.p.d.o.p. i rozp.MF oznacza, że organy podatkowe są uprawnione do podjęcia czynności w trybie art. 14 ust. 1 u.p.d.o.p. i określenia przychodu w wysokości wartości rynkowej, co znajduje potwierdzenie także w ocenie prawnej zawartej w wyroku NSA z 25 października 2023 r. sygn. akt II FSK 827/23. Tym samym jako prawidłowe DIAS ocenił wezwanie Spółki do zmiany wartości sprzedanych w 2016 r. udziałów lub wskazania przyczyn uzasadniających podanie ceny znacznie odbiegającej od wartości rynkowej, a wobec nieuzyskania odpowiedzi od Spółki, powołanie biegłego skarbowego M.S. do wyceny udziałów posiadanych przez stronę w ww. spółkach, aby z uwzględnieniem jego opinii dokonać określenia przychodów w wartości rynkowej. DIAS zaznaczył bowiem, że tylko biegły mógł dokonać wyceny przedmiotowych udziałów, gdyż wiadomości niezbędne do ustalenia wartości sprzedanych przez stronę udziałów przekraczają zakres wiedzy i doświadczenia życiowego osób nie mających wykształcenia specjalistycznego w zakresie dokonywania wycen przedsiębiorstw.
DIAS zrelacjonował, że z opinii biegłego skarbowego, sporządzonej 29 października 2020 r., wynika, że została ona sporządzona następującymi metodami:
- dochodową (DCF) w przypadku A. Sp. z o.o.,
- majątkową (SAN) przy A1. Sp. z o.o.,
- mieszaną w przypadku A2. Sp. z o.o., S2. Sp. z o.o. i S1. Sp. z o.o.
Z wyceny wynika, że rekomendowana wartość wycenionego pakietu wynosi w odniesieniu do sprzedanych udziałów w: A. Sp. z o.o. - 361.904,38 zł; A1. Sp. z o.o. - 216.804,35 zł; S1. Sp. z o.o. - 193.318,98 zł; A2. Sp. z o.o. - 80.340,71; S2. Sp. z o.o. - 4.681.589,73 zł. Wartość tej ostatniej wyceny została zaktualizowana przez biegłego M.S. na kwotę 4.227.534,99 zł w wyniku uzyskania nowych informacji dotyczących oprocentowania kapitału obcego, przekazanych przez stronę w opinii eksperckiej W.M. z 30 grudnia 2019 r. Zarzuty Spółki względem opinii biegłego M.S. (opisane szczegółowo na s. 30-31 zaskarżonej decyzji) zostały ocenione przez DIAS jako nieuprawniona polemika ze stanowiskiem biegłego, zawierającą zdanie innego biegłego (P.C.), który wskazuje, czego biegły powołany przez NUS nie powinien zrobić - bez uzasadnienia swojego stanowiska, a jednocześnie nie wskazuje, jakim standardom uchybił przy dokonywaniu wyceny lub jakich zasad nie respektował.
Odnosząc się do tych zarzutów DIAS powołał się na opinie i wyjaśnienia powołanego w sprawie biegłego skarbowego, z których wynika, że wycena przedmiotowych udziałów nie mogła być dokonana metodą aktywa netto. Metoda ta nie odzwierciedla bowiem wartości rynkowej do której należy dążyć dokonując wyceny, gdyż jest to wartość księgowa, równa różnicy między bilansową wartością aktywów a bilansową wartością zobowiązań. DIAS uznał, że wybór przez biegłego różnych metod wyceny udziałów poszczególnych spółek nie świadczy o niekonsekwencji, lecz doborze optymalnej metody wyceny, co biegły szczegółowo uzasadnił w części opinii pt. "Podsumowanie wyceny i rekomendacja wartości". DIAS nie znalazł także podstaw do uwzględnienia pozostałych zastrzeżeń Spółki, dotyczących warstwy merytorycznej opinii sporządzonej przez powołanego w sprawie biegłego skarbowego, przedstawiając na s. 32-40 zaskarżonej decyzji obszerny wywód w tym przedmiocie.
DIAS podkreślił, że powołany w sprawie biegły dokonał wyceny wartości udziałów ww. spółek w oparciu o dokumenty udostępnione przez organ I instancji, w tym dokumentację księgową spółek, a więc materiał obiektywny dla oceny. Zdaniem organu odwoławczego, zgromadzony w sprawie materiał był wystarczający do sporządzenia przedmiotowej opinii. Zauważył przy tym, że sprawozdania finansowe sporządzone przez spółki zostały podpisane przez ich prezesów, w związku z czym organ podatkowy i biegły nie mieli uwag co do ich rzetelności. DIAS wskazał także, że powołany w sprawie biegły posiada uprawnienia członka rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa, jest biegłym sądowym Sądu Okręgowego w K. z zakresu wycen i analiz ekonomiczno-finansowych oraz od 2018 r. biegłym skarbowym Izby Administracji Skarbowej w K. z zakresu wycen aktywów finansowych i wartości niematerialnych i prawnych. Stwierdził zatem, że biegły ten posiada wiedzę i wykształcenie niezbędne do wykonania powyższych wycen.
