I SA/Kr 315/23

I SA/Kr 315/23 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2023-11-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Michał Niedźwiedź
Paweł Dąbek
Wiesław Kuśnierz /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 479
art. 7, art. 64e par. 2 pkt 1 lit. a, par. 7
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 15, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 1, art. 124 par. 2, art. 138, art. 141, art. 144
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia: WSA Wiesław Kuśnierz (spr.), Sędziowie: WSA Paweł Dąbek, WSA Michał Niedźwiedź, , po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 2 lutego 2023 r. nr SKO.EA/418/101/2022 w przedmiocie umorzenia kosztów postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz strony skarżącej kwotę 100 zł (słownie: sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Prezydent Miasta Krakowa (dalej: Prezydent, organ I instancji), działając na podstawie art. 17 § 1, art. 18 oraz art. 64e § 2 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 479 ze zm.; dalej: u.p.e.a.) oraz art. 61a w związku z art. 124 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735, ze zm.; dalej: K.p.a.) - po rozpatrzeniu wniosków M.P. (dalej: Strona, Zobowiązana, Skarżąca), z dnia 22 kwietnia 2022 r. oraz z dnia 19 maja 2022 r. w zakresie umorzenia zaległości z tytułu naliczonych kosztów egzekucyjnych powstałych w postępowaniach egzekucyjnych prowadzonych na podstawie tytułów wykonawczych nr [...] z dnia 13 sierpnia 2018 r. i [...] z dnia 8 listopada 2019 r. oraz wniosku z dnia 22 kwietnia 2022 r. w przedmiocie udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych powstałych w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] z dnia 1 marca 2022 r., postanowieniem z dnia 22 czerwca 2022 r. nr EW-01.3160.4.21.2022.WS odmówił:
- wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia zaległości z tytułu kosztów egzekucyjnych powstałych w postępowaniach egzekucyjnych prowadzonych na podstawie tytułów wykonawczych nr [...] z dnia 13 sierpnia 2018 r. oraz [...] z dnia 8 listopada 2019 r.;
- umorzenia kosztów egzekucyjnych w łącznej kwocie 110,29 zł, w tym opłata manipulacyjna - 100,00 zł, wydatki egzekucyjne - 10,29 zł, powstałych w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] z dnia 1 marca 2022 r.
Na powyższe postanowienie Strona złożyła zażalenie, w którym podniosła, że nie zgadza się z odmową umorzenia kosztów egzekucyjnych. Bowiem wbrew twierdzeniom organu I instancji jej sytuacja osobista jest obecnie bardzo trudna. Wskazała, że stan jej zdrowia uległ pogorszeniu. Ma bardzo trudną sytuację materialną. Korzysta z pomocy społecznej. Strona przywołała też swój stan zdrowia jako przesłankę przemawiającą za umorzeniem kosztów egzekucyjnych.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie (dalej: SKO, Kolegium, organ II instancji) postanowieniem z dnia 2 lutego 2023 r. nr SKO.EA/418/101/2022 utrzymało w mocy postanowienie Prezydenta z dnia 22 czerwca 2022 r.
W uzasadnieniu postanowienia SKO wskazało: "Po zapoznaniu się z całością akt sprawy Kolegium stwierdza, że postanowienie organu I instancji jest prawidłowe. Nie ma podstaw do jego zmiany lub uchylenia.
Wskazać należy, iż zgodnie z treścią art. 64e § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 poz. 479) organ egzekucyjny prowadzący postępowanie egzekucyjne może umorzyć w całości lub w części koszty egzekucyjne. Natomiast zgodnie z treścią 64e § 2 pkt 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 poz. 479) koszty egzekucyjne mogą być umorzone na wniosek zobowiązanego, jeżeli za umorzeniem przemawia ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny.
W przedmiotowej sprawie Pani M.P. złożyła wniosek o umorzenia kosztów egzekucyjnych w łącznej kwocie 110,29 zł, w tym opłata manipulacyjna - 100,00 zł, wydatki egzekucyjne - 10,29 zł, powstałych w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] z dnia 1 marca 2022 roku.
