I SA/LU 643/22

I SA/Lu 643/22 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2023-03-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Grzegorz Wałejko
Halina Chitrosz-Roicka /sprawozdawca/
Monika Kazubińska-Kręcisz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Przeciwdziałanie alkoholizmowi
Finanse publiczne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 305
art. 64 ust. 1 pkt 2
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Kazubińska-Kręcisz Sędziowie WSA Halina Chitrosz-Roicka (sprawozdawca), WSA Grzegorz Wałejko Protokolant Starszy sekretarz sądowy Ewelina Piskorek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2023 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 października 2022 r. nr SKO.41/3485/PO/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia opłaty I. oddala skargę; II. przyznaje radcy prawnemu M. Z. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym VAT.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 19 października 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie (dalej: "SKO") utrzymało w mocy decyzję Dyrektora Centrum Interwencji Kryzysowej w Lublinie (dalej: "organ I instancji") z dnia 21 lipca 2022 r., znak: CIK.OWI.446.11.2022 w przedmiocie odmowy umorzenia w całości opłaty za pobyt w Ośrodku Wczesnej Interwencji dla Osób z Problemem Alkoholowym i ich Rodzin w [...] (dalej: "Ośrodek") w kwocie 2.570,77 zł dotyczącej pobytu J. J. w Ośrodku w dniach 27 i 28 grudnia 2019 r., 22 i 23 kwietnia, 25-28 listopada 2020 r., 8 i 9 lipca 2021 r., 3 i 4 września 2021 r., 16 i 17 maja 2022 r.
Jak wynika z jej uzasadnienia i akt sprawy, skarżący pismem z dnia 29 czerwca 2022 r. zwrócił się z wnioskiem o umorzenie opłaty za pobyt w Ośrodku
w dniach wskazanych w decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu wniosku wywodził, że jest w trudnej sytuacji materialnej.
W wyniku wezwania z dnia 5 lipca 2022 r. do przedłożenia dokumentów wskazujących na istnienie "ważnego interesu dłużnika" lub "interesu publicznego"
w udzieleniu wnioskowanej ulgi, skarżący przedłożył zaświadczenie o korzystaniu ze świadczeń z pomocy społecznej udzielanych przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Lublinie, faktury za leki, zaświadczenie z Miejskiego Urzędu Pracy
w Lublinie, karty leczenia szpitalnego, decyzję o przyznaniu zasiłku stałego, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności.
Organ I instancji wyjaśnił, że opłata za pobyt w Ośrodku jest niepodatkową należnością publicznoprawną, a podstawę zastosowania ulgi w spłacie zobowiązania z tego tytułu w postaci jej umorzenia w całości stanowi art. 64 ust.
1 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U.
z 2021 r. poz. 305 ze zm.; w dacie orzekania Dz. U. z 2022 r. poz. 1634 ze zm.; dalej jako: "u.f.p.") oraz uchwała Nr 767/XXXI/2017 Rady Miasta Lublin z dnia 26 czerwca 2017 r. w sprawie upoważnienia Dyrektora Centrum Interwencji Kryzysowej
w Lublinie do załatwiania indywidualnych spraw z zakresu administracji publicznej
w zakresie stosowania ulg w spłacie niepodatkowych należności budżetowych
o charakterze publicznoprawnym, stanowiących dochody Gminy Lublin (Dz. Urz. Woj. Lubel. z dnia 10 lipca 2017 r. poz. 2904). Zgodnie z przepisem art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p., należności, o których mowa w art. 60, właściwy organ może, na wniosek zobowiązanego, umarzać w całości – w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym.
Organ I instancji wyjaśnił, że przepisy u.f.p. nie definiują pojęć ważnego interesu zobowiązanego lub interesu publicznego. Jednakże można w tym zakresie sięgnąć do dorobku orzecznictwa sądów administracyjnych powstałego na tle analogicznej instytucji, czyli umorzenia zaległości podatkowych na podstawie art. 67 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej. Wyjaśnił, że o przesłance "ważnego interesu podatnika" (odpowiednio "ważnego interesu zobowiązanego") można mówić np.
w razie znacznego obniżenia zdolności płatniczych dłużnika spowodowanych zdarzeniem losowym (np.: powódź, pożar, kradzież lub inne zdarzenie uznane za wyjątkowe). Z "ważnym interesem" możemy mieć do czynienia również wówczas, gdy dłużnik znalazł się w trudnej sytuacji życiowej, której nie mógł przewidzieć lub nie mógł zapobiec, lub gdy znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji majątkowej lub osobistej, która uniemożliwiła mu zapłatę zaległej należności. Przesłanki te utożsamia się z przypadkami znacznego obniżenia zdolności płatniczych, nagłej choroby, które nie pozwalają traktować podatnika w sposób równoważny
z pozostałymi podatnikami. Natomiast pod pojęciem "interesu publicznego" należy rozumieć pewną potrzebę (dobro), której zaspokojenie powinno służyć zbiorowości lokalnej lub całemu społeczeństwu. W orzecznictwie wskazuje się, że ustalając istnienie przesłanki "interesu publicznego" nie można pomijać wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, równość wobec prawa, zaufanie do organów władzy.