Ocenił także, że opinia powołanego w sprawie biegłego skarbowego jest prawidłowa i nie można kwestionować jej merytorycznego charakteru oraz przyjętych metod wyceny. Zdaniem DIAS, opinia tego biegłego została sporządzona w sposób umożliwiający zapoznanie się zarówno z przyjętymi do wyceny kryteriami oraz procesem ustalania wartości. Biegły skrupulatnie ustosunkował się do uwag strony i przedłożonych wycen, które wyrażają stanowisko strony, oraz szczegółowo wskazał i wyjaśnił przesłanki, które doprowadziły go do końcowych wniosków. Do przedstawionej opinii i wyjaśnień biegłego skarbowego organ odwoławczy nie miał żadnych zastrzeżeń, zaś strona, w ocenie DIAS, nie wskazała rażących uchybień przedmiotowej opinii. DIAS podkreślił, że powołany w sprawie biegły skarbowy uwzględnił sugestie strony dotyczące oprocentowania kapitału obcego i zmienił wartość wycenianego pakietu udziałów w S1. Sp. z o.o. Skonstatował, że skoro opinia tego biegłego zawiera wszystkie elementy istotne dla ustalenia wartości sprzedanych udziałów, to bezzasadny jest wniosek strony o powołanie nowego biegłego w sprawie.
Końcowo DIAS zwrócił uwagę na rozbieżność w cenie sprzedanych udziałów w A1. Sp. z o.o., która w umowie sprzedaży została ustalona na kwotę 200.000 zł, zaś w opinii biegłego na kwotę 80.340,71 zł. Przyjął jednak, że skoro w świetle art. 14 ust. 1 u.p.d.o.p. przychodem co do zasady jest jego wartość wyrażona w cenie określonej w umowie, to przychodem należnym z tytułu sprzedaży udziałów w tej spółce jest kwota 200.000 zł. Natomiast w odniesieniu do udziałów pozostałych spółek, tj. A. Sp. z o.o., A2. Sp. z o.o., S2. Sp. z o.o. i S3. Sp. z o.o., DIAS stwierdził, że ustalone w umowach ceny sprzedaży tych udziałów nie odpowiadały wartościom rynkowym i miały na celu osiągnięcie korzyści podatkowej poprzez poniesienie straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz przejęcie kapitału Spółki przez G.W. W tych okolicznościach jako prawidłowe ocenił określenie przez NUS przychodu z tytułu sprzedanych w 2016 r. udziałów kapitałowych w kwocie 5.199.562,70 zł i stwierdzenie, że Spółka zaniżyła przychody z tytułu sprzedaży tych udziałów o kwotę 2.559.562,70 zł (5.199.562,70 zł - 2.640.000 zł). W dalszej części uzasadnienia DIAS przedstawił ustalenia dotyczące przychodów z tytułu wykonanych usług księgowych oraz w zakresie zawyżenia przez spółkę kosztów podatkowych, które Sąd pomija z uwagi na nie objęcie ich zakresem skargi.
W skardze wniesiono o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając naruszenie w tej sprawie:
1/ art. 11 ust. 2 i 3 u.p.d.o.p. w zw. z art. 14 ust. 3 u.p.d.o.p. w zw. z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.; dalej: "p.p.s.a.") poprzez niezastosowanie się w wystarczającym stopniu do oceny prawnej i wskazań NSA i powielenie uchybienia w postaci nienależytego wyjaśnienia przyczyn, z powodu których organ uznał, że w sprawie nie było możliwości zastosowania metod wymienionych w art. 11 u.p.d.o.p.; zdaniem skarżącej organ błędnie przyjął, że w analizowanej sprawie nie jest właściwe zastosowanie ww. metod wyceny i co najmniej przedwcześnie zastosował metodę, o której mowa w art. 14 ust. 3 u.p.d.o.p., co doprowadziło do ustalenia nieprawidłowej wartości sprzedanych udziałów w kwocie przewyższającej ceny rynkowe, mimo że u podstaw regulacji zawartych w art. 11 i art. 14 u.p.d.o.p. leży założenie, by transakcje były zgodne z warunkami rynkowymi, a ponadto by dochody oraz należny podatek określone zostały na warunkach ustalonych pomiędzy podmiotami niezależnymi;
2/ art. 223 § 1 Op w zw. z art. 120, art. 121, art. 122, art. 180 § 1, art. 181, art. 187 § 1, art. 188, art. 191 w zw. z art. 197 § 1 i art. 229 Op poprzez utrzymanie w mocy decyzji NUS wydanej w oparciu o wadliwie ustalony stan faktyczny sprawy oraz niepełny materiał dowodowy, który nie został uzupełniony na etapie postępowania odwoławczego; skarżąca uznała, że nie zostały usunięte sprzeczności między opiniami ekspertów, zaś decyzja została oparta wyłącznie na opinii biegłego powołanego przez organ I instancji, która stoi w sprzeczności z posiadanymi przez Spółkę opiniami potwierdzającymi słuszność prezentowanego przez Spółkę stanowiska w zakresie prawidłowej ceny sprzedaży udziałów; wskazała także na pominięcie jej wniosków o przesłuchanie powołanego w sprawie biegłego skarbowego oraz P.C. na okoliczności związane z wadami i nielogicznymi założeniami opinii biegłego powołanego przez organ I instancji i tym samym, prowadzenie postępowania w sposób niebudzący zaufania do organu podatkowego oraz niezasadne nieuwzględnienie opinii biegłego w posiadaniu której jest spółka, w sytuacji gdy z zasad prowadzenia postępowania podatkowego wynika, że organ podatkowy jest obowiązany zebrać i w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy oraz ocenia na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
W uzasadnieniu skargi spółka podała własne stanowisko względem ustaleń organów podatkowych. Stwierdziła, że DIAS nie zastosował się do wytycznych sądu dotyczących należytego uzasadnienia braku możliwości zastosowania w niniejszej sprawie metod wymienionych w art. 11 u.p.d.o.p. Uznała bowiem, że organ nie powinien szukać i argumentować, że nie da się znaleźć porównywalnych warunków transakcji (pomiędzy podmiotami powiązanymi) podobnymi dobrami (udziały w spółkach o określonych aktywach i przedmiocie działania) ale uzasadnić dlaczego nie jest w stanie znaleźć podobnych transakcji pomiędzy podmiotami niepowiązanymi (obcymi sobie) oraz dlaczego i dopiero wtedy mówić o niemożności zastosowania przepisu. Zauważyła, że obrót udziałami spółek podlega daninie PCC, a organ nie wykazał chociażby, że nie da się z bazy danych PCC wybrać transakcji (udziałami spółek prowadzących gospodarstwa rolne) pomiędzy podmiotami niepowiązanymi i porównać ich do kwestionowanych transakcji. Podniosła, że nawet biegły powołany przez NUS, wyceniając spółki, posługiwał się szerokim zestawem danych porównawczych. Zdaniem skarżącej organ nie wykazał dlaczego nie mógł i nie zlecił wyceny metodą porównawczą chociażby w oparciu o porównanie wskaźników spółek takich jak cena/zysk lub cena do wartości księgowej. Wydając zaś decyzję oparł się na wycenie sporządzonej metodą mieszaną, nie podając żadnej argumentacji i powodu zastosowanej metody wyceny.