Na podstawie akt sprawy Kolegium ustaliło że Pani M.P. w odpowiedzi na wezwanie organu I instancji przedłożyła oświadczenie o dochodach oraz stanie majątkowym (karta 13 kat sprawy), zalecenia lekarskie dotyczące przyjmowania leków (karta 12 akt sprawy), zaświadczenie lekarskie (karta 11 akr sprawy), oraz informację Spółdzielni Mieszkaniowej "X." z dnia 27 kwietnia 2022 r. o zmianie opłat, które od maja 2022 r. będą łącznie wynosić 552,94 złotych. Kolegium ustaliło, że Żaląca jest w wieku 58 lat, bez dochodów, nie pracującą, korzystającą z pomocy społecznej. Ponadto na podstawie informacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 maja 2022 r. znak 110000/4121/237138/2022 zalegającej w aktach sprawy Kolegium ustaliło, że Żaląca jest osobą bezrobotną niepobierająca zasiłku dla bezrobotnych lub stypendium, podlegającą od dnia 15 listopada 2021 roku ubezpieczeniu zdrowotnemu.
W ocenie Kolegium prawidłowo ustalony stan faktyczny stał się podstawą oceny tego, czy w rozpoznawanej sprawie ziściły się przesłanki umorzenia kosztów egzekucyjnych na wniosek Zobowiązanej - czy za umorzeniem przemawia ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny Organ I instancji wyjaśnił w zaskarżonym postanowieniu, z jakich powodów uznał, iż żadna ze wskazanych przesłanej nie wystąpiła w rozpatrywanej sprawie, argumentację tę Kolegium podziela i stwierdza że odmowa umorzenia kosztów egzekucyjnych znajdowała uzasadnienie w całości zebranego materiału dowodowego. Mając powyższe na uwadze Kolegium orzekła jak wyżej."
Skarżąca na postanowienie SKO wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia wraz z poprzedzającą decyzją organu I instancji.
W skardze podniosła, że na Jej "rachunki bankowe wpływały wyłącznie zasiłki socjalne nie podlegające egzekucji. Choć jestem osobą niepełnosprawną i niezamożną to jestem też człowiekiem i w obecnych czasach konto bankowe jest konieczne do normalnego życia. Pazerni i bezduszni urzędnicy UMK Wydziału Podatków i Opłat zabrali mi nawet zwrot nadpłaty z Zakładu Energetycznego i świadczenie socjalne. Takie zachowanie jest sprzeczne z ludzkimi obyczajami. Naliczanie dodatkowych opłat osobie mającej 200 zł na miesięczne utrzymanie i wiedząc o tym, że nie ma ona z czego spłacić, jest okrucieństwem. Całkowicie straciłam zaufanie do takich "Władz" i żałuję, że z takim poświęceniem harowałam na rzecz UMK Wydział Architektury w ramach prac społecznych a teraz jestem kaleką pozostawioną samej sobie. Nie stać mnie na obrońcę z wyboru, pomimo to łudzę się nadzieją, że spotkam sprawiedliwość i uczciwość w dalszym rozpatrzeniu tej sprawy".
Organ w odpowiedzi na skargę podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył, co następuje.
Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Przepis art. 3 § 2 pkt 3 P.p.s.a. stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które przysługuje zażalenie.
W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych niepodnoszonych w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.
Na podstawie art. 135 P.p.s.a. Sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.
Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a P.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b P.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c P.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 P.p.s.a.).
Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 3 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie
Sądowej kontroli zostało poddane postanowienie SKO utrzymujące w mocy postanowienie Prezydenta w sprawie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia zaległości z tytułu kosztów egzekucyjnych oraz odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych
Rozpoznając sprawę Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, jednak z zasadniczo innych przyczyn niż podniesione w skardze.