Podkreślając, że w sprawach dotyczących przyznania ulgi w spłacie zobowiązania ciężar dowodzenia tego, iż zachodzi ważny interes wnioskodawcy lub interes publiczny obciąża stronę, która z tego faktu zamierza wywodzić dla siebie korzystne skutki prawne, organ I instancji stwierdził, iż w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie ulgi w postaci umorzenia
w całości opłaty za pobyt w Ośrodku. Uznał bowiem, że powołanie się przez skarżącego na trudną sytuację finansową nie jest wystarczające do jej przyznania.
W jego ocenie nie zachodzą także okoliczności potwierdzające zaistnienie "interesu publicznego", gdyż zastosowanie ulgi nie przyczyni się w jakikolwiek sposób do ochrony wspólnych dla społeczeństwa wartości, w szczególności równości obywateli wobec prawa.
W odwołaniu skarżący ponownie wniósł o umorzenie opłaty. Podniósł, że znalazł się i nadal jest w trudnej sytuacji majątkowej i osobistej, która uniemożliwia mu zapłatę zaległej należności. Sytuacja ta jest spowodowana ubóstwem
i niepełnosprawnością. Na potwierdzenie tych okoliczności załączył zaświadczenie
z dnia 20 lipca 2022 r. Miejskiego Ośrodka Pomocy w Rodzinie w Lublinie z którego wynika, iż korzysta ze świadczeń pomocy społecznej z powodu ubóstwa
i niepełnosprawności. Jednocześnie w piśmie z dnia 19 sierpnia 2022 r. zadeklarował, że uiszcza dobrowolną opłatę w wysokości 800 zł (po 50 zł co miesiąc), natomiast, co do pozostałej kwoty wnosi o jej umorzenie, gdyż nadal pozostaje w trudnej sytuacji majątkowej i osobistej, która uniemożliwia mu spłatę zaległej należności.
SKO na wstępie podkreśliło, że opłata za pobyt w Ośrodku to należność,
o której mowa w art. 60 pkt 7 u.f.p. w związku z art. 422 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2021 r., poz. 1119 ze zm.; dalej jako: "u.w.t.p.a."). Zgodnie z przepisem art. 60 pkt 7 u.f.p. środkami stanowiącymi niepodatkowe należności budżetowe
o charakterze publicznoprawnym są w szczególności następujące dochody budżetu państwa, budżetu jednostki samorządu terytorialnego albo przychody państwowych funduszy celowych: dochody pobierane przez państwowe i samorządowe jednostki budżetowe na podstawie odrębnych ustaw. W myśl art. 40 ust. 1 u.w.t.p.a. osoby
w stanie nietrzeźwości, które swoim zachowaniem dają powód do zgorszenia
w miejscu publicznym lub w zakładzie pracy, znajdują się w okolicznościach zagrażających ich życiu lub zdrowiu albo zagrażają życiu lub zdrowiu innych osób, mogą zostać doprowadzone do izby wytrzeźwień lub placówki, podmiotu leczniczego albo do miejsca zamieszkania lub pobytu. Zgodnie z art. 422 ust. 1 u.w.t.p.a. za pobyt w izbie wytrzeźwień, placówce lub jednostce Policji od osoby przyjętej pobierana jest opłata. Z kolei art. 422 ust. 2 pkt 1 u.w.t.p.a. stanowi, że opłata za pobyt w izbie wytrzeźwień lub placówce stanowi dochód jednostki samorządu terytorialnego.