Zdaniem skarżącej NUS bezzasadnie przystąpił do określenia wartości rynkowej zbytych udziałów, w sytuacji gdy cena sprzedaży nie odbiegała od wartości rynkowej. Skarżąca podniosła także, że w toku postępowania wskazywała, że opinia biegłego powołanego przez organ jest błędna i nie odzwierciedla rzeczywistej wartości udziałów, co potwierdza argumentacja Spółki oraz przedstawione przez nią dowody, w tym opinie i ekspertyzy, które zostały sporządzone na zlecenie Spółki. Wskazała, że biegły zignorował negatywne konsekwencje ustaw rolnych wprowadzonych przez ustawodawcę do obrotu prawnego w 2016 r., które znacznie utrudniały zbywanie udziałów w spółkach prowadzących gospodarkę rolną. Ponadto uznała, że biegły błędnie założył długoletni okres kontynowania działalności poszczególnych spółek podczas gdy według oświadczeń zarządów tych spółek w zakresie kontynuowania działalności dotyczyły one jedynie najbliższych 12 miesięcy, tj. 2016 r. W ocenie Spółki, zignorowanie tych okoliczności doprowadziło zarówno biegłego, jak i organy podatkowe do niewłaściwych ustaleń dotyczących rzeczywistej wartości rynkowej zbywanych przez Spółkę udziałów kapitałowych. Biegły de facto obliczał i dyskontował dochody, które nigdy w rzeczywistości nie zaistnieją, nigdy do spółek nie napłyną, co dla Spółki było kwestią oczywistą już na początku 2016 r.
Skarżąca uznała, że w realiach niniejszej sprawy, biorąc pod uwagę bardzo ograniczony horyzont czasowy dalszego funkcjonowania omawianych podmiotów, właściwą metodą wyceny sprzedawanych udziałów była metoda aktywów netto, a więc metoda faktycznie przez Spółkę zastosowana. Zdaniem Spółki metoda ta (wymieniona wprost w przepisach k.s.h., tj. art. 199 § 2 oraz art. 359 § 2) powinna być zawsze punktem wyjścia do dokonywania wszelkich wycen tego typu, zaś przyjęcie innej metody możliwe jest jedynie wówczas, gdy przemawiają za tym istotne, wyraźne i oczywiste przesłanki, które w realiach niniejszej sprawy nie zachodzą, a przede wszystkim nie zostały wskazane przez organy.
Końcowo skarżąca podkreśliła, że jedynym powodem sprzedaży udziałów były planowane i wdrażane przez ustawodawcę przepisy ograniczające zbywalność udziałów w spółkach rolnych. Wyjaśniła, że ich przeniesienie z osoby prawnej na osobę fizyczną pozwalało na większą swobodę w ich późniejszym dysponowaniu (wprowadzane przepisy bowiem nakładały na osoby fizyczne mniejszą ilość ograniczeń jeśli chodzi o zbywalność tego typu udziałów). Uznała zatem, że celem transakcji było zachowanie jakiegokolwiek poziomu płynności tego majątku, wobec wprowadzenia regulacji de facto zamrażających obrót udziałami w spółkach rolnych, które znajdowały się w rękach osób prawnych — nie zaś przejmowanie czegokolwiek. W tych okolicznościach stwierdziła, że transakcje dokonane zostały na warunkach odpowiadających warunkom rynkowym, a zatem brak było podstaw do zastosowania w tej sprawie zarówno art. 11, jak i art. 14 u.p.d.o.p.
W odpowiedzi na skargę DIAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna albowiem zaskarżona decyzja wbrew zarzutom podniesionym w skardze odpowiada prawu.