W pierwszej kolejności Sąd wyjaśnia, że w postepowaniu egzekucyjnym z mocy art. 18 u.p.e.a, mają odpowiednie zastosowanie przepisy K.p.a., o ile przepisy u.p.e.a. nie stanowią inaczej. Zatem w postępowaniu egzekucyjnym stosuje się odpowiednio większość zasad ogólnych przewidzianych w K.p.a., przy czym zróżnicowany jest zakres adaptacji tych zasad w postępowaniu egzekucyjnym. Najszersze zastosowanie mają zasady: legalności (art. 6), prawdy obiektywnej (art. 7), zaufania (art. 8), udzielania informacji (art. 9), przekonywania (art. 11), szybkości i prostoty postępowania (art. 12) i co jest oczywiste zasada określona w art. 15 K.p.a., czyli zasada dwuinstancyjności postępowania. Zgodnie z tym przepisem postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Podstawą rozstrzygnięcia organu I instancji był przepis art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. Na wydane przez Prezydenta postanowienie przysługiwało Skarżącej zażalenie (art. 64e § 7 u.p.e.a. – "Na postanowienie w sprawie umorzenia kosztów egzekucyjnych przysługuje zażalenie."), zatem w sprawie miała zastosowanie zasada dwuinstancyjności postępowania.
Stosownie do art. 7 K.p.a. - w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Powołany przepis formułuje naczelną zasadę postępowania, jaką jest zasada prawdy obiektywnej, której realizacja ma ścisły związek z zasadą praworządności oraz wywiera zasadniczy wpływ na ukształtowanie całego postępowania administracyjnego, obligując organ administracji publicznej do wyczerpującego zbadania okoliczności faktycznych związanych z daną sprawą, na podstawie wszelkich dostępnych dowodów. Z zasady tej wynika między innymi rozwijany w art. 77 § 1 K.p.a. obowiązek organu administracji publicznej określenia w każdej sprawie jakie dowody są konieczne do wyjaśnienie stanu faktycznego, ich poszukiwania oraz realizacji. Konsekwencją obowiązywania zasad praworządności i prawdy obiektywnej jest także regulacja zawarta w art. 107 § 1 K.p.a., ustanawiającym obok innych wymogów decyzji obowiązek organu zawarcia w niej podstawy prawnej i uzasadnienia faktycznego. Uzasadnienie faktyczne w myśl § 3 tego artykułu powinno w szczególności obejmować wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Zbliżone wymogi ustawa przewiduje w odniesieniu do postanowienia – stosownie do art. 124 § 2 K.p.a. postanowienie powinno zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne, jeżeli służy na nie zażalenie lub skarga do sądu administracyjnego oraz gdy wydane zostało na skutek zażalenia na postanowienie.
Odpowiednie ujawnienie procesu decyzyjnego w sferze podstawy faktycznej rozstrzygnięcia stanowi jedną z gwarancji prawidłowej realizacji zasady swobodnej oceny dowodów z art. 80 K.p.a., która winna uwzględniać wymogi logicznego rozumowania i zasady doświadczenia życiowego. Obowiązkiem organu rozstrzygającego sprawę - w ramach motywowania podjętej decyzji - jest ustosunkowanie się do wszystkich twierdzeń wniosku dotyczących istotnych okoliczności faktycznych czy prawnych, a także zarzutów podnoszonych przez strony w trakcie toczącego się postępowania, odzwierciedlenie tego winno znaleźć się w uzasadnieniu decyzji.
Naruszenie powyższych przepisów prowadzi również w efekcie do uchybienia zasadom praworządności (art. 6 K.p.a.) oraz budzenia zaufania obywateli do władzy publicznej (art. 8 K.p.a.).
Wyżej wskazane przepisy obowiązują również w postępowaniu przed organem II instancji (art. 140 K.p.a.). Organ odwoławczy (zażaleniowy) ma obowiązek ponownego merytorycznego rozpatrzenia sprawy oraz jej rozstrzygnięcia, w ramach czego następuje równolegle kontrola prawidłowości decyzji (postanowienia) organu pierwszej instancji (art. 15, art. 138 K.p.a.).