SKO argumentowało, że materialnoprawną podstawę zastosowania ewentualnej ulgi w spłacie zobowiązania z tytułu opłaty za pobyt w Ośrodku
w postaci jej umorzenia w całości stanowi art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p. Przewidziane w tym przepisie pojęcia "ważnego interesu zobowiązanego" i "interesu publicznego" ustalać należy z uwzględnieniem okoliczności rozpoznawanej sprawy, niemniej jednak o istnieniu ważnego interesu zobowiązanego oraz interesu publicznego decydują kryteria obiektywne, zgodne z powszechnie obowiązującą hierarchią wartości. Dodało, że w orzecznictwie i piśmiennictwie prawniczym przyjmuje się, że przez ważny interes zobowiązanego (podatnika) należy rozumieć zdarzenia losowe oraz sytuacje osobiste, rodzinne, zdrowotne czy też ekonomiczne (dotyczące majątku, dochodów, wydatków, możliwości płatniczych), które w okolicznościach konkretnego przypadku nie pozwalają na spłatę należności publicznoprawnych bez szczególnej dolegliwości dla zobowiązanego w postaci nadmiernego obciążenia finansowego bądź innych ciężkich skutków. Pojęcia "ważnego interesu zobowiązanego" nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie dochodzonych należności, albowiem pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale również normalną sytuację ekonomiczną zobowiązanego (podatnika), wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków. Przy ocenie tej przesłanki należy też uwzględnić zachowanie samej strony. Z kolei przesłankę interesu publicznego interpretuje się jako dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa. W konsekwencji to zobowiązany do uiszczenia należności (opłaty za pobyt w placówce) winien wykazać, że za jej umorzeniem przemawia "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny".
SKO argumentowało, że zastosowanie ulgi w postaci umorzenia niepodatkowej należności budżetowej o charakterze publicznoprawnym (w tym opłaty za pobyt w placówce) uwarunkowane jest w pierwszej kolejności ustaleniem przez organ wystąpienia przynajmniej jednej z przesłanek warunkujących ewentualne umorzenie, tj. "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny". Brak w danej sprawie takich przesłanek skutkuje odmową umorzenia należności objętych wnioskiem dłużnika. Ponadto nawet wystąpienie przesłanki "ważnego interesu podatnika" lub przesłanki "interesu publicznego" nie skutkuje nałożeniem na organ podatkowy prawnego obowiązku umorzenia zaległości podatkowej, gdyż decyzje dotyczące ulg w spłacie zobowiązań podatkowych wydawane są w ramach uznania administracyjnego, które nie wyraża się w swobodzie oceny w danym stanie faktycznym sprawy okoliczności odpowiadających użytym pojęciom ważnego interesu podatnika, ale w możliwości negatywnego dla podatnika rozstrzygnięcia nawet przy ich ustaleniu.
W ocenie SKO to zobowiązany powinien odpowiednio uzasadnić swój wniosek, podając pełne informacje o stanie majątkowym i obecnej sytuacji finansowej, zdrowotnej, rodzinnej lub inne, mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie
w sprawie (np. wydatki związane z leczeniem, opieką lekarską, utrzymaniem gospodarstwa domowego, zaciągniętymi kredytami czy pożyczkami itp.). Nie może to być wyłącznie złożenie oświadczenia, ale informacje te powinny być przez składającego wniosek odpowiednio udokumentowane. To bowiem w jego interesie leży podanie do wiadomości organów wszystkich istotnych okoliczności sprawy
i dopilnowanie ich utrwalenia w dokumentach. Jeżeli więc powołuje się na przesłankę ważnego interesu podatnika lub interesu publicznego, musi wykazać, na czym one
w konkretnym przypadku polegają.