W pierwszej kolejności wymaga zauważenia, że decyzja DIAS została zaskarżona w części dotyczącej zaniżenia przez spółkę przychodów z tytułu sprzedaży udziałów w pięciu spółkach o kwotę w łącznej wysokości 2.559.562,70 zł. Zagadnieniem spornym pomiędzy stronami pozostawała natomiast kwestia zastosowanej metody wyceny sprzedanych udziałów. Zdaniem DIAS w niniejszej sprawie nie mogły znaleźć zastosowania metody wymienione w art. 11 u.p.d.o.p. z uwagi na przedmiot transakcji oraz brak możliwości dokonania porównania wewnętrznego i zewnętrznego. Dlatego też podjęto czynności w trybie art. 14 ust. 1 u.p.d.o.p. i określono przychód w wysokości wartości rynkowej. Natomiast w ocenie skarżącej, DIAS - wbrew zaleceniom zawartym w wyroku NSA – nie wykazał należycie powodów braku możliwości zastosowania metod wymienionych w art. 11 u.p.d.o.p. i w konsekwencji co najmniej przedwcześnie zastosował metodę, o której mowa w art. 14 ust. 3 u.p.d.o.p., co doprowadziło do ustalenia nieprawidłowej wartości sprzedanych udziałów. Ponadto skarżąca uznała, że NUS bezzasadnie przystąpił do określenia wartości rynkowej zbytych udziałów, w sytuacji, gdy cena sprzedaży nie odbiegała od wartości rynkowej. W świetle obowiązujących w 2016 r. przepisów prawa i zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego, w tak zarysowanym sporze rację należało przyznać organowi podatkowemu. Należy przy tym zaznaczyć, że rozstrzygnięcie tego sporu miało kluczowe znaczenie dla wyniku tej sprawy, gdyż wobec stwierdzenia przez DIAS, że transakcje sprzedaży udziałów nie były zawierane na warunkach rynkowych, dochód uzyskany ze sprzedaży udziałów nie mógł zostać opodatkowany na zasadach ogólnych.
W kontrolowanej sprawie nie jest kwestionowane, że pomiędzy skarżącą a podmiotami nabywającymi udziały istniały powiązania osobowe, o których mowa w art. 11 ust. 4 pkt 2 u.p.d.o.p. G.W., który nabył ww. udziały jako osoba fizyczna lub wspólnik i prezes Spółek L1., L2. i L3. - posiadał bowiem udziały strony oraz udziały spółek będących wspólnikami strony, a także występował jako wspólnik lub prokurent w spółkach, których udziały sprzedano w 2016 r. Stwierdzenie istnienia tych powiązań nie jest jednak wystarczające dla określenia dochodu podatnika w drodze oszacowania. Jak wynika bowiem z art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p. konieczne jest także wykazanie, że w wyniku takich powiązań zostaną ustalone lub narzucone warunki różniące się od warunków, które ustaliłyby między sobą niezależne podmioty, i w wyniku tego podatnik nie wykazuje dochodów albo wykazuje dochody niższe od tych, jakich należałoby oczekiwać, gdyby wymienione powiązania nie istniały. W takim dopiero przypadku dochody danego podatnika oraz należny podatek określa się bez uwzględnienia warunków wynikających z tych powiązań. Zdaniem Sądu organy podatkowe w dostateczny sposób wykazały istnienie takich przesłanek w odniesieniu do spornych transakcji polegających na sprzedaży udziałów.
Jak wynika bowiem z pisma strony z 30 lipca 2018 r., ta nie otrzymała zapłaty za sprzedane udziały, zaś G.W. nie złożył deklaracji związanych z ww. transakcjami, a ponadto strona, która była zobowiązana do uiszczenia podatku na podstawie umów sprzedaży, jak również podmioty kupujące nie zapłaciły podatku od czynności cywilnoprawnych. Strona sprzedała udziały w cenach nominalnych w kwocie łącznej 2.890.000 zł, natomiast koszt ich nabycia w latach 2009-2010 wyniósł 4.140.000 zł, a to oznacza, że strona poniosła stratę z tytułu ich sprzedaży w kwocie łącznej 1.250.000 zł, w tym z tytułu sprzedaży udziałów w A1. Sp. z o.o. w kwocie 1.000.000 zł oraz w S2. Sp. z o.o. w kwocie 250.000 zł.
W ocenie Sądu nie mają przy tym usprawiedliwionych podstaw twierdzenia skarżącej jakoby wpływ na wysokość ceny sprzedaży udziałów miała zmiana w 2015 r. prawa dotyczącego spółek rolnych, jak również krótka perspektywa funkcjonowania spółek. Jak wynika z ustaleń DIAS (opisanych na s. 22 zaskarżonej decyzji), z wpisów KRS spółek, których udziały skarżąca zbyła w 2016 r. wynika, że po 2016 r. część tych udziałów została sprzedana podmiotom w których G.W. był wspólnikiem i członkiem zarządu lub L.W. jako osobie fizycznej czy też spółce będącej wspólnikiem skarżącej. Zatem wbrew twierdzeniu skarżącej, pomimo ograniczeń jakie miały wprowadzać przepisy dotyczące zbywalności udziałów w spółkach rolnych transakcje mogły być przeprowadzone nie tylko pomiędzy bliskimi osobami fizycznymi. Dodatkowo należy podkreślić, że M.W. - wspólnik spółki U., posiadającej udziały skarżącej oraz L.W. - członek zarządu skarżącej, podpisali w maju i czerwcu 2016 r. (czyli po sprzedaży udziałów i po wejściu w życie ustaw dotyczących zbywania nieruchomości rolnych) informacje dodatkowe do sprawozdań finansowych za 2015 r. części spółek, których udziały sprzedano w 2016 r. W informacjach tych zawarte było założenie, że spółki te będą kontynuować działalności przez co najmniej 12 miesięcy i dłużej. Tym samym osoba zarządzająca skarżącą i osoba będąca jej pośrednim wspólnikiem nie widziały zagrożeń dotyczących dalszego funkcjonowania spółek, wynikających z wprowadzonych przepisów dotyczących zbywania nieruchomości rolnych. Trafna jest zatem ocena DIAS, że wprowadzone przepisy nie miały wpływu na decyzję o sprzedaży udziałów, a okoliczność ta, podobnie jak i podnoszona przez skarżącą krótka perspektywa funkcjonowania spółek, pozostawały bez istotnego wpływu na wysokość ceny sprzedaży udziałów.