Należy podkreślić, że zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego mającą walor zasady konstytucyjnej (art. 78 Konstytucji RP), strona postępowania ma prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych przez organ w pierwszej instancji. Z przepisu art. 141 K.p.a. wynika, że od postanowienia wydanego w pierwszej instancji stronie służy zażalenie. Przedmiotem zażalenia jest więc postanowienie jako akt rozstrzygający sprawę.
Jak wynika z powyższego przepisu postępowanie zażaleniowe oparte jest na zasadzie skargowości. Oznacza to, że organ zażaleniowy nie może działać z urzędu. Jedynie czynność strony, jaką jest wniesienie zażalenia sprawia, że organ wyższego stopnia może korzystać z uprawnień dlań przewidzianych.
Przechodząc zaś do uprawnień organu drugiej instancji w postępowaniu zażaleniowym podkreślić należy, że organ ten obowiązany jest ponownie rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę będącą przedmiotem postępowania przed organem pierwszej instancji. Istota administracyjnego toku instancji polega na dwukrotnym rozstrzygnięciu tej samej sprawy, a nie tylko na kontroli zasadności argumentów strony podniesionych w zażaleniu w stosunku do orzeczenia organu pierwszej instancji. Wniesienie zażalenia wywołuje skutek prawny w postaci uruchomienia postępowania zażaleniowego, przenosząc na organ zażaleniowy kompetencje do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, wcześniej rozstrzygniętej nieostatecznym postanowieniem organu pierwszej instancji. Organ zażaleniowy rozpoznaje sprawę ponownie merytorycznie w jej całokształcie, co w szczególności oznacza, że sprawa rozstrzygana w postępowaniu zażaleniowym musi być tożsama pod względem zakresu (tak podmiotowego, jak i przedmiotowego) ze sprawą rozpatrzoną i rozstrzygniętą uprzednio przez organ pierwszej instancji. Innymi słowy, zakres, w jakim sprawa została rozpoznana przez organ pierwszej instancji, determinuje także zakres postępowania zażaleniowego (podkreślenie Sądu).
Dodatkowo przepis art. 138 K.p.a. (stosowany do zażaleń z mocy art. 144 K.p.a.) zawiera zamknięty katalog decyzji organu odwoławczego (zażaleniowego). Oznacza to, że organ zażaleniowy nie jest uprawniony do wydania postanowienia o sentencji innej niż wymienione w komentowanym przepisie.
Z przyjętej przez K.p.a. konstrukcji zażalenia i zakresu kompetencji organu zażaleniowego wynika, że nawet wówczas, gdy strona zaskarżyła jedynie część postanowienia organu pierwszej instancji, to nie oznacza to, iż w pozostałej niezaskarżonej części postanowienie to staje się ostateczne. W orzecznictwie i piśmiennictwie przyjęty jest powszechnie pogląd o niezwiązaniu organu zażaleniowego wniesionym przez stronę zażaleniem. Organ zażaleniowy nie jest w szczególności związany podstawami zażalenia, co oznacza, że może, a nawet powinien rozpatrzyć sprawę w granicach nie objętych zakresem zażalenia, jeżeli jest to niezbędne dla jej prawidłowego rozstrzygnięcia.
Przyjęcie, że zaskarżone zażaleniem postanowienie staje się ostateczne w części nie objętej podstawami zażalenia, oznaczałoby uznanie sprzecznej z K.p.a. zasady związania organu zażaleniowego wniesionym przez stronę zażaleniem, a tym samym bezpodstawne ograniczenie kompetencji organu zażaleniowego do kontroli postanowienia w zaskarżonej części, nie zaś do ponownego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia w całości sprawy administracyjnej rozstrzygniętej zaskarżonym postanowieniem organu pierwszej instancji.