W świetle powyższego SKO zwróciło uwagę, że skarżący wskazał, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Podał, że jego miesięczne dochody
z tytułu zasiłku stałego wynoszą 719 zł, natomiast wydatki miesięczne wynoszą około 700 zł. Wyjaśnił, że nie jest w stanie podjąć stałego zatrudnienia ze względu na przebytą chorobę, tj. gruźlicę. W związku z powyższym nie ma możliwości spłacenia zaległości. Wysokość osiąganego dochodu potwierdza załączona do wniosku przyznającą skarżącemu zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej od dnia 21 stycznia 2022 r. do dnia 31 grudnia 2026 r. w wysokości 719 zł (k. 2 akt organu
I instancji). Z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 17 grudnia 2021 r. wynika, że zobowiązany został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności i jest niezdolny do pracy oraz występuje konieczność czasowej pomocy osób drugich w pełnieniu ról społecznych (k. 5 akt organu I instancji). Przyczyna niepełnosprawności to choroby układu oddechowego i krążenia (symbol 07-S). W karcie informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 21 marca 2022 r. (k. 3 akt organu I instancji) jako rozpoznanie wskazano: gruźlica płuc, ZUA FI0.2 (zespół uzależnień od alkoholu, zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane użyciem alkoholu), padaczka G40. Z kolei w karcie leczenia szpitalnego z dnia 23 czerwca 2022 r. (k. 18 akt organu I instancji), zdiagnozowano dolegliwości związane z przewodem pokarmowym, żołądkiem, przełykiem, nadciśnieniem i niedokrwistością. W aktach sprawy znajdują się także dwie faktury potwierdzające ponoszone wydatki na leki w miesiącu lipcu 2022 r. na łączną kwotę 97,67 zł (k. 12 i 13 akt organu I instancji). Ponadto z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy wynika, że skarżący jest włączony od dnia 13 lipca 2022 r. do ewidencji Miejskiego Urzędu Pracy w Lublinie jako osoba poszukująca pracy (k. 14 - 17 akt organu I instancji). Korzystał w roku 2022 ze świadczeń pomocy społecznej udzielanych przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Lublinie z powodu ubóstwa i niepełnosprawności (zaświadczenie z dnia 20 lipca 2022 r., k. 24 akt organu I instancji). Jest osobą bezdomną i obecnie (od 23 czerwca 2022 r.) przebywającą w schronisku Ośrodku Wsparcia dla Osób Bezdomnych [...] (zaświadczenie z dnia 29 czerwca 2022 r. wystawione przez pracownika socjalnego tego Ośrodka, k. 6 akt organu I instancji).
Jak uznało SKO, z ustalonego i przedstawionego wyżej stanu faktycznego,
w tym z wyjaśnień i dokumentów zaoferowanych przez skarżącego wynika, że jego sytuacja finansowa, osobista i zdrowotna jest trudna. Opisane wyżej okoliczności,
odmiennie niż przyjął to organ I instancji, wypełniają przesłankę "ważnego interesu zobowiązanego", co uzasadnia ewentualne przyznanie wnioskowanej ulgi
w postaci umorzenia zaległości z tytułu opłaty za pobyt w Ośrodku. Jednak nawet wystąpienie przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego" lub "interesu publicznego" nie nakłada na organ administracji prawnego obowiązku umorzenia zaległości
z tytułu opłaty za pobyt w Ośrodku. W ramach uznania administracyjnego organ może negatywnie rozstrzygnąć wniosek zobowiązanego nawet przy wystąpieniu przynajmniej jednej z przesłanek z art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p.
Zdaniem SKO w rozpoznawanej sprawie za odmową przyznania wnioskowanej ulgi przemawia okoliczność, iż obecnie obowiązujące przepisy dostatecznie chronią skarżącego przed przymusowym zaspokojeniem przez organ
I instancji zaległej opłaty z tytułu pobytu za pobyt w Ośrodku. Z akt sprawy wynika bowiem, że aktualnie jedynym jego dochodem jest zasiłek stały, przyznany na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm., dalej: "u.p.s."). Z kolei art. 10 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 r. poz. 479 ze zm., dalej: "u.p.e.a.") stanowi, że świadczenia z pomocy społecznej nie podlegają egzekucji, co oznacza, że zobowiązany będzie je nadal otrzymywał w pełnej wysokości 719 zł, bez względu na to czy ulga zostanie przyznana, czy też nie. Ponadto z akt sprawy nie wynika, aby dysponował on jakimkolwiek majątkiem (mieniem), z którego byłaby możliwa egzekucja opłaty za pobyt w Ośrodku, co także powoduje, iż jego interes majątkowy nie jest zagrożony.
W tych okolicznościach odmowa przyznania wnioskowanej ulgi nie spowoduje, że zobowiązany utraci część swoich skromnych środków, które dotychczas przeznaczał na swoje utrzymanie i nastąpi jeszcze pogorszenie jego sytuacji materialnej. Natomiast ewentualne przyznanie wnioskowanej ulgi nie wpłynie na poprawę jego sytuacji materialnej. Nie będzie także skutkowało zwiększeniem pomocy ze strony państwa, z której już i tak korzysta. Wielkość tej pomocy,
w przedstawionej wyżej sytuacji materialnej i osobistej, nie jest bowiem uzależniona od występowania, czy też braku zaległości z tytułu opłaty za pobyt w Ośrodku.