Ponadto jak podał DIAS, z analizy dokumentacji spółek, których udziały skarżąca sprzedała w 2016 r. wynika, że wszystkie spółki w jednostronnym rachunku zysków i strat z uwzględnieniem bufora za 2015 r. oraz w sprawozdaniu z działalności zarządu spółek za 2015 r. lub uchwale w sprawie zatwierdzenia sprawozdania z zarządu z działalności Spółki oraz sprawozdania finansowego za 2015 r., wykazały zysk w odpowiednich kwotach: A. Sp. z o.o.: 4.079,28 zł; S2. Sp. z o.o.: 752.247,08 zł; A1. Sp. z o.o.: 81.549,96 zł; A2. Sp. z o.o.: 639.572,83 zł; S1. Sp. z o.o.: 563.509,48 zł. Zatem prawidłowo DIAS uznał, że kondycja finansowa ww. spółek na dzień dokonania przez stronę wyceny sprzedanych udziałów, tj. na 31.12.2015 r. była dobra.
W tych okolicznościach Sąd ocenił, że w niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p. do określenia dochodów skarżącej ze sprzedaży udziałów w drodze oszacowania. Sąd miał przy tym na uwadze ocenę prawną NSA wyrażoną w wyroku z 25 października 2023 r. sygn. akt II FSK 827/23, dopuszczającą podjęcie czynności w trybie art. 14 u.p.d.o.p. gdy z uwagi na specyfikę danej transakcji żadna z metod wymienionych w art. 11 u.p.d.o.p. nie będzie adekwatna. Sąd za wystarczające uznał przy tym uzasadnienie przez DIAS przyczyn z powodu których w sprawie nie było możliwe zastosowanie metod oszacowania wymienionych w art. 11 ust. 2 i 3 u.p.d.o.p., których sposób i tryb określania uregulowano w rozp.MF.
Zgodnie z § 3 ust. 1-2a rozp.MF "organy podatkowe oraz organy kontroli skarbowej określają w drodze oszacowania dochód podmiotu powiązanego w wysokości, jaką ustaliłyby między sobą niezależne podmioty. W celu oszacowania tego dochodu stosuje się wyłącznie metody, o których mowa w § 12-18, z zachowaniem zasad określonych w rozdziałach 2, 5 i 5a. Oszacowany w ten sposób dochód uznaje się za wartość rynkową. Przy wyborze metody szacowania organy podatkowe oraz organy kontroli skarbowej uwzględniają w szczególności:
1) przebieg transakcji, w tym funkcje, jakie wykonują dane podmioty w porównywanych transakcjach, biorąc pod uwagę angażowane przez nie aktywa, obejmujące również dobra materialne i niematerialne niezaliczone do aktywów, kapitał ludzki oraz ponoszone ryzyka;
2) dostępność wiarygodnych informacji, niezbędnych do zastosowania wybranej metody, w szczególności dotyczących porównywalnych transakcji lub podmiotów;
3) porównywalność transakcji lub podmiotów, która powinna odpowiadać zasadom określonym w rozdziale 2".
W rozdziale 2 rozp.MF, na co słusznie zwrócił uwagę DIAS, wprowadzono obowiązek uprzedniego dokonania analizy porównywalności transakcji niezależnie od tego jaka metoda szacowania miałaby znaleźć ostatecznie zastosowanie. Zgodnie bowiem z § 6 ust. 1 rozp.MF "określenie dochodu podmiotu powiązanego w drodze oszacowania poprzedza przeprowadzenie przez organy podatkowe i organy kontroli skarbowej analizy warunków ustalonych pomiędzy podmiotami powiązanymi oraz badanie zgodności tych warunków z warunkami, które ustaliłyby między sobą niezależne podmioty, lub warunkami, które ustaliłby dany podmiot z podmiotem niezależnym w porównywalnych okolicznościach sprawy, zwanej dalej: analizą porównywalności". Stosownie zaś do § 6 ust. 2 rozp.MF "za porównywalne uznać można takie transakcje, w których żadna z ewentualnych różnic pomiędzy porównywanymi transakcjami lub pomiędzy podmiotami zawierającymi te transakcje nie mogłaby w sposób istotny wpłynąć na cenę przedmiotu takiej transakcji na wolnym rynku lub można dokonać racjonalnie dokładnych poprawek eliminujących istotne efekty takich różnic". Na podstawie § 6 ust. 3 rozp.MF "przy dokonywaniu analizy porównywalności należy uwzględnić czynniki porównywalności, w szczególności:
1) cechy charakterystyczne dóbr, usług lub innych świadczeń;
2) przebieg transakcji, w tym funkcje, jakie wykonują podmioty w porównywanych transakcjach, biorąc pod uwagę angażowane przez nie aktywa, kapitał ludzki oraz ponoszone ryzyka;
3) warunki transakcji określone w umowie lub porozumieniu, lub innym dowodzie dokumentującym te warunki;
4) warunki ekonomiczne występujące w czasie i miejscu, w których dokonano transakcji;
5) strategię gospodarczą".