Organ II instancji przedstawiając jaką argumentację przedstawiła Skarżąca w zażaleniu (str. 3 postanowienia) stwierdził: "W pozostałym zakresie Pani P. nie zakwestionowała postanowienia Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 22 czerwca 2022 roku nr EW-01.3160.4.21.2022.WS." i w konsekwencji w ogóle nie przeprowadził postępowania zażaleniowego w zakresie rozstrzygnięcia dotyczącego odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia zaległości z tytułu kosztów egzekucyjnych powstałych w postępowaniach egzekucyjnych prowadzonych na podstawie tytułów wykonawczych nr [...] z dnia 13 sierpnia 2018 r. oraz [...] z dnia 8 listopada 2019 r.
W istocie w zażaleniu Skarżąca nie sformułowała wprost zarzutów i argumentacji w zakresie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia zaległości ("Niniejszym odwołuję się od Postanowienia EW-01.3160.4.21.2022.WS z dnia 22 czerwca 2022 r. dotyczącego odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych"), jednak wobec tego co Sąd wywiódł powyżej, nie zwalniało to organu zażaleniowego od rozpatrzenia całości sprawy objętej postanowieniem Prezydenta, tym bardziej, że Skarżąca po pierwsze nie wskazała, że zaskarża zażaleniem postanowienie w części, po drugie nie musi znać zawiłych terminów prawniczych opisanych w języku prawnym i dostrzegać różnicy pomiędzy "odmową wszczęcia postepowania w sprawie umorzenia kosztów egzekucyjnych", a "odmową umorzenia kosztów egzekucyjnych".
Tym samym przyjęcie przez SKO, że rozpoznaniu w trakcie postępowania zażaleniowego podlega jedynie ta część postanowienia Prezydenta, która dotyczy odmowy umorzenia kosztów, było nieprawidłowe i naruszało zasadę dwuinstancyjności postępowania określoną w art. 15 w zw. z art. 141 i w zw. z art. 144 K.p.a.
Kolejno Sąd wskazuje, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia sprawy zainicjowanej wnioskiem Skarżącej o umorzenie kosztów egzekucyjnych stanowi art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a., zgodnie z którym koszty egzekucyjne mogą być umorzone na wniosek zobowiązanego, jeżeli za umorzeniem przemawia ważny interes zobowiązanego lub interes publiczny.
Zauważenia również wymaga, że konstrukcja przepisu pozwalającego na umorzenie kosztów egzekucyjnej odpowiada przesłance umorzenia zaległości podatkowych, o której mowa w art. 67a § 1 pkt 3 O.p. W takim zaś przypadku do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy powinień być wykorzystany dorobek orzeczniczy powstały na gruncie tego przepisu.
W art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. przewidziane zostały dwie przesłanki, przy zaistnieniu których organ egzekucyjny jest uprawniony do umorzenia kosztów egzekucyjnych – "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny". Zgodnie z językowymi dyrektywami wykładni spójnik "lub" użyty w przepisie oznacza przy tym, że wystarcza spełnienie jednej z alternatywnych przesłanek. Podkreślić jednocześnie należy, że instytucja umorzenia kosztów egzekucyjnych ma charakter uznaniowy w sensie dopuszczalności wyboru konsekwencji prawnych sytuacji opisanej w hipotezie normy prawnej. Stąd też w przypadku stwierdzenia, że w sprawie występuje którakolwiek z przesłanek określonych w art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. ("ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny" albo obie przesłanki łącznie) - organ w sposób uznaniowy podejmuje decyzję o wyborze alternatywy - czy umorzyć koszty egzekucyjne, czy też nie.
Powyższy przepis wyznacza dwie fazy postępowania administracyjnego.