Zdaniem SKO, w rozpoznawanej sprawie pewną funkcję ochronną dla zobowiązanego w jego sytuacji, pełni także art. 422 ust. 12 u.w.t.p.a., zgodnie
z którym roszczenie o uiszczenie opłaty za pobyt w izbie wytrzeźwień, placówce lub jednostce Policji przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym upłynął termin płatności. Termin płatności opłaty jest określony w art. 422 ust. 11 u.w.t.p.a. W myśl tego przepisu termin uiszczenia opłaty za pobyt w izbie wytrzeźwień, placówce lub jednostce Policji wynosi 14 dni od dnia doręczenia wezwania do jej uiszczenia. Ponadto sam zobowiązany deklaruje gotowość spłaty kwoty 800 zł (po 50 zł miesięcznie), co także może przyczynić się do szybszego uregulowania zaległej opłaty i wygaśnięcia obciążających go opłat (przynajmniej w części).
SKO nie zanegowało też trudnej sytuacji zdrowotnej skarżącego i związanej
z tym stanem potrzeby ochrony zdrowia. Jednakże sam zły stan zdrowia
i konieczność jego ochrony, w zestawieniu z opisaną sytuacją materialną, w ramach uznania administracyjnego, nie jest wystarczającą podstawą do zastosowania ulgi
w spłacie zobowiązania należności publicznoprawnej. Zwróciło także uwagę, że to on sam, na przestrzeni około 3 lat, swoim świadomym działaniem przyczynił się do ośmiokrotnego umieszczenia go w Ośrodku. Nadto, z przedstawionej dokumentacji medycznej wynika, iż nadużywa on alkoholu, co skutkuje występowaniem u niego objawów ZUA (zespół uzależnień od alkoholu) i ma także pewien wpływ na występowanie innych dolegliwości. W tym kontekście SKO zwróciło uwagę wychowawczą funkcję kary, która ma na celu zmobilizowanie zobowiązanego do tego, by w przyszłości nie zachowywał się już w sposób skutkujący koniecznością umieszczenia go w Ośrodku. Postawa taka jest bowiem niepożądana zarówno
z punktu widzenia jego dobra, jak i dobra wspólnego. Wzgląd zaś na to, że
w rozpatrywanym przypadku skarżącemu nie udało się uniknąć wielokrotnego popełnienia tego samego błędu tym bardziej przemawia więc za tym, by umorzenie należności w całości nie nastąpiło, albowiem nie służyłoby to ani ważnemu interesowi zobowiązanego ani interesowi publicznemu.
W ocenie SKO w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła natomiast przesłanka "interesu publicznego" przemawiająca za umorzeniem wnioskowanej opłaty. Odmowa umorzenia opłaty, w tym konkretnym przypadku, nie narusza wskazanych wyżej wartości jak sprawiedliwość czy równość oraz bezpieczeństwo i zaufanie do organów władzy publicznej. W szczególności instytucję umorzenia opłaty za pobyt
w Ośrodku, jako sposób wygaśnięcia zobowiązania z tego tytułu należy traktować jako rozwiązanie nadzwyczajne. W ocenie SKO nie powinna być ona stosowana, gdy zobowiązany nie wyciąga żadnych wniosków dotyczących swego postępowania
i powtarza zachowania, które nie zasługują na akceptację ze społecznego punktu widzenia.
W skardze do Sądu skarżący – domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji – zarzucił naruszenie przepisów k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:
- art. 7, art. 8 i art. 77 § 1 w zw. z art. 80 poprzez niezbyt dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy oraz niezebranie i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego,
- art. 11, art. 80 i art. 107 § 3 poprzez błędną ocenę całokształtu materiału dowodowego, w szczególności nie wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn z powodu, których innym dowodom odmówił wiarygodności,
- art. 8, art. 9 oraz art. 10 poprzez nie poinformowanie o przysługujących prawach, co skutkowało naruszeniem zasady zaufania do władzy publicznej,
- art. 138 §1 pkt 1 poprzez nie przyznanie umorzenia w całości.
W odpowiedzi na skargę SKO, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji (innego aktu lub czynności) z przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego, regulującymi tryb jej wydania lub podjęcia aktu albo czynności, będącej przedmiotem zaskarżenia. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji lub innego aktu może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy ich wydawaniu organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), tj. w przypadku zaistnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd takich naruszeń w sprawie niniejszej nie stwierdził.
Spór zaistniały w rozpatrywanym przypadku sprowadza się do kwestii oceny zgodności z prawem decyzji utrzymującej w mocy decyzję wydaną w sprawie wniosku skarżącego o umorzenie należności za pobyt w Ośrodku.