Natomiast w świetle § 6 ust. 4 rozp.MF "przeprowadzenie analizy porównywalności składa się w szczególności z następujących etapów:
1) ogólnej analizy informacji dotyczących podatnika i jego otoczenia gospodarczego;
2) analizy warunków ustalonych lub narzuconych pomiędzy podmiotami powiązanymi, w szczególności na podstawie wykonywanych przez nie funkcji, angażowanych aktywów i ponoszonych ryzyk, w wyniku której należy zidentyfikować czynniki ekonomicznie istotne w badanych okolicznościach sprawy, z uwzględnieniem ust. 3;
3) sprawdzenia, czy istnieje możliwość porównania warunków ustalonych lub narzuconych pomiędzy podmiotami powiązanymi z warunkami stosowanymi przez dany podmiot z podmiotami niezależnymi;
4) identyfikacji i weryfikacji porównywalnych warunków ustalanych przez podmioty niezależne;
5) wyboru metody najbardziej właściwej w danych okolicznościach sprawy z uwzględnieniem zasad określonych w § 3 ust. 2a, a następnie określenia konieczności stosowania wskaźnika zyskowności i wybór jego rodzaju odpowiedniego dla wybranej metody;
6) identyfikacji danych porównawczych dla wybranej metody na podstawie czynników ekonomicznie istotnych, o których mowa w pkt 2, oraz określenia konieczności dokonania poprawek, o których mowa w ust. 2;
7) analizy uzyskanych danych porównawczych
Sąd podziela ocenę DIAS, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie było możliwe przeprowadzenie analizy porównawczej ani wewnętrznej ani zewnętrznej, co skutkowało niemożnością zastosowania art. 11 u.p.d.o.p. Jak trafnie zauważył bowiem organ odwoławczy, strona w przedmiocie swojej działalności nie zajmowała się obrotem udziaami (który odbywał się tylko pomiędzy podmiotami powiązanymi), lecz usługami księgowymi, a zatem innym typem transakcji. Także podmioty powiązane (spółki nabywające udziały) nie miały w zakresie prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej obrotu udziałami. Transakcja sprzedaży udziałów podmiotom powiązanym miała charakter jednorazowy. Podmioty powiązane nie dokonywały uprzednio takiej transakcji między sobą albo z podmiotami zewnętrznymi (niezależnymi). Z tej też przyczyny niemożliwym było przeprowadzenie zarówno analizy porównawczej wewnętrznej, polegającej na porównaniu danych dotyczących transakcji zawieranych przez danego podatnika z podmiotami niepowiązanymi, jak też jej zmodyfikowanej wersji polegającej na porównaniu tego typu transakcji dokonywanych między podmiotami powiązanymi w innym okresie, na podstawie danych wewnętrznych podatnika (a więc ustalenia zależności przyczynowo-skutkowych tej transakcji pomiędzy podmiotami powiązanymi oraz wpływu tych powiązań na jednorazową transakcję obrotu udziałami). DIAS podkreślił przy tym, że sama strona sporządzając dokumentację, o której jest mowa w art. 9a u.p.d.o.p., nie zastosowała żadnej z metod określonych w art. 11 ust. 2 i ust. 3 u.p.d.o.p. i oparła się na metodzie wyceny aktywów netto, która jak słusznie wskazał organ I instancji jest niewłaściwa, ponieważ bazuje na danych historycznych, bez aktualizacji wyceny składników majątku poszczególnych spółek, a tym samym nie odzwierciedla faktycznej wartości rynkowej sprzedanych udziałów.
W niniejszej sprawie nie było też możliwe przeprowadzenie analizy porównawczej zewnętrznej, czego przyczyną był stwierdzony przez DIAS brak takich transakcji na rynku między tego typu podmiotami jak podmioty powiązane (mając na uwadze przede wszystkim podstawowe czynniki porównywalności, takie jak: przebieg transakcji, w tym funkcje, jakie wykonują dane podmioty w porównywanych transakcjach, biorąc pod uwagę angażowane przez nie aktywa, obejmujące również dobra materialne i niematerialne niezaliczone do aktywów, kapitał ludzki oraz ponoszone ryzyka, dostępność wiarygodnych informacji, niezbędnych do zastosowania wybranej metody, w szczególności dotyczących porównywalnych transakcji lub podmiotów, profil działalności/funkcjonalny porównywanych podmiotów, cechy charakterystyczne dóbr stanowiących przedmiot obrotu, warunki sprzedaży/nabycia udziałów, wolumen transakcji stosowany w transakcjach kontrolowanych i porównywanych, identyfikacja właściwego rynku). Stąd też w niniejszej sprawie nie można było zastosować art. 11 u.p.d.o.p., a tym samym metod enumeratywnie wymienionych w ust. 2 i ust. 3 tego przepisu.
Sąd jako prawidłową ocenia konstatację DIAS, że czynność w postaci sprzedaży udziałów ma charakter dalece niestandardowy, ze względu na konieczność indywidualnej wyceny sprzedawanych udziałów. Innymi słowy, taka wycena przy zastosowaniu tradycyjnych metod określonych w art. 11 u.p.d.o.p. jest niemożliwa, albowiem nie da się przy zastosowaniu tych metod określić ostatecznego rezultatu ekonomicznego w postaci ceny rynkowej z przeniesienia tych praw majątkowych, z uwagi na brak wiarygodnych danych porównawczych spowodowanych atypowością transakcji sprzedaży udziałów przejawiającej się w niemożności przygotowania analizy porównawczej odnośnie tej transakcji kapitałowej (tego typu czynność jest ze swej istoty nieporównywalna).