W pierwszej organ administracyjny obowiązany jest dokonać ustalenia, czy zachodzi przynajmniej jedna z wymienionych przesłanek zastosowania ulgi, co wymaga zgromadzenia niezbędnego dla tych ustaleń materiału dowodowego oraz przeprowadzenia jego właściwej oceny. Organ zobligowany jest również wskazać, jak (zwłaszcza w kontekście istniejącego stanu faktycznego) należy postrzegać rozumienie przesłanki "ważny interes zobowiązanego" oraz "interes publiczny". W tym zakresie granice obowiązków organu wyznaczają normy prawne zawarte w art. 7 K.p.a. (dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego), art. 77 § 1 K.p.a. (zgromadzenie i wyczerpujące rozpatrzenie całego materiału dowodowego), czy też art. 80 K.p.a. (dokonanie oceny na podstawie całego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona) oraz oczywiście wykładnia art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. Na tym etapie postępowania organ administracyjny nie działa w ramach uznania administracyjnego, gdyż ma obowiązek ustalenia na podstawie obiektywnych kryteriów, wystąpienia w sprawie przesłanek do umorzenia kosztów egzekucyjnych.
W przypadku uznania, że spełniona została jedna bądź obie przesłanki, postępowanie wkracza w kolejną fazę, w której organ dokonuje wyboru opcji decyzyjnej: umorzy koszty egzekucyjne albo odmówi ich umorzenia. Przepis artykułu 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. nie określa przy tym kryteriów wyboru rozwiązania decyzyjnego, w przypadku ziszczenia się którejkolwiek z przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych. Użyte w tym przepisie określenie "może" oznacza, że to organ samodzielnie dokonuje wyboru alternatywnego rozwiązania, co jednakowoż nie świadczy, że dysponuje w tym zakresie zupełną dowolnością.
W ocenie Sądu SKO przedwcześnie uznało, powielając stanowisko organu I instancji i nie dokonując własnej oceny ("Organ I instancji wyjaśnił w zaskarżonym postanowieniu, z jakich powodów uznał, iż żadna ze wskazanych przesłanej nie wystąpiła w rozpatrywanej sprawie, argumentację tę Kolegium podziela i stwierdza że odmowa umorzenia kosztów egzekucyjnych znajdowała uzasadnienie w całości zebranego materiału dowodowego" - str.4 postanowienia), że w sprawie nie ziściła się żadna z przesłanek, pozwalająca na dokonanie wyboru co do uwzględnienia wniosku Skarżącej.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że spełnienie przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego" wiąże się z istnieniem po jego stronie szczególnych powodów, powodujących że żądanie pełnego uregulowania kosztów egzekucyjnych może zachwiać podstawami jego egzystencji.
Pojęcia ważnego interesu zobowiązanego nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych, czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie kosztów egzekucyjnych, albowiem pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale również normalną sytuację ekonomiczną zobowiązanego, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków. W związku z tym w postępowaniu administracyjnym wszczętym wnioskiem zobowiązanego o umorzenie kosztów egzekucyjnych szczególny nacisk winien być położony właśnie na analizę jego sytuacji finansowej.
W realiach rozpatrywanej sprawy, wbrew stanowisku wyrażonemu w zaskarżonym postanowieniu, SKO w sposób całkowicie dowolny uznało, że nie istnieje "ważny interes zobowiązanego". Samo wskazanie przez SKO, że Skarżąca nie posiada żadnych dochodów ("Kolegium ustaliło, że Żaląca jest w wieku 58 lat, bez dochodów, nie pracującą, korzystająca z pomocy społecznej" - str. 4 postanowienia) oznacza, że taki interes Zobowiązanej istnieje, gdyż nie posiada Ona środków nie tylko na uregulowanie kosztów egzekucyjnych, ale również na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.
Należy także wskazać, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych, organ, ustalając sytuację majątkową podmiotu zobowiązanego do zapłaty kosztów, winien porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności z tytułu kosztów egzekucyjnych i wskazać jego dochody, które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Trzeba ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania. Rzeczą organu było zatem ustalenie, czy na poziomie aktualnego budżetu, którym dysponuje Skarżąca, możliwe jest realne wywiązanie się ze zobowiązań wobec organu egzekucyjnego i czy spłata zaległości nie zagrozi w istocie egzystencji Skarżącej.