W pierwszej kolejności odnotować trzeba, że stosownie do następujących przepisów u.w.t.p.a.:
- art. 40 ust. 1, osoby w stanie nietrzeźwości, które swoim zachowaniem dają powód do zgorszenia w miejscu publicznym lub w zakładzie pracy, znajdują się
w okolicznościach zagrażających ich życiu lub zdrowiu albo zagrażają życiu lub zdrowiu innych osób, mogą zostać doprowadzone do izby wytrzeźwień lub placówki, podmiotu leczniczego albo do miejsca zamieszkania lub pobytu,
- art. 422 ust. 1, za pobyt w izbie wytrzeźwień, placówce lub jednostce Policji od osoby przyjętej pobierana jest oplata,
- art. 422 ust. 2 pkt 1, opłata za pobyt w izbie wytrzeźwień lub placówce stanowi dochód jednostki samorządu terytorialnego.
W myśl art. 64 ust. 1 pkt 2 u.f.p właściwy organ, na wniosek zobowiązanego, opłatę taką może umorzyć w całości, jeśli jest to uzasadnione ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym (lit. a), a w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego, może taką opłatę umorzyć w części (lit. b).
Umorzenie należności publicznoprawnej następuje więc w ściśle określonej sytuacji. Organ orzekający w sprawie w pierwszej kolejności musi zatem stwierdzić, czy okoliczność taka w ogóle powstała, albowiem jej brak determinuje konieczność wydania rozstrzygnięcia odmownego. W przeciwnym razie organ jest zobligowany do oceny, czy w świetle zaistniałych zdarzeń umorzenie to byłoby zasadne, a przesądza o tym konstrukcja powołanego przepisu, z której jednoznacznie wynika, że nawet
w razie spełnienia którejkolwiek z przesłanek umorzenia opłaty należność tę organ umorzyć może, ale nie musi.
Podkreślić zatem trzeba, że jakkolwiek spełnienie którejkolwiek z przesłanek wymienionych w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p. jest niezbędne do umorzenia niepodatkowej należności publicznoprawnej na wniosek zobowiązanego, to ich wystąpienie nie skutkuje powstaniem obowiązku podjęcia takiego rozstrzygnięcia przez organ, lecz dopiero taką możliwość mu daje. Także więc w razie stwierdzenia wystąpienia wspomnianych przesłanek organ może podjąć rozstrzygnięcie odmowne; zwłaszcza jednak w takim przypadku powinien uzasadnić swą decyzję
w sposób nie budzący wątpliwości co do motywów, którymi się kierował przy jej wydawaniu, a więc szczegółowo przedstawić powody takiej kwalifikacji i argumenty, które legły u jej podstaw. Tylko wówczas bowiem decyzja przezeń wydana nie będzie nosiła znamion dowolności.
Z punktu widzenia rozumienia przesłanek uzasadniających udzielenie ulgi
w spłacie z art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p., tj. przesłanki ważnego interesu zobowiązanego i interesu publicznego – zdaniem Sądu – znaczenie ma szczególny charakter należności nałożonych w drodze opłat.
Pojęcia "interes zobowiązanego" oraz "interes publiczny" nie zostały zdefiniowane w przepisach u.f.p., zatem przy wykładni normy wynikającej z art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a należy odwołać się do ukształtowanego w sprawach podatkowych orzecznictwa sądów w zakresie rozumienia przesłanek określonych w art. 67a § 1 Ordynacji podatkowej, tj. pojęć "ważnego interesu podatnika" oraz "interesu publicznego". Przez ważny interes zobowiązanego należy zatem rozumieć nadzwyczajne względy, nagłe zdarzenia losowe, sytuacje spowodowane działaniem czynników zewnętrznych, na które zobowiązany nie miał wpływu, a które doprowadziły do braku możliwości wywiązania się z zobowiązania. Przez pojęcie interesu publicznego należy z kolei uznawać dyrektywę postępowania, nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa lub danej społeczności lokalnej, takich jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwowego itp. Zasadą pozostać musi płacenie należności w sposób i w terminach przewidzianych przez prawo. Jedynie nadzwyczajne okoliczności mogą spowodować odstępstwo od tej reguły. Do oceny występowania powyższych przesłanek niezbędna jest zatem rzetelna analiza zarówno sytuacji finansowej wnioskodawcy, jak
i okoliczności wskazanych w toku postępowania administracyjnego, wpływających na możliwości finansowe zobowiązanego.
Jednocześnie niezbędne staje się podkreślenie, że rolą Sądu orzekającego
w przedmiocie legalności takiej decyzji jest zweryfikowanie, czy przedstawione wymogi zostały spełnione. Sąd jest bowiem obowiązany do oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada standardom określonym w obowiązujących przepisach, czy też je narusza w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.