Nie budzą zastrzeżeń Sądu także wywody DIAS odnoszące się do poszczególnych metod opisanych w art. 11 u.p.d.o.p. oraz rozp.MF, których zastosowanie w przedmiotowej sprawie okazało się niemożliwe z uwagi na przedmiot transakcji oraz brak możliwości dokonania porównania wewnętrznego i zewnętrznego. Odnosząc się kolejno do tych metod DIAS wyjaśnił bowiem, że w przypadku metody porównywalnej ceny niekontrolowanej organ zobowiązany byłby do porównania transakcji sprzedaży udziałów dokonanej przez spółkę z cenami stosowanymi w porównywalnych transakcjach z podmiotami niezależnymi lub przez inne podmioty niezależne. Także metoda ceny odprzedaży wymaga odniesienia do poziomu marży stosowanej przez podmiot w porównywalnych transakcjach zawieranych z podmiotami niezależnymi (porównanie wewnętrzne) lub marży stosowanej w porównywalnych transakcjach przez podmioty niezależne (porównanie zewnętrzne). Podobnie metoda rozsądnej marży - koszt plus wymagałaby wyznaczenia marży w transakcji pomiędzy podmiotami powiązanymi i porównania jej z marżą osiąganą w transakcji z podmiotem niezależnym lub pomiędzy podmiotami niezależnymi. Również metody podziału zysku i marży transakcyjnej netto wymagają określenia łącznego zysku osiągniętego przez podmioty powiązane w związku z daną transakcją oraz podziale tych zysków między te podmioty w takiej proporcji, w jakiej dokonałyby tego podziału podmioty niezależne lub badania marży zysku netto w transakcji powiązanej w odniesieniu do transakcji niepowiązanych.
Wykazany powyżej brak możliwości zastosowania w niniejszej sprawie przepisów szczególnych z art. 11 u.p.d.o.p. i rozp.MF oznacza, że organy podatkowe były uprawnione do podjęcia czynności w trybie art. 14 ust. 1 u.p.d.o.p. i określenia przychodu w wysokości wartości rynkowej, co jak już podano znajduje potwierdzenie także w ocenie prawnej zawartej w wyroku NSA z 25 października 2023 r. sygn. akt II FSK 827/23. Tym samym prawidłowe w świetle art. 14 ust. 3 u.p.d.o.p. było wezwanie spółki do zmiany wartości sprzedanych w 2016 r. udziałów lub wskazania przyczyn uzasadniających podanie ceny znacznie odbiegającej od wartości rynkowej, a wobec nieuzyskania odpowiedzi od spółki, powołanie biegłego skarbowego M.S. do wyceny udziałów posiadanych przez stronę w ww. spółkach, aby z uwzględnieniem jego opinii dokonać określenia przychodów z tego tytułu w wysokości wartości rynkowej.
Wymaga w tym miejscu podkreślenia, że choć zgodnie z art. 187 § 1 w zw. z art. 191 Op organ podatkowy jest zobowiązany do dokonania oceny opinii przedstawionej przez biegłego skarbowego, to jednak ocena ta z uwagi na ekspercki charakter tego dowodu ma wymiar jedynie formalny. W sytuacji braku przepisów regulujących poszczególne składniki opinii biegłego, z czym mamy do czynienia także w kontrolowanej sprawie (inaczej niż w przypadku np. operatów szacunkowych sporządzanych przez rzeczoznawców majątkowych), ocena ta przeprowadzana jest pod kątem spójności przyjętych założeń, ich logiczności, ewentualnych niejasności czy braków. Poza zakresem tej oceny pozostają natomiast wymagające wiedzy specjalistycznej wnioski wyprowadzone w opinii biegłego skarbowego, których samodzielne podważenie przez organ podatkowy (a więc podmiot tej specjalistycznej wiedzy pozbawiony) nie jest możliwe. W celu sporządzenia miarodajnej opinii biegłemu skarbowemu należy jednak przedstawić pełen materiał dowodowy, w tym także i te dokumenty, o które wnosi strona, tak aby uczynić zadość obowiązkowi zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu i prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie podatnika. W swej opinii biegły winien określić, w jaki sposób informacje zawarte w przekazanych mu dokumentach wpłynęły na treść opinii, a także wypowiedzieć się co do zarzutów podnoszonych przez stronę dotyczących merytorycznych uchybień w sporządzonej opinii (por. wyrok NSA z dnia 11 maja 2012 r., II FSK 1927/11, LEX nr 1214162).
W ocenie Sądu sporządzona w kontrolowanej sprawie opinia biegłego skarbowego M.S. spełnia powyższe warunki. Nie budzi także zastrzeżeń Sądu ocena DIAS co do prawidłowości tej opinii i braku możliwości zakwestionowania jej merytorycznej warstwy oraz przyjętych metod wyceny. Dla porządku należy wskazać, że z opinii biegłego skarbowego wynika, że została ona sporządzona następującymi metodami:
- dochodową (DCF) w przypadku A. Sp. z o.o.,
- majątkową (SAN) przy A1. Sp. z o.o.,
- mieszaną w przypadku A2. Sp. z o.o., S1. Sp. z o.o. i S2. Sp. z o.o.
Z wyceny wynika, że rekomendowana wartość wycenionego pakietu wynosi w odniesieniu do sprzedanych udziałów w: A. Sp. z o.o. - 361.904,38 zł; A1. Sp. z o.o. - 216.804,35 zł; S1. Sp. z o.o. - 193.318,98 zł; A2. Sp. z o.o. - 80.340,71; S2. Sp. z o.o. - 4.681.589,73 zł. Wartość tej ostatniej wyceny została zaktualizowana przez biegłego M.S. na kwotę 4.227.534,99 zł w wyniku uzyskania nowych informacji dotyczących oprocentowania kapitału obcego, przekazanych przez stronę w opinii eksperckiej W.M. z 30 grudnia 2019 r.