W ocenie Sądu SKO nie dokonało także prawidłowych ustaleń w zakresie wystąpienia w sprawie przesłanki "interesu publicznego". Przede wszystkim zaistnienia tej przesłanki nie można wiązać wyłącznie z obowiązkiem ponoszenia przez ubiegających się o ulgę w postaci umorzenia kosztów egzekucyjnych, czy też uzależniać jej ziszczenia od nadzwyczajności powstania określonych kosztów. Podkreślić należy, że możliwość umorzenia kosztów egzekucyjnych nie stanowi przywileju samego w sobie. Jest to forma pomocy udzielonej przez państwo zobowiązanemu po to, by poprzez stosowanie zasady - konieczności uiszczenia kosztów egzekucyjnych, nie doprowadzić do skutków niepożądanych z punktu widzenia, tak społecznego, jak i indywidualnego, odnoszącego się do podmiotu zobowiązanego. Wprowadzenie do art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. przesłanki interesu publicznego oznacza, że ustawodawca przewidział sytuacje, w których odstąpienie od dochodzenia kosztów egzekucyjnych będzie zbieżne z tymże interesem.
W konsekwencji ustalenie przez organ administracyjny kwestii istnienia przesłanki "interesu publicznego" wiąże się z koniecznością ważenia wartości w dwóch płaszczyznach: jedną płaszczyznę tworzy zasada, jaką jest konieczność uiszczenia kosztów egzekucyjnych przez zobowiązanego, drugą - wyjątek od zasady, polegający na zastosowaniu indywidualnego zwolnienia z tych kosztów. Organ w danym przypadku winien ustalić, co jest korzystniejsze z punktu widzenia interesu publicznego (dochodzenie należności, czy też zastosowanie ulgi). Dokonując "ważenia" obu wartości organ administracyjny uwzględnia rzecz jasna także inne dyrektywy, wspólne dla całego społeczeństwa, jak sprawiedliwość, zasady etyki, zaufanie do organów państwa, itp. Odnoszenie rozumienia tej przesłanki wyłącznie do zasady, którą jest konieczność zapłaty powstałych kosztów egzekucyjnych, a także do nadzwyczajnych okoliczności powstania zaległości, jest nieuprawnionym zawężeniem tego pojęcia. Ewentualne uwzględnienie wniosku nie może być traktowane jako "akt łaski", lecz jako efekt rzetelnej oceny, co w ustalonych realiach stanu faktycznego będzie z punktu widzenia społecznego korzystniejsze: umorzenie kosztów egzekucyjnych, czy też odmowa zastosowania takiej ulgi.
Sąd zauważa również, że pojęcie interesu publicznego nie ma stałego zakresu i wymaga każdorazowo dokonania oceny skutków rozstrzygnięć prawnych z punktu widzenia respektowania wartości, które kryć się mogą pod pojęciem interesu publicznego. Spełnienie przesłanki "ważnego interesu publicznego", o którym mowa w art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a., należy rozpatrywać (uwzględniać) z punktu widzenia różnych aspektów, na tle każdej indywidualnej sprawy administracyjnej.
Na gruncie niniejszej sprawy SKO z jednej strony powinno zbadać, czy okoliczności, na które powołuje się Skarżąca, wnosząc o umorzenie kosztów postępowania egzekucyjnego, nie mają bezpośredniego powiązania z interesem publicznym, czyli szeroko rozumianym dobrem wszystkich obywateli. Przy jego ocenie należy też uwzględnić zasadność obciążenia państwa, a w rezultacie całego społeczeństwa kosztami udzielonej w ten sposób pomocy.