W przypadku decyzji odmawiającej umorzenia należności ze względu na niezasadność zgłoszonego w tym przedmiocie żądania zadaniem Sądu nie jest więc ocena słuszności tej kwalifikacji, lecz analiza, czy w świetle okoliczności wynikających z akt sprawy jej podjęcie było dopuszczalne (zgodne z prawem). Sąd bada zatem, czy w danym przypadku organ istotnie mógł wydać rozstrzygnięcie odmowne, a nie to, czy w sytuacji zaistnienia takiej możliwości postąpił poprawnie, podejmując takie – niepomyślne dla wnioskodawcy – rozstrzygnięcie.
Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, że organ I instancji odmawiając przyznania ulgi w spłacie zobowiązania z tytułu opłaty za pobyt w Ośrodku uznał, iż w sprawie nie wystąpiła ani przesłanka "ważnego interesu zobowiązanego", ani przesłanka "interesu publicznego". Z kolei SKO rozpatrując odwołanie dokonało odmiennej oceny zebranego materiału dowodowego przyjmując, że w sprawie zaistniała przesłanka "ważnego interesu zobowiązanego", nie stwierdzając zarazem wystąpienia przesłanki "interesu publicznego". Jednakże
w ramach uznania administracyjnego, do czego uprawnia powołany wyżej przepis u.f.p., odmówiło przyznania skarżącemu wnioskowanej ulgi. W postępowaniu odwoławczym odmowa przyznania wnioskowanej ulgi przejawiła się poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.
Nie doszło do naruszenia w tym zakresie zasady dwuinstancyjności postępowania, o której mowa w art. 15 k.p.a. SKO uznało bowiem, że pomimo błędnej oceny organu I instancji istniały podstawy prawne i faktyczne do rozstrzygnięcia sprawy w przyjęty przez ten organ sposób (zob. wyrok WSA w Opolu z dnia 28 listopada 2017 r., II SA/Op 442/17, CBOSA).
Zasadnie SKO zwróciło uwagę, że w rozpoznawanej sprawie za odmową przyznania wnioskowanej ulgi przemawiała okoliczność, iż obecnie obowiązujące przepisy dostatecznie chronią skarżącego przed przymusowym zaspokojeniem przez organ I instancji zaległej opłaty z tytułu pobytu za pobyt w Ośrodku. Z akt sprawy wynika bowiem, że aktualnie jedynym jego dochodem jest zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej w wysokości 719 zł, przyznany na podstawie u.p.s.
Zgodnie z art. 10 § 4 u.p.e.a. świadczenia z pomocy społecznej nie podlegają egzekucji, co oznacza, że zobowiązany będzie je nadal otrzymywał
w pełnej wysokości 719 zł, bez względu na to czy ulga zostanie przyznana czy też nie. Ponadto z akt sprawy nie wynika, aby dysponował on jakimkolwiek majątkiem (mieniem), z którego byłaby możliwa egzekucja opłaty za pobyt
w Ośrodku, co także powoduje, iż jego interes majątkowy nie jest zagrożony.
W tych okolicznościach odmowa przyznania wnioskowanej ulgi nie spowoduje, że zobowiązany utraci część swoich skromnych środków, które dotychczas przeznaczał na swoje utrzymanie i nastąpi dalsze pogorszenie jego sytuacji materialnej. Natomiast ewentualne przyznanie wnioskowanej ulgi nie wpłynie na poprawę jego sytuacji materialnej w tym znaczeniu, że uzyska dodatkowe środki, które będzie mógł przeznaczyć na zaspokojenie swoich podstawowych potrzeb związanych np. z zakupem żywności, ubrań, leków. Nie będzie także skutkowało zwiększeniem pomocy ze strony państwa w innej formie, z której już i tak korzysta. Wielkość tej pomocy, w przedstawionej wyżej sytuacji materialnej i osobistej, nie jest bowiem uzależniona od występowania czy też braku zaległości z tytułu opłaty za pobyt w Ośrodku.
Ponadto sam skarżący zadeklarował gotowość spłaty kwoty 800 zł (po 50 zł miesięcznie), co także może przyczynić się do szybszego uregulowania zaległej opłaty i wygaśnięcia obciążających go opłat (przynajmniej w części).
Zgodzić się trzeba również z argumentacją, że sam zły stan zdrowia
i konieczność jego ochrony, w zestawieniu z opisaną sytuacją materialną, w ramach uznania administracyjnego nie jest wystarczającą podstawą do zastosowania ulgi
w spłacie zobowiązania należności publicznoprawnej.