Sąd podziela przy tym stanowisko DIAS, że zarzuty spółki względem opinii biegłego (opisane szczegółowo na s. 30-31 zaskarżonej decyzji) stanowią nieuprawnioną polemikę ze stanowiskiem biegłego, zawierającą zdanie innego biegłego (p.C.), który wskazuje, czego biegły powołany przez organ nie powinien zrobić - bez uzasadnienia swojego stanowiska, a jednocześnie nie wskazuje, jakim standardom uchybił przy dokonywaniu wyceny lub jakich zasad nie respektował. Wymaga przy tym zaznaczenia, że w aktach sprawy znajdują się opinie i wyjaśnienia powołanego w sprawie biegłego skarbowego, z których wynika, że wycena przedmiotowych udziałów nie mogła być dokonana metodą aktywa netto. Metoda ta nie odzwierciedla bowiem wartości rynkowej do której należy dążyć dokonując wyceny, gdyż jest to wartość księgowa, równa różnicy między bilansową wartością aktywów a bilansową wartością zobowiązań. Nie sposób zakwestionować także racjonalności oceny DIAS, że wybór przez biegłego różnych metod wyceny udziałów poszczególnych spółek nie świadczy o niekonsekwencji, lecz doborze optymalnej metody wyceny, co biegły szczegółowo uzasadnił w części opinii pt. "Podsumowanie wyceny i rekomendacja wartości". DIAS nie znalazł także podstaw do uwzględnienia pozostałych zastrzeżeń Spółki, dotyczących warstwy merytorycznej opinii sporządzonej przez powołanego w sprawie biegłego skarbowego, przedstawiając na s. 32-40 zaskarżonej decyzji obszerny wywód w tym przedmiocie.
Należy wskazać, że powołany w sprawie biegły dokonał wyceny wartości udziałów ww. spółek w oparciu o dokumenty udostępnione przez organ I instancji, w tym dokumentację księgową spółek, a więc materiał obiektywny dla oceny. Sąd podziela przy tym stanowisko DIAS, że zgromadzony w sprawie materiał był wystarczający do sporządzenia przedmiotowej opinii. Należy bowiem zauważyć, że sprawozdania finansowe sporządzone przez spółki zostały podpisane przez ich prezesów, w związku z czym organ podatkowy i biegły nie mieli uwag co do ich rzetelności. DIAS wskazał także, że powołany w sprawie biegły posiada uprawnienia członka rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa, jest biegłym sądowym Sądu Okręgowego w K. z zakresu wycen i analiz ekonomiczno-finansowych oraz od 2018 r. biegłym skarbowym Izby Administracji Skarbowej w K. z zakresu wycen aktywów finansowych i wartości niematerialnych i prawnych. Biegły ten posiada zatem wiedzę i wykształcenie niezbędne do wykonania powyższych wycen.
Sąd jako prawidłową przyjmuje ocenę DIAS, że opinia tego biegłego została sporządzona w sposób umożliwiający zapoznanie się zarówno z przyjętymi do wyceny kryteriami, jak i procesem ustalania wartości. Biegły skrupulatnie ustosunkował się do uwag strony i przedłożonych wycen, które wyrażają stanowisko strony, oraz szczegółowo wskazał i wyjaśnił przesłanki, które doprowadziły go do końcowych wniosków. Do przedstawionej opinii i wyjaśnień biegłego skarbowego organ odwoławczy nie miał żadnych zastrzeżeń, zaś strona, nie wskazała rażących uchybień przedmiotowej opinii. Powołany w sprawie biegły skarbowy uwzględnił sugestie strony dotyczące oprocentowania kapitału obcego i zmienił wartość wycenianego pakietu udziałów w S2. Sp. z o.o. Skoro zaś opinia tego biegłego zawiera wszystkie elementy istotne dla ustalenia wartości sprzedanych udziałów, to bezzasadny był wniosek strony o powołanie nowego biegłego w sprawie, czy też przesłuchiwania osób, których opinie złożono w sprawie.
W świetle powyższych argumentów należy stwierdzić, że zarzuty sformułowane w skardze nie mają usprawiedliwionych podstaw. Wbrew twierdzeniom skarżącej DIAS uwzględnił bowiem ocenę prawną zawartą w wyroku NSA z 25 października 2023 r. sygn. akt II FSK 827/23 i należycie wyjaśnił przyczyny, z powodu których uznał, że w sprawie nie było możliwości zastosowania metod szacowania wymienionych w art. 11 ust. 2 i 3 u.p.d.o.p. Sąd nie stwierdził tak, aby DIAS przedwcześnie zastosował metodę, o której mowa w art. 14 ust. 3 u.p.d.o.p., zaś przyjmując za wiarygodny dowód z opinii biegłego skarbowego określił przychód ze sprzedanych udziałów w wysokości wartości rynkowej. Tym samym chybiony okazał się zarzut naruszenia w tej sprawie art. 11 ust. 2 i 3 u.p.d.o.p. w zw. z art. 14 ust. 3 u.p.d.o.p. w zw. z art. 153 p.p.s.a. W kontrolowanej sprawie DIAS nie naruszył także art. 223 § 1 Op w zw. z art. 120, art. 121, art. 122, art. 180 § 1, art. 181, art. 187 § 1, art. 188, art. 191 w zw. z art. 197 § 1 i art. 229 Op, gdyż utrzymana w mocy decyzja NUS wydana została na podstawie kompletnego materiału dowodowego, który został przez organy podatkowe poddany wszechstronnej ocenie w jego całokształcie.
Końcowo należy wskazać, że Sąd zobowiązany był do przeprowadzenia w tej sprawie kontroli legalności decyzji organów podatkowych, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli w takich granicach Sąd nie stwierdził jednak naruszenia prawa, które w świetle art. 145 § 1 p.p.s.a. uzasadniałoby uwzględnienie skargi wniesionej w niniejszej sprawie. Niezasadne okazały się także zarzuty podniesione w skardze.
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.