Innymi słowy, wzgląd na ekonomiczne konsekwencje dochodzenia należności z tytułu kosztów egzekucyjnych ma istotne znaczenie również przy dokonywaniu oceny przesłanki ważnego interesu publicznego. Biorąc to pod uwagę, na organie orzekającym w przedmiocie umorzenia omawianych kosztów egzekucyjnych, w ramach analizy omawianej tu przesłanki, spoczywa także obowiązek rzetelnej oceny w świetle realiów indywidualnej sprawy, czy ekonomiczne konsekwencje dochodzenia od zobowiązanego tych należności będą korzystne z punktu widzenia ważnego interesu publicznego.
Z drugiej strony organy powinny pamiętać, że także odnośnie kosztów egzekucyjnych mają zastosowanie przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji stanowiące o zasadach ogólnych postępowania egzekucyjnego. Chodzić tu będzie w szczególności o zasadę celowości i zasadę gospodarnego prowadzenia egzekucji (art. 7 u.p.e.a.). Z powyższych zasad wynika, że zobowiązany będzie ponosił koszty celowe, niezbędne do przeprowadzenia egzekucji (R. Hauser. Z. Leoński Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz. C.H. Beck. Warszawa 2005, str. 46 i n.). W tym kontekście ramach przesłanki ważnego interesu publicznego organ powinien również zbadać (pomimo, że ustawodawca nie powiązał kosztów postępowania egzekucyjnego w administracji z jego efektywnością oraz realnymi nakładami pracy organu egzekucyjnego), czy koszty egzekucyjne nie przekształciły się w dokuczliwą sankcję, w sposób nieuzasadniony obciążającą Skarżącą zwłaszcza w kontekście podnoszonych przez Skarżącą zarzutów w skardze, że koszty powstały w związku z egzekucją należności ze "świadczeń socjalnych".
Warto też przypomnieć, że sytuacja, w której zapłata egzekwowanej kwoty powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym.
SKO w ogóle nie poczyniło takich rozważań, jedynie autorytatywnie stwierdziło, w ślad za Prezydentem, że nie stwierdzono przesłanki "interesu publicznego".
Wskazane powyżej okoliczności prowadzą do wniosku, że SKO i w tej części, w której rozpoznało zażalenie, uczyniło to w sposób mało wnikliwy i powierzchowny nie dostrzegając bardzo trudnej sytuacji finansowej (brak dochodów) i życiowej Skarżącej (jest osobą bezrobotną) i również w tym przypadku naruszyły przepisy art. art. 15 w zw. z art. 141 i w zw. z art. 144 K.p.a. oraz w zw. art. 7 oraz art. 77 § 1 K.p.a. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie organ dokonał dowolnej oceny materiału dowodowego. Nie można takiej ocenie przypisać znamion swobodnej oceny dokonanej na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.).
Podsumowując Sąd wskazuje, że choć decyzje dotyczące umorzenia kosztów egzekucyjnych mają charakter uznaniowy, to jednak okoliczność ta nie oznacza sytuacji, w której instytucja określona w przepisie art. 64e § 2 pkt 1 lit. a u.p.e.a. może przybrać charakter wyłącznie "papierowy" i nie znaleźć żadnego zastosowania w praktyce. Wydając decyzję w przedmiocie umorzenia kosztów organ orzekający winien zawsze brać pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek, odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw, czego zdaje się SKO nie zauważać.
Z tych wszystkich powodów Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. P.p.s.a., uchylił zaskarżone postanowienie.
Zalecenia do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań i sprowadzają się do ponownego rozpoznania zażalenia przez SKO z uwzględnieniem przedstawionej oceny prawnej, zgodnie z dyspozycją art. 153 P.p.s.a. W szczególności w ponownie prowadzonym postępowaniu, SKO będzie zobowiązane do przyjęcia znaczenia przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego" oraz "interesu publicznego" w znaczeniu zaprezentowanym w niniejszym uzasadnieniu.
O zwrocie kosztów postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 P.p.s.a. Na koszty te składa się uiszczony wpis od skargi w wysokości (100,00 zł).