Oceniając natomiast kwestię przesłanki "interesu publicznego" także należy podzielić stanowisko SKO. Jeśli, jak już wskazano wyżej, należy przez nią rozumieć dyrektywę postępowania nakazującą respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo i zaufanie obywateli do organów władzy publicznej, to w niniejszej sprawie przesłanka ta nie zaistniała.
Z przedstawionej dokumentacji medycznej wynika, iż skarżący nadużywa alkoholu, co skutkuje występowaniem u niego objawów ZUA (zespół uzależnień od alkoholu) i ma także pewien wpływ na występowanie innych dolegliwości. To on sam, na przestrzeni około 3 lat, swoim świadomym działaniem przyczynił się do ośmiokrotnego umieszczenia go w Ośrodku.
W ocenie Składu orzekającego w niniejszej sprawie takie umotywowanie odmownego załatwienia wniosku o umorzenie przedmiotowej opłaty na podstawie zebranej w sprawie dokumentacji źródłowej mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów i przesądza o konieczności uznania, że rozstrzygnięcie to spełnia wymogi stawiane decyzjom uznaniowym, a w rezultacie jest dopuszczalne w świetle obowiązującego prawa.
Niewątpliwie o naruszeniu ważnego interesu zobowiązanego czy interesu publicznego nie może świadczyć sama choroba alkoholowa skarżącego oraz związane z nią dolegliwości zdrowotne i życiowe zachodzące tak w sferze fizycznej, jak i psychicznej.
W tym kontekście zwrócić trzeba uwagę na – sygnalizowaną już przez SKO– funkcję, jaką ma spełniać obciążenie obowiązkiem zapłaty tej należności. Jest to przede wszystkim funkcja wychowawcza, która ma na celu zmobilizowanie zobowiązanego do tego, by w przyszłości nie zachowywał się już w sposób skutkujący koniecznością umieszczenia go w Ośrodku. Postawa taka jest bowiem niepożądana zarówno z punktu widzenia jego dobra, jak i dobra wspólnego. Wzgląd na to, że w rozpatrywanym przypadku skarżącemu nie udało się uniknąć kolejnego popełnienia tego samego błędu tym bardziej przemawia więc za tym, by umorzenie należności w całości nie nastąpiło, albowiem nie służyłoby to ani ważnemu interesowi zobowiązanego, ani interesowi publicznemu.
W rozpatrywanym przypadku udzielenie skarżącemu wsparcia ze środków należnych budżetowi państwa poprzez umorzenie przedmiotowej opłaty byłoby
w pewien sposób poparciem dla dążenia przez niego do uniknięcia dolegliwości finansowej, wywołanej jego własnym postępowaniem i świadomym działaniem – nawet z uwzględnieniem choroby alkoholowej, na którą cierpi.
W świetle tych okoliczności zasadnie SKO stwierdziło, że niewątpliwie sytuacja osobista skarżącego wynikająca z jego stanu zdrowia psychicznego
i uzależnienia od alkoholu jest trudna, jednakże świadomie i zgodnie z własną wolą doprowadził się on do stanu, w którym zapadł na wymagającą leczenia chorobę alkoholową. Choroba ta obiektywnie rzecz ujmując nie jest samoistna, lecz pozostaje w ścisłym związku z zachowaniem się skarżącego. Ulegając tym skłonnościom przynajmniej zgadza się on na skutki, jakie uzależnienie to przynosi. Zachowanie takie jest nieakceptowalne z punktu widzenia ogółu społeczności, a także pozostaje
w sprzeczności z dbaniem o własne dobro, w tym zdrowie. Tym samym nie może stanowić uzasadnionej przyczyny zaistnienia interesu publicznego, o których mowa
w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a u.f.p. Jakkolwiek skarżący ma interes faktyczny
w umorzeniu spornych należności, to jednak nie oznacza to, że tylko z tego powodu interes ten staje się interesem publicznym. Aktualna trudna sytuacja finansowa
i zdrowotna pozostaje w bezpośrednim związku z jego wcześniejszym zachowaniem, a skutki tego postępowania były lub powinny być dla niego przewidywalne.
Końcowo należy wskazać, że tego typu rozstrzygnięcia jak w sprawie niniejszej nie korzystają z powagi rzeczy osądzonej, zaś wnioski o umorzenie należności mogą być przez zobowiązanych ponawiane, stosownie do zmiany okoliczności.
Z powyższych względów na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalono skargę jako niezasadną.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu orzeczono stosownie do przepisu art. 250 § 1 tej ustawy oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r, poz. 68 ze zm